سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) الهام عبادتی: کتاب «دیدگاه‌های جدید در مورد تاب‌آوری در حوزه‌های اجتماعی-اقتصادی» با عنوان انگلیسی «New Perspectives on Resilience in Socio-Economic Spheres» که توسط آندریا مائورر و گروهی از جامعه‌شناسان اروپایی تدوین شده، یکی از مهم‌ترین تلاش‌ها برای بازتعریف مفهوم تاب‌آوری در علوم اجتماعی معاصر است. این اثر به جای نگاه ساده‌انگارانه به تاب‌آوری به‌عنوان «توان بازگشت به حالت قبل از بحران»، تلاش می‌کند نشان دهد که تاب‌آوری یک مفهوم چندلایه و عمیقاً اجتماعی است که در بستر اقتصاد، سیاست و ساختارهای نهادی شکل می‌گیرد.

تاب‌آوری به‌عنوان مفهوم بین‌رشته‌ای

یکی از نکات اصلی کتاب این است که تاب‌آوری دیگر نمی‌تواند فقط در یک رشته (مثل روان‌شناسی یا بوم‌شناسی) فهم شود. بلکه باید آن را به‌عنوان یک مفهوم بین‌رشته‌ای (interdisciplinary) در نظر گرفت که شامل جامعه‌شناسی، اقتصاد، سیاست‌گذاری عمومی و علوم بحران می‌شود. در این نگاه، تاب‌آوری نه یک ویژگی فردی، بلکه یک ویژگی «سیستم اجتماعی» است.

تاب‌آوری و بحران‌های اقتصادی-اجتماعی

تمرکز اصلی کتاب بر این است که جوامع چگونه در برابر بحران‌های اقتصادی و اجتماعی واکنش نشان می‌دهند. نویسندگان نشان می‌دهند که بازارها، نهادهای اجتماعی و سازمان‌ها همگی در برابر شوک‌ها رفتارهای متفاوتی دارند و این تفاوت به ساختارهای قدرت و اعتماد اجتماعی وابسته است. در اینجا تاب‌آوری به یک مفهوم تحلیلی برای فهم «پایداری نظام‌های اجتماعی» تبدیل می‌شود.

تاب‌آوری به‌عنوان مسئله اعتماد و نهادها

یکی از محورهای مهم کتاب، نقش نهادها در شکل‌دهی به تاب‌آوری است. به‌جای تمرکز صرف بر فرد یا جامعه، این اثر نشان می‌دهد که کیفیت نهادها سطح اعتماد اجتماعی و ساختارهای اقتصادی تعیین می‌کنند یک جامعه تا چه حد در برابر بحران‌ها پایدار می‌ماند. این نگاه به‌طور مستقیم با سنت جامعه‌شناسی کلاسیک (وبر و دورکیم) و همچنین با تحلیل‌های مدرن‌تر در جامعه‌شناسی ریسک هم‌راستا است.

تاب‌آوری در اقتصاد و بازار

بخش مهمی از کتاب به اقتصاد اختصاص دارد. در اینجا تاب‌آوری به معنای توان بازارها و سیستم‌های مالی برای جذب شوک‌های اقتصادی بررسی می‌شود. نکته مهم کتاب این است که بازارها همیشه خودتنظیم نیستند و در بحران‌ها، نقش نهادهای اجتماعی و نظارتی بسیار مهم می‌شود. این تحلیل در امتداد نقدهای اقتصاد نئولیبرال قرار می‌گیرد.

تنوع دیدگاه‌ها درباره تاب‌آوری

این کتاب به‌صورت مجموعه مقاله است، بنابراین یک رویکرد واحد ندارد. اما همین تنوع نشان می‌دهد که تاب‌آوری در جامعه‌شناسی یک مفهوم باز است و بسته به زمینه (اقتصاد، سیاست، بحران‌های اجتماعی) تغییر معنا می‌دهد. به همین دلیل، تاب‌آوری بیشتر یک «چارچوب تحلیلی» است تا یک نظریه بسته. در نگاه این کتاب بحران برابر با آزمون عملکردی سیستم‌های اجتماعی و اقتصادی است. یعنی تمرکز از «قدرت و فلسفه» به «کارکرد سیستم‌ها» منتقل می‌شود.

جمع‌بندی

کتاب «New Perspectives on Resilience in Socio-Economic Spheres» با ویراستاری آندریا مائورر نشان می‌دهد که تاب‌آوری یک مفهوم ساده یا صرفاً فردی نیست، بلکه یک پدیده چندسطحی است که در تقاطع اقتصاد، سیاست و ساختارهای اجتماعی شکل می‌گیرد. در این چارچوب، تاب‌آوری به معنای توان «سیستم‌های اجتماعی» برای سازگاری با بحران‌هاست اما این توان به‌شدت وابسته به نهادها، اعتماد اجتماعی و ساختارهای قدرت است.

منابع

• Maurer, A. (Ed.). (۲۰۱۶). New Perspectives on Resilience in Socio-Economic Spheres. Springer.

• Bonß, W. – Sociological perspectives on resilience

• Mayntz, R. – Financial system resilience

• Lamont, M. et al. – Social resilience under inequality