سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری- کتاب «راهنمای خواندن کتیبه‌های دوره اشکانی» تالیف شیما جعفری دهقی از سوی انتشارات سمت به بازار کتاب آمد. این کتاب تلاشی برای پر کردن خلأ آموزشی موجود در حوزه زبان‌شناسی تاریخی ایران است. نویسنده در این اثر، به سراغ اسناد دست‌اول یعنی سنگ‌نبشته‌ها می‌رود تا دانشجویان و پژوهشگران را با خط و زبان پهلوی اشکانی (پارتی) به صورت کاربردی و منضبط آشنا کند. کتاب با مروری بر تاریخچه زبان و ادبیات در ایران باستان و نقش کلیدی زبان آرامی و کتیبه‌های دوزبانه آغاز می‌شود. جعفری دهقی با ارائه طرحی اجمالی از دستور زبان پهلوی اشکانی، مباحثی نظیر آواشناسی، صرف اسم، صفت، ضمیر و فعل را تشریح می‌کند. او با دسته‌بندی دقیق، تفاوت‌های دستوری میان کتیبه‌ها و متون دیگر را برجسته می‌سازد. مسئله اصلی کتاب، آموزش گام‌به‌گام رمزگشایی از این آثار سنگی است که اغلب به دلیل دشواری خط و زبان، مهجور مانده‌اند. در خصوص کتیبه‌های اشکانی با شیما جعفری دهقی به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید:

چه تعداد کتیبه از دوره اشکانی باقی مانده است؟

تعداد دقیق آنها را نمی‌توان گفت چون بسیاری از آنها پراکنده یا به صورت قطعات باقی مانده‌اند. بسیاری از کتیبه‌هایی که به زبان پارتی نوشته شده‌اند در واقع متعلق به دوره ساسانی هستند چون در این دوره برخی از پادشاهان کتیبه‌های خود را به دو یا سه زبان پارتی، فارسی میانه (پهلوی) و یونانی می‌نوشتند. از جمله مهمترین کتیبه‌های اشکانی کتیبه شاپور در کعبه زردشت و کتیبه کرتیر است.

به طور کلی هدف از کتیبه‌نگاری چه بود و کتیبه‌ها چه اطلاعاتی را در اختیار ما قرار می‌دهند؟

کتیبه‌های اشکانی را به طور کلی می‌توان بر اساس موضوع به چند دسته تقسیم کرد: مهم‌ترین آنها کتیبه‌های پادشاهان و فرمانروایان است که در آنها موضوعاتی همچون اصل و نسب پادشاه، اقداماتی که در زمان آنها انجام شده و مسائل دینی مطرح شده است. دسته دیگر کتیبه‌های مربوط به وقف و امور اداری و مالکیت است. مثلاً سه سند مربوط به فروش دو تاکستان در دست است که بر روی پوست آهو نوشته شده و در اورامان کردستان پیدا شده. یکی از این سندها به زبان پارتی است.

البته در کتاب من به کتیبه‌های روی سکه‌ها پرداخته نشده چون بحثی گسترده است و نیاز به پژوهشی دیگر دارد.

آیا همه کتیبه‌های موجود تا امروز خوانده شده‌اند یا هنوز کتیبه‌هایی خوانده نشده باقی مانده‌اند؟

همانطور که قبلاً عرض کردم تعداد آثار پارتی متعلق به دوره اشکانی یا اندکی پس از آن بسیار اندک است و محدود. بنابراین بله بیشتر آثار متعلق به این دوره خوانده شده‌اند، اما اگر سکه‌ها و دیگر آثار کتیبه‌ای مثل سفالینه‌ها را در نظر بگیریم بخش‌هایی هنوز نیازمند خوانش و بررسی هستند. البته این آثار بیشتر به صورت پراکنده و اکثراً ناخوانا هستند.

به طورکلی زبان پارتی چه ویژگی‌هایی دارد؟

زبان پارتی یکی از زبان‌های ایرانی میانه غربی است. از لحاظ ویژگی‌های آوایی زبان پارتی اندکی متفاوت بوده نسبت به زبان فارسی میانه. مثلاً صامت‌های ž (ژ) و γ (غ) تنها در پارتی آمده و در فارسی میانه در واژه‌های دخیل مشاهده می‌شود.

به طورکلی زبان پارتی از زبان‌های ایرانی میانه شاخه شمال غربی است که پس از فروپاشی فرمانروایی هخامنشی تا چند سده پس از انقراض ساسانیان در ایران و سرزمین‌های مجاور آن رایج بود. از مهم‌ترین ویژگی‌های دستوری این زبان می‌توان به این موارد اشاره کرد: اسم و صفت در زبان پارتی شمار مثنی و جنس ندارد و تمایز میان حالت صریح (فاعلی‌) و حالت غیر صریح (غیر فاعلی‌) که احتمالاً تا سده ۳م وجود داشته‌، به تدریج از میان رفته است‌. صفت می‌تواند از لحاظ مفرد بودن یا جمع‌ بودن‌ با موصوف‌ خود مطابقت‌ کند و پیش‌ یا پس‌ از آن‌ بیاید. زبان‌ پارتی‌ به‌ دلیل‌ تماس‌ دراز مدتِ سخنگویانش‌ با سخنگویان‌ زبان‌ یونانی‌، واژه‌هایی‌ را از آن‌ زبان‌ پذیرفته‌ است‌. به‌ علاوه‌، از آنجا که‌ مانویان‌ بسیاری‌ از آثار دینی‌ خویش‌ را از اصل‌ سُریانی‌ به‌ پارتی‌ ترجمه‌ می‌کردند و از آن‌ جا که‌ گسترش‌ آیین مانی‌ در شرق‌ برقراریِ ارتباط میان‌ مانویان‌ و پیروان‌ ادیان‌ هندی‌ را در پی‌ داشت‌، در آثار پارتی‌ مانوی‌ واژه‌های‌ دخیل‌ سریانی‌ و هندی‌ نیز دیده‌ می‌شود. از سوی دیگر، بسیاری از واژه‌های پارتی به زبان‌های فارسی میانه، سغدی، آرامی، سریانی، مندایی، ارمنی و از طریق ارمنی به گرجی راه یافته است. نفوذ زبان‌ پارتی‌ در خراسان‌ و ماوراءالنهر در سده‌های‌ نخستین‌ هجری‌ سبب‌ شد که‌ انبوهی‌ از واژه‌های‌ این‌ زبان‌ به‌ فارسی‌ دری‌ نیز وارد شود.

آیا ردپایی از زبان اشکانی در زبان امروز دیده می‌شود؟

بله، قطعاً. فارسی دری در دوره رشد و تکوین خویش (پیش از سده هفتم هجری)، به علت مجاورت با مناطقی که پیش از آن قلمروی زبان پارتی بود، واژه‌هایی را از این زبان به وام گرفت. برخی از مهم‌ترین واژه‌های دخیل پارتی در فارسی دری عبارتند از: آژیر، اژدها، انجام، انجمن، بغ، پنج، پور، پیغام، چهره، ژرف، فرجام، فرزانه، فرشته، مُرغ، مژده و.... البته بسیاری از این واژه‌ها ابتدا به زبان فارسی میانه رسیده و سپس وارد زبان فارسی شده‌اند.

اهمیت مطالعه زبان اشکانی بیشتر از چه جنبه هایی است؟

بسیاری از زبان‌های ایرانی نو را از طریق مطالعه درزمانی و مقایسه ساختار آنها با زبان‌های ایرانی میانه، از جمله زبان پارتی می‌توان شناخت. می‌دانیم که بسیاری از زبان‌های ایرانی نو، منابع مکتوبی ندارند و یا اگر دارند تعداد آنها بسیار محدود بوده و قدمت چندانی ندارند. زبان‌شناسان تاریخی با مطالعه صورت کنونی این زبان‌ها و مقایسه آنها با زبان‌های ایرانی میانه و باستان می‌توانند آنها را توصیف کنند. مثلاً می‌دانیم که زبان کردی و زبان بلوچی که در شمار زبان‌های ایرانی نو هستند، شباهت‌های بسیاری با زبان پارتی دارند.