سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، صنعت چاپ؛ از ارکان اصلی زنجیره نشر، بسته‌بندی، تبلیغات و صنایع وابسته، نقشی کلیدی در اقتصاد فرهنگی و تولیدی کشور ایفا می‌کند. با این حال، کارشناسان و فعالان این حوزه معتقدند، نبود سیاست‌گذاری منسجم در زمینه ورود ماشین‌آلات و سرمایه‌گذاری، موجب شده بخشی از ظرفیت‌های این صنعت بلااستفاده باقی بماند و از سوی دیگر، منابع مالی و ارزی به شکل غیراثربخش هزینه شود.

طی یک دهه اخیر، ورود بدون نظارت و ارزیابی ماشین‌آلات چاپ، به‌ویژه دستگاه‌های قدیمی و دست‌دوم، علاوه بر افزایش هزینه‌های نگهداری و مصرف انرژی، وابستگی واحدهای چاپی به قطعات و خدمات خارجی را تشدید کرده است. این روند نه‌تنها مانع نوسازی واقعی صنعت می‌شود، بلکه خروج بی‌رویه ارز و کاهش بهره‌وری را نیز به همراه دارد.

این موضوع در حالی مطرح می‌شود که کارشناسان صنعت چاپ تأکید دارند که همه بخش‌های این صنعت نیاز یکسانی به فناوری ندارند، در حالی که برخی حوزه‌ها مانند چاپ بسته‌بندی و چاپ دیجیتال با رشد تقاضا مواجه‌اند، بخش‌هایی دیگر به مرحله اشباع رسیده‌اند. از این رو، بررسی دقیق نیاز بازار و هدایت سرمایه‌گذاری به سمت بخش‌های اولویت‌دار، می‌تواند از اتلاف سرمایه جلوگیری کرده و بازده اقتصادی واحدهای چاپی را افزایش دهد.

ضرورت توجه به ورود ماشین‌های چاپ دیجیتال در حوزه کتاب

چاپ دیجیتال در حوزه کتاب طی سال‌های اخیر با تغییر زیادی همراه بوده است، تغییراتی که نیازمند ماشین‌آلات به‌روز و جدید است. چاپ دیجیتال با توسعه فروش آنلاین کتاب هم‌راستا است و می‌توان گفت که این دو کاملاً مکمل یکدیگرند. با رشد فروش اینترنتی و مدل‌های جدید توزیع، چاپ بر اساس تقاضا به یک ضرورت تبدیل شده است. از سوی دیگر چاپ دیجیتال امکان حذف انبار، کاهش هزینه‌های توزیع و حتی شخصی‌سازی کتاب‌ها را فراهم می‌کند که این‌ها با منطق نشر نوین هم‌خوانی کامل دارد.

عباس زارع، مدیرکل دفتر چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با بیان اینکه چاپ دیجیتال امروز دیگر یک فناوری حاشیه‌ای یا مکمل صرف نیست، بلکه به یکی از ارکان مهم زنجیره نشر تبدیل شده است، گفت: شرایط اقتصادی، تغییر الگوی مصرف کتاب و تحولات بازار، ما را به سمتی سوق داده که بدون بهره‌گیری از چاپ دیجیتال، ادامه مسیر برای بسیاری از فعالان حوزه نشر دشوار خواهد بود.

وی با اشاره به مهم‌ترین ضرورت ورود ماشین‌های چاپ دیجیتال به حوزه کتاب، عنوان کرد: مهم‌ترین مسئله، کاهش ریسک مالی ناشران است. در چاپ سنتی، ناشر ناچار به سرمایه‌گذاری سنگین برای تیراژ بالا و تحمل هزینه‌های انبارداری است، در حالی که چاپ دیجیتال امکان چاپ در تیراژ پایین و حتی بر اساس سفارش را فراهم می‌کند. این موضوع به‌ویژه برای ناشران کوچک و تخصصی اهمیت حیاتی دارد.

زارع همچنین گفت: یکی از آسیب‌های نشر سنتی، حذف تدریجی کتاب‌های کم‌تیراژ یا تخصصی است. چاپ دیجیتال این امکان را می‌دهد که کتاب‌های دانشگاهی، پژوهشی، یا حتی عناوین قدیمی و نایاب، بدون دغدغه اقتصادی دوباره در دسترس مخاطبان قرار بگیرند. این موضوع از منظر فرهنگی نیز بسیار اهمیت دارد.

وی با بیان اینکه سرعت یکی از مزیت‌های کلیدی چاپ دیجیتال است، گفت: در حوزه‌هایی مانند کتاب‌های آموزشی، کمک‌درسی یا رویدادمحور، زمان انتشار بسیار تعیین‌کننده است. چاپ دیجیتال می‌تواند فاصله ایده تا عرضه را به حداقل برساند و به ناشر اجازه دهد متناسب با تغییرات سریع محتوا، نسخه‌های به‌روز ارائه کند.

زارع با اشاره به سیاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این حوزه، توضیح داد: نگاه ما در دفتر چاپ، حمایت از نوسازی و به‌روزرسانی صنعت چاپ کشور است؛ ورود ماشین‌های چاپ دیجیتال به حوزه کتاب نه‌تنها یک نیاز اقتصادی، بلکه یک ضرورت فرهنگی است. ما تلاش می‌کنیم با سیاست‌گذاری، تسهیل‌گری و حمایت هدفمند، زمینه استفاده گسترده‌تر و هوشمندانه‌تر از این فناوری را در صنعت نشر فراهم کنیم.

هدایت سرمایه‌گذاری؛ راهکاری برای کاهش ریسک و افزایش بهره‌وری

تجربه سال‌های مختلف نشان داده است که سرمایه‌گذاری بدون مطالعه و آینده‌نگری، اغلب به خواب سرمایه، رقابت ناسالم و حتی تعطیلی واحدهای کوچک منجر می‌شود. به اعتقاد فعالان این حوزه، هدایت هدفمند سرمایه‌گذاری از طریق سیاست‌های حمایتی، تسهیلات هدفمند و ارائه اطلاعات شفاف، می‌تواند سرمایه‌ها را به سمت فناوری‌های نوین، کم‌مصرف و سودآور سوق دهد و زمینه ارتقای کیفیت محصولات چاپی را فراهم کند.

اما باید این نکته را در نظر داشت که ورود ماشین‌آلات مدرن چاپ، تنها به نوسازی تجهیزات محدود نمی‌شود، بلکه به توسعه خدمات فنی، آموزش نیروی انسانی متخصص، تأمین مواد مصرفی و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار نیز منجر خواهد شد. کارشناسان صنعت چاپ بر این باورند که مدیریت هوشمند این فرآیند می‌تواند زنجیره ارزش صنعت چاپ را تقویت کرده و نقش آن را در اقتصاد ملی پررنگ‌تر کند.

مساله این است که اگر ورود ماشین‌آلات چاپ و هدایت سرمایه‌گذاری در این صنعت بر پایه برنامه‌ریزی دقیق و نگاه راهبردی انجام شود، صنعت چاپ کشور می‌تواند از یک مصرف‌کننده صرف فناوری به بازیگری رقابت‌پذیر در سطح منطقه تبدیل شود. موضوعی که نه‌تنها به کاهش وابستگی، بلکه به ایجاد ارزش افزوده و ارزآوری نیز خواهد انجامید.

به نظر می‌رسد، توجه به چاپ دیجیتال، یعنی افزایش چابکی نشر، کاهش ریسک، حفظ تنوع فرهنگی و هم‌راستایی با آینده صنعت کتاب و بی‌توجهی به آن، به‌معنای عقب‌ماندن از تحولات اجتناب‌ناپذیر این حوزه است.