به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، فرشيد خداياري پژوهشگر تاريخ و تمدن ايران در نشست «سرگذشت درفش» گفت: با سرنگوني ساسانيان، تا چندين سده يكپارچگي ايران از دست رفت. در دو سده آغازين پس از فروپاشي آنها، سلسله و دولت مستقلي وجود نداشت. پيداست كه در چنين وضعيتي به نشان و پرچمي برنمي‌خوريم. 

وي كه شب گذشته (25 مردادماه) در بنياد فرهنگي جمشيد سخن مي‌گفت با اشاره به خلفاي عباسي افزود: حتي حكومت‌هايي كه بعدها تشكيل شدند و در گوشه و كنار ايران فرمانروايي كردند، منصوب خلفاي عباسي بودند و كمتر در ميان آنها بيرق و نشاني جداگانه كه با نشان خلفاي عباسي تفاوت داشته باشد، مي‌شد يافت. 

اين پژوهشگر خاطرنشان كرد: با اين همه در 200 سالي كه ايران دولت مستقلي نداشت، به اشاره‌هاي پراكنده‌اي دست پيدا مي‌كنيم كه از برخي از علامت‌ها و درفش‌هاي مستقل حكايت مي‌كند. همانند درفش بابك خرمدين كه سرخ رنگ بود. آنها خود را سرخ جامگان مي‌ناميدند و از درفشي استفاده مي‌كردند كه رنگ سرخ داشت يا باز از درفش مازيار ياد كرده‌اند كه گويا سفيد رنگ بوده است. 

وي افزود: از ميان دولت‌هاي قرن‌هاي نخستين اسلامي، نشانه‌هايي از صفاريان در دست است كه از طريق آنها مي‌توان به نوع پرچم اين دولت پي برد. اين نشانه بر روي سفالي نقاشي شده كه در كاوش‌هاي باستان‌شناسي بدست آمده است. از دولت ايراني ساماني نشان روشني در دست نيست تا دريابيم كه از چه پرچمي استفاده مي‌كرده‌اند. برخي گفته‌اند كه از زمان غزنويان بود كه نشان شير بر روي پرچم‌ها رسميت يافت و آنها بودند كه چنين پيكره‌اي را به پرچم افزودند. 

خداياري در ادامه سخنانش گفت: استناد اين گروه چنين است كه شاهان اين دولت، و از جمله مسعود غزنوي، دلبسته شكار شير بودند و اين كار را نشانه‌اي از قدرت و توانايي خود فرض مي‌كردند. به همين دليل آنها نشان شير را به پرچم دولت خود افزودند اما اين سخن مستند نيست و بيشتر حدس و گمان است. 

وي به تاريخ بيهقي اشاره كرد و گفت: در «تاريخ بيهقي» هرگز اشاره نشده است كه غزنويان نشان شير را به بيرق‌ها و پرچم‌ها افزوده باشند. وارون چنين سخني مي‌توان دلايلي را برشمرد كه ثابت مي‌كند استفاده از شير بر روي پرچم‌ها، به گذشته‌هاي بسيار دورتر از غزنويان مي‌رسد. به هر حال غزنويان افزون بر استفاده از درفش‌هاي شير پيكر، نشان ماه را هم بكار مي‌بردند. در اين پرچم‌ها، ماه بر روي ميله و شير بر پارچه تعبيه مي‌شد. 

اين پژوهشگر تاريخ و تمدن ايران به ديوان شعرا اشاره كرد و گفت: يكي از منابع مهم براي پژوهش درباره تاريخ پرچم در ايران، تا پيش از تاسيس دولت صفوي، ديوان‌هاي شعراست. بر پايه شعرهاي بجا مانده از آن روزگاران، مي‌توان به چگونگي و سير تاريخي پرچم‌ها پي برد. براي شناخت پرچم رسمي سلجوقيان نيز ديوان‌هاي شاعران آن دوره منبع با ارزشي به حساب مي‌آيد كه از آن نبايد غافل شد. 

وي به نمونه‌هايي در اين زمينه اشاره كرد و گفت: براي نمونه از اشعار «ابو الفرج روني» يا «‌ارزقي هروي» مي‌توان دريافت كه درفش سلاجقه نشان شير داشته است و پرچم‌هاي فراواني كه در دربار برافراشته مي‌شد، به گواه همان شعرهاي به جا مانده، نشان شير داشته‌اند. حتي به شعرهايي مي‌توانيم اشاره كنيم كه در آنها از پرچم‌هاي پلنگ پيكر ياد شده است. همانند برخي از بيت‌هاي «انوري»، كه در آن به صراحت از درفش پلنگ نشان سخن به ميان آمده است. در اين شعرها نقش پرچم‌ها را با صور فلكي مي‌سنجيدند و مبناي محاسبه قرار مي‌دادند. از سكه‌هاي بازمانده از كيخسرو و كيقباد سلجوقي (از اتابكان سلجوقي آسياي صغير) نيز به همين نشانه‌ها برمي‌خوريم. 

وي افزود: مغول‌ها هنگامي كه در قرن هفتم به ايران يورش آوردند، از پرچمي استفاده مي‌كردند كه به آن «ياك» مي‌گفتند اما ايلخانان مغول، كه به تدريج تحت تاثير فرهنگ ايران قرار گرفته بودند، پرچم شير پيكر را نشان دولت خود مي‌دانستند. به نظر مي‌رسد كه رسميت يافتن پرچم شير نشان در دربار ايلخاني، بر اثر فعاليت بزرگان و وزراي ايراني بوده است. حتي بر روي سكه‌هاي ايلخانان، در كنار عبارت‌هاي عربي، نشان شير را مي‌توان ديد. 

به گفته خداياري، پس از آنان و در روزگار تاخت و تاز تيمور لنگ، پرچمي را مي‌يابيم كه مخصوص اين فرمانروا بود و شكل سه دايره جدا از هم داشت كه دو دايره در زير و دايره ديگر روي آن دو قرار مي‌گرفت و بدين گونه نماد و نشان تيمور را تصوير مي‌كرد. «كلاويخو»؛ سفير اسپانيا در دربار امير تيمور، در سفرنامه‌اش هم به اين پرچم مخصوص تاتارها اشاره مي‌كند و هم به درفش‌هايي كه نشان شير داشته‌اند. 

وي افزود: پس مي‌توان گمان برد كه پرچم شير پيكر هنوز هم نشان و علامتي رسمي محسوب مي‌شده است. آق قوينلوها و قراقوينلوها، دو سلسله اي كه پيش از تشكيل دولت صفوي بر ايران حكومت مي‌كردند، پرچمي داشتند كه نشان گوسفند داشت. آنها دامدار بودند و از نشان‌هاي محلي و قبيله‌اي خود استفاده مي‌كردند. 

اين پژوهشگر فرهنگ و تاريخ ايران يادآور شد: در روزگار صفويه بود كه ايران يكپارچگي خود را به‌دست آورد. مستندات تاريخي به ما مي‌گويند كه بر روي پرچم شيخ جنيد (نياي صفويه) نشان خورشيد به‌كار مي‌رفته است؛ اما هنگامي كه شاه اسماعيل براي تأسيس سلسله خود به پا خاست، پرچمي را نشانه سپاه خود قرار داد كه تصوير ماه بر روي آن ترسيم شده بود و رنگ آن سبز بود. 

وي افزود: برگزيدن چنين پرچمي از باورهاي مذهبي او سرچشمه مي‌گرفت. اما چون بيرق تركان عثماني نيز ماه نشان بود، شاهان بعدي صفوي همان پرچم‌هاي شير پيكر پيشين را رسميت بخشيدند. برخي از سياحان و جهانگردان اروپايي در سفرنامه‌هايشان نوشته‌اند كه شاهان صفوي از آن رو نشان ماه را از روي پرچم خود برداشتند تا از نشان پرچم تركان استفاده نكرده باشند. 

به گفته خداياري، شاه طهماسب صفوي در پرچم خود از نشان شير و بره استفاده مي‌كرد. چون متولد ماه فروردين بود و اين ماه در گاهشماري‌ها نشان بره داشت او نشان ماه زاد روزش را نماد پرچم رسمي دولتش قرار داده بود. چنين اتفاقي، كه ماه تولد شاه نماد پرچم باشد، ديگر تكرار نمي‌شود و شاهان بعدي صفوي چنين كاري نمي‌كنند. 

وي افزود: «تاورنيه» و «شاردن»؛ جهانگردان اروپايي روزگار صفوي، به شكل نوك تيز پرچم ايران و پارچه‌هاي گرانبهاي آن اشاره كرده‌اند و گفته‌اند كه از اين پرچم‌ها هم براي سواره نظام استفاده مي‌شد و هم پياده نظام. بر روي اين پرچم‌ها عبارت‌هايي در ستايش خداوند، پيامبر اسلام و ائمه اطهار ديده مي‌شد. افزون بر اين كه همچنان شير نيز بر روي پرچم رسمي صفويه ترسيم شده بود؛ اما براي استفاده از چنين نمادي دست به توجيهاتي زده مي‌شد كه از باورهاي ديني آنها برمي‌خاست. 

اين محقق به دوره نادرشاه اشاره كرد و گفت: در زمان نادرشاه افشار از مهرها و بيرق‌هايي آگاهي داريم كه نشان شير داشت و عبارت «الملك لله» بر روي آنها حك شده بود. مهدي استرآبادي، نويسنده كتاب «جهانگشاي نادري» از كتل‌هايي نام مي‌برد كه پنجه‌هايي بر خود داشتند كه در كنار درفش‌هاي سرخ رنگ نادر، در جنگ‌ها پيشاپيش سپاه حمل مي‌شد. در عصر زنديه، منابع تاريخي، به پرچم‌هايي همانند پرچم صفويه و افشاريه اشاره كرده‌اند. 

وي افزود: در آغاز تاسيس دولت قاجار از پرچم‌هايي نام برده شده كه عبارت‌هايي در ستايش پيامبر اسلام و امامان شيعه داشته‌اند. با اين حال استفاده از شير بر روي پرچم، كاربرد وسيع و رسمي داشته است. اما برخلاف دوره‌هاي پيش، شير بر پرچم دولت قاجار نشسته است. برخي مي‌گويند كه استفاده از نقش شير نشسته بر روي پرچم قاجار، كه توان نظامي خود را از دست داده بود، دربردارنده اين پيام بود كه آنها تمايلي به جنگ طلبي ندارند و شير نشسته را نشاني از آشتي‌جويي خود مي‌گيرند. دولت قاجار و وزارت خارجه آن تصميم مي‌گيرد در تمام مكاتبات و ارتباطات با دولت‌هاي خارجي از همين نشان شير نشسته استفاده كنند‌. 

به گفته خداياري، هر چند رنگ سرخ و سفيد و قرمز در گذشته‌هاي بسيار دور بر روي پرچم‌ها و درفش‌هاي ايرانيان كاربرد داشته است اما در زمان وزارت ميرزا تقي‌خان اميركبير است كه اين رنگ‌ها رسميت مي‌يابد. مظفرالدين شاه قاجار، به تقليد از اروپاييان، از دو پيكر شير كه به موازات هم قرار مي‌گرفتند، استفاده مي‌كرد آنها شير را نماد سلطنت مي‌دانستند. در زمان مشروطيت است كه نقش و رنگ پرچم ايران صورت رسمي و قانوني مي‌يابد.