سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)-منیره شاکریفر، مسئول کتابخانه عمومی حافظ و دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی،بازیابی اطلاعات: برگزاری مجازی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، در کنار همه مزایا و محدودیتهایش، نشانهای از تغییر جدی در الگوی دسترسی به کتاب و تازههای نشر است. همین تغییر، پرسشی مهم را پیش روی علاقهمندان قرار میدهد. اکنون که نمایشگاه در بستر مجازی برگزار میشود، بهترین راه برای آگاهی از تازههای نشر و بازیابی کتابهای مورد نیاز چیست؟
در نمایشگاه حضوری، مخاطب با فضای عینی غرفهها، گفتوگو با ناشران و تجربه جستوجوی میدانی کتاب مواجه بود؛ اما در نسخه مجازی، این مواجهه جای خود را به جستوجو در یک بستر اطلاعاتی داده است. نتیجه آن است که مخاطب امروز، بیش از هر زمان دیگر، در برابر انبوهی از دادهها و انتخابها قرار دارد و برای عبور از این انبوهه، به هدایت حرفهای نیازمند است.
واقعیت این است که در فضای دیجیتال، کشف کتاب تنها به مراجعه به یک سامانه فروش محدود نمیشود. مخاطب امروز برای پیدا کردن کتابهای تازه، مرور نقدها، دنبالکردن ناشران و مقایسه آثار، به مجموعهای از ابزارهای مکمل نیاز دارد. در چنین وضعی، صرفِ فراهم بودن فهرست کتابها کافی نیست. مسئله اصلی، «کشف هدایتشده»، «مرور تخصصی» و «انتخاب آگاهانه» است.
ابزارهایی مانند پایگاههای کتابشناختی رسمی، فروشگاههای کتاب الکترونیک، وبسایت ناشران و رسانههای تخصصی کتاب، هر یک بخشی از این نیاز را پاسخ میدهند؛ اما همچنان یک حلقه مهم و تعیینکننده باقی میماند: نقش کتابداران در معرفی، تفسیر و راهنمایی مخاطب. بسیاری از مخاطبان تنها به فهرست عنوانها نیاز ندارند؛ آنها میخواهند بدانند یک کتاب درباره چیست، چه جایگاهی در میان آثار مشابه دارد و آیا ارزش خواندن دارد یا نه. اینجاست که نقش کتابداران و کتابخانههای عمومی پررنگ میشود.
نهاد کتابخانههای عمومی کشور در عمل فراتر از نگهداری منابع، در عرصه ترویج خواندن، نشستهای ادبی، معرفی کتاب و سیرهای مطالعاتی در استانهای مختلف کشور فعال است. همین واقعیت، انتظار از این نهاد را در زمان رویدادهایی مانند نمایشگاه مجازی افزایش میدهد. نهادی که خود را متولی توسعه کتابخوانی و تقویت زیست فرهنگی جامعه میداند، طبیعی است که در چنین بزنگاههایی نقشی فعالتر در اطلاعرسانی و راهبری مخاطب ایفا کند.
در این میان، کتابداران جایگاهی بیبدیل دارند. کتابدار تنها کارگزار امانت یا ساماندهی منابع نیست؛ او در ارتباط مستقیم و بیواسطه با اعضای کتابخانه، نیازها، علایق، دغدغهها و الگوهای خواندن جامعه را از نزدیک میشناسد. این تماس رو در رو، مزیتی است که هیچ الگوریتمی نمیتواند بهطور کامل جایگزین آن شود. کتابدار میتواند بر اساس تجربه حرفهای، گفتوگو با اعضا و شناخت واقعی از جامعه محلی، کتابها را نه صرفاً فهرست کند، بلکه معرفی، تفسیر و مرور کند؛ و همین مرورنویسی تخصصی است که به مخاطب در انتخاب دقیقتر کمک میکند.
از این منظر، کتابخانه عمومی در جهان امروز تنها یک نهاد فرهنگی محلی نیست، بلکه بخشی از زیرساخت عدالت اطلاعاتی و سرمایه اجتماعی محسوب میشود. در بسیاری از کشورها، کتابخانههای عمومی در شرایط بحران و دورههای گذار، به پایگاههای اعتماد عمومی، آموزش، دسترسی برابر به اطلاعات و کاهش شکاف دیجیتال تبدیل میشوند. در شرایطی مانند نمایشگاه مجازی نیز، کتابخانه عمومی میتواند همان نقش را ایفا کند؛ یعنی از «محل نگهداری کتاب» به «مرکز هدایت خواندن» تبدیل شود.
این نقش، بهویژه در عصر هوش مصنوعی، اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر هوش مصنوعی میتواند حجم عظیمی از دادهها را پردازش کرده و پیشنهادهایی ارائه دهد، همچنان این مغز انسانی است که میتواند با درک زمینه فرهنگی، ظرافتهای زبانی و نیاز واقعی مخاطب، انتخابی معنادار و کارساز ارائه کند. الگوریتمها ممکن است پیشنهاد بدهند، اما این انسان است که میفهمد، میسنجد و هدایت میکند. در نتیجه، ارزش کتابدار امروز نه کمتر، بلکه بیشتر شده است؛ زیرا او میتواند میان داده و معنا، میان انبوهی اطلاعات و نیاز واقعی مخاطب، و میان دسترسی و انتخاب، پلی مؤثر ایجاد کند.
از اینرو، انتظار میرود نهاد کتابخانههای عمومی کشور با بهرهگیری از پرتالهای استانی، ظرفیت کتابداران و شبکه گسترده کتابخانههای عمومی، در ایام نمایشگاه مجازی نقشی فعالتر ایفا کند. معرفی تازههای نشر، انتشار فهرستهای موضوعی، ارائه مرورهای کوتاه تخصصی، پیشنهاد کتاب متناسب با گروههای سنی و موضوعی و راهنمایی کاربران به منابع معتبر، میتواند بخشی از این مأموریت باشد.
راهکارهای موجود و در دسترس برای پیگیری تازههای نشر:
- خانه کتاب و ادبیات ایران: مرجع رسمی اطلاعات کتابشناختی و تازههای نشر
- پرتال نهاد کتابخانههای عمومی کشور و پرتالهای استانی: ظرفیت بالقوه برای معرفی کتاب و مرور تخصصی کتابداران
- وبسایت و شبکههای اجتماعی ناشران: اطلاع مستقیم از عناوین جدید
- پلتفرمهای کتاب الکترونیک و صوتی مانند طاقچه، فیدیبو و کتابراه: امکان جستوجو و مشاهده تازههای نشر
- رسانههای تخصصی کتاب مانند ایبنا: نقد، مرور و معرفیهای حرفهای
- کتابخانههای عمومی محلی: دریافت پیشنهادهای متناسب با نیاز واقعی اعضا از طریق کتابداران
نمایشگاه مجازی کتاب، اگرچه تجربه حضوری را بازتولید نمیکند، اما میتواند به فرصتی برای بازتعریف نقش نهادهای اطلاعرسان تبدیل شود. کتابخانههای عمومی و کتابداران در این میان میتوانند با ایفای نقش خود در هدایت حرفهای مخاطب، سهمی مؤثرتر و آشکارتر بر عهده بگیرند؛ نقشی که در نهایت خواننده را از مرحله «دیدن کتاب» به مرحله مهمتر «انتخاب آگاهانه کتاب» میرساند.
نظر شما