خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)-   28 ارديبهشت سالروز  بزرگداشت حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عمر‌ بن ابراهیم خیام نیشابوری، ریاضی‌دان، ستاره شناس و شاعر ایرانی قرن ششم هجری،است. او در دوران سلجوقي مي‌زيسته و رباعيات او شهرتي جهاني دارد. 

عبدالعلي دستغيب (مترجم و منتقد ادبی)
عبدالعلی دستغیب در پاسخ به این پرسش که چرا خیام در زمان حیات خودش کمتر به عنوان یک شاعر مطرح شده بود، گفت: خیام در زندگانی خود نیز در مقام منجم، فیلسوف و شاعر مورد توجه بوده است. شعر خیام در روزگار خود او نیز به درون مردم نفوذ داشته، اگرچه خود او اصرار زیادی داشته است که بگوید این شعرها سروده من نیست، چرا که شعرهای بسیار بی پروایی بوده و شاید می‌توانسته برای او ایجاد مشکل کند.

دستغیب با بیان این که به نوشته «تاریخ‌الحکما»، شعر خیام در خانقاه‌ها هم خوانده می‌شده و با آن سماع می‌کرده‌اند، خاطرنشان کرد: البته نویسنده تذکر می‌دهد که صوفیانی که با رباعی‌های خیام سماع می کرد‌ه‌اند، به معنای ظاهری شعرش بسنده کرده بوده‌اند.

وی ادامه داد: این که هزاران رباعی در طول تاریخ درباره بدی زهد و طلب عشرت گفته شده و سرایندگان‌شان، آنها را به خیام نسبت داده‌اند تا بلکه این سروده‌ها حفظ شوند و از گزند روزگار بر کنار بمانند، میزان نفوذ خیام را نشان می‌دهد.

دستغیب افزود: حتی عطار به خیام حمله می‌کند و او را در مراتب کمال و فضل و ادب ناقص می‌داند. به ویژه، تهور فکری خیام در مسایل مربوط به آفرینش جهان و فرجام کار آدمی بسیار مهم و اثرگذار بوده‌ است و شمار زیادی از شاعران قرن‌های بعد، مخصوصا حافظ، این مضامین را از خیام برداشت کرده‌اند.

وی در ادامه گفت: به هر حال اگرچه نخستین نسخه خطی رباعیات خیام، ۱۵۰ سال با زمان حیات او فاصله دارد، اما در منابع قدیم‌تر چون مرصادالعباد و سندبادنامه و جهانگشای جوینی به رباعیاتی از خیام برمی‌خوریم که از آن میان ۷ رباعی، قطعا سروده خیام است.

دستغیب با اشاره به کریستن سن، فروغی، هدایت و ژوکوفسکی اظهار داشت: این افراد تلاش کردند که رباعی‌های اصلی خیام را مشخص کنند و اگرچه در این راه به نتایج قطعی نرسیدند، اما مسئله را روشن‌تر کردند. زندگی خیام بر خلاف زندگی بسیاری از دانشمندان و شاعران ما کاملا روشن و واضح است و دلیل این امر نیز به شهرت و جایگاه والای او در امپراتوری سلجوقی بازمی‌گردد. 

---

مرتضي كاخي (پژوهشگر حوزه ادبيات)
مرتضی کاخی با بیان این مطلب و اينكه هنوز حتی نام دقیق خیام مشخص نشده است، گفت: هنوز معلوم نیست این آدم "خیام" بوده یا "خیامی". بنابراین مشخص می‌شود که تحقیق چندانی درباره او صورت نگرفته است.

وی با اشاره به این که نخستین بار رباعی‌های خیام نزدیک به ۲۰۰ سال پس از مرگ او پیدا شد، تاکید کرد: اگر ۲۰۰ سال پس از مرگ من چند شعر نیمایی بسیار خوب از من پیدا کنند که نظیر نداشته باشد، معنی‌اش چیست؟ معنی‌اش این است که من به طور جدی دنبال شعر نرفته‌ام و به مردم نگفته‌ام که شاعرم.

وی ادامه داد: گفته می‌شود که از ۱۰ شاعر برتر جهان، ۵ شاعر ایرانی‌اند و در این بین، خیام مهم‌ترین است. در خارج از ایران، شهرت خیام اصلا با شهرت حافظ و سعدی و مولانا قابل مقایسه نیست. حافظ و سعدی را بیشتر خواص آنها می‌شناسند .من در بیست و چند سال زندگی در خارج از ایران، شهرت خیام را به عینه دیدم.

کاخی تاکید کرد: آنجا اگر بگویید من ایرانی‌ام، بیشتر مردم نمی‌فهمند از کجا سخن می‌گویید. اگر بگویید "پرس" یا "پرش" هستم، برخی از افراد اهل مطالعه به یاد امپراتوری کهنی می‌افتند. اما اگر بگویید من هم‌وطن خیامم، اغلب مردم شما را به جا می‌آورند.

وی اظهار داشت: بر خلاف دیگران که خیام را بسیار مهم می‌دانند، ما در ایران، شان شاعری بزرگ را برای او قایل نیستیم و حتی تا همین ۱۰۰ سال پیش، او را چندان نمی‌شناختیم.

کاخی به بیان واقعه‌ای تاریخی پرداخت و گفت: وقتی سفیر انگلیس به دربار ناصرالدین شاه آمد تا پیام ملکه انگلیس را به او بدهد، نا‌صرالدین شاه به او گفت هر چه می‌خواهی بگو. سفیر می‌گوید می‌خواهم سر قبر خیام بروم. شاه می‌گوید خیام کیست؟ سفیر پاسخ می‌دهد یک شاعر است. شاه می‌گوید من بیش از هزار شاعر در دربارم دارم که همه آنها بهتر از خیام هستند. این چه شاعری است که ما نمی‌شناسیمش؟

وی ادامه داد: ناصرالدین شاهی که خودش شعر می‌گفته، خیام را نمی‌شناخته و شرح این ماجرا در منابع مختلفی چون ۱۵ گفتار مینوی آمده است.

کاخی تصریح کرد: اما اگر به من بگویند که می‌خواهیم همه شعرهای دنیا را آتش بزنیم و تو فقط می‌توانی یک شعر انتخاب کنی برای ماندن، من چند رباعی از خیام را می‌دهم و می‌گویم یکی را از این بین خودتان انتخاب کنید.

کاخی با اشاره به بخشی از چهارمقاله نظامی عروضی که شرح دیدار او با خیام است، گفت: نظامی می‌گوید : «در محضر حجة الحق مولانا عمرخیام نشسته بودیم و ایشان گفت "گور من در جایی باشد که هر سال گل و گیاه چندان بر آن بریزد که گورم پوشیده شود". با خودم گفتم چنین بزرگی چنین سخنی به گزاف نمی‌گوید. ۳۰ سال بعد از نیشابور می‌گذشتم و شنیدم که خیام فوت شده. چون به سر گورش رفتم، دیدم از باغ مجاور آنچنان گل بر گور او ریخته که خاک پیدا نیست. سخت گریستم و گفتم در بسیط زمین مردی به این بزرگی نبوده است».

وی ادامه داد: توجه کنید که نظامی عروضی اصلا نمی‌دانسته خیام شاعر هم هست. او اسم خیام را نه در بخش‌ شاعران، که در بخش عالمان هندسه و ریاضی آورده. ولی رباعی‌های خیام بعدها چنان نفوذی پیدا می‌کند که هر کس رباعی‌ای می‌گوید، برای ماندگاری‌اش آن را به خیام منتسب می‌کند.

کاخی در توضیح باورهای فلسفی خیام نیز خاطرنشان کرد: او معتقد است که ما بین دو عدم محدود شده‌ایم. فرصتی به تو می‌دهند به اسم حیات، از این فرصت استفاده کن، لذت ببر، غنیمت شمار. ولی او نمی‌گوید لذت چیست و تشخیص آن را به خود افراد وامی‌گذارد. هیچ شاعری، حتی مجموع شاعران جهان به اندازه خیام در همین ۷۲ رباعی از زندگی نگفته‌اند.

وی تاکید کرد: خیام مخالف مرگ‌اندیشی و درداندیشی است. اگر ایرادی هم می‌گیرد، از تمام هستی می‌گیرد. فراموش نکنیم که حتی حافظ و سعدی هم وزیران و حاکمان روزگار خود را مدح کردند، ولی خیام هرگز زیر چنین باری نرفت. او با همه هستی درمی‌افتد.

وی در پایان اظهار داشت: همیشه در عظمت این مرد گم و گور بوده‌ام. او کسی است که تنها در دوبیت که آنهم صغری و کبرای منطقی دارد و باید در آن به شکل دیالکتیکی به نتیجه رسید، درباره تمام جهان هستی سخن گفته است. این کار خیلی دشوارتر از قصیده‌سرایی است. آنها که می‌گویند ۵ شاعر بزرگ داریم و خیام را ششمی می‌دانند، کاملا در اشتباه هستند.

---

عنایت سمیعی (شاعر و منتقد ادبی)
عنايت سميعي درباره شعر خيام گفت: شعر خیام شعري هستی‌شناختی است. وي به لحاظ مشرب فکری و فلسفی‌اش، بیشتر فیلسوف و حکیم و ریاضی‌دان بوده تا شاعر، و در همان ۷۰ رباعی که گفته، به دلیل همان بینش فلسفی، نگاهی فلسفی به جهان را در شعرهای خود به نمایش گذاشته است.

سمیعی با بیان این که نگاه فلسفی خیام با ذات جهان عجین بوده است، افزود: این شعرها به رغم گذشت هزار سال، هنوز برای ما تازه و معاصر است. چرا که همان‌طور که گفته شد، نگاه فلسفی خیام، قرین ذات هستی است.

این منتقد ادبی با اشاره به دیگر شاعران کلاسیک فارسی خاطرنشان کرد: حافظ تنها شاعری است که از نظر نوع نگاه فلسفی به جهان، تا حدودی پهلو به پهلوی خیام می‌زند؛ اگر چه او در مشرب فکری از خیام پیروی نداشته است.

وی در اين‌باره یادآور شد: نگاه فلسفی حافظ به جهان هستی، شعر او را در تقارن با شعر خیام قرار می‌دهد.

علاوه بر شعر، از سایر فعالیت‌های مهم خیام، می‌توان به اصلاح گاه‌شماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دوره سلطنت ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶-۵۹۰ هجری قمری) بود، اشاره کرد. همچنین نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات‌اش درباره اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده است.
فردا ۲۸ اردیبهشت، سالروز بزرگداشت خیام نیشابوری است.