به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتاب «بررسی و تحلیل روابط ایران و انگلستان 1320-1332» تالیف سجاد راعی گلوچه برپایه اسناد آرشیو وزارت امور خارجه به نگارش درآمده است.
ترور رزمآرا و تصویب ملی شدن صنعت نفت
کتاب از سه بخش با عناوین «روابط ایران و انگلیس در دوره اشغال»، «روابط ایران و انگلیس از پایان جنگ جهانی دوم تا ملی شدن صنعت نفت» و «روابط ایران و انگلیس از ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد 1322» تنظیم شده است.
مولف در مقدمه کتاب آورده است: «سیاست انگلیس در ایران از پایان جنگ جهانی دوم تا کودتای 28 مرداد 1332، بیش از هر عامل و عنصری تحت تأثیر مساله نفت بوده است. از پایان جنگ جهانی دوم تا تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت، ما شاهد تلاش انگلیسیها برای حل مساله نفت با کمترین پیامد منفی ممکن نسبت به منافع عظیم آنها از نفت ایران هستیم. در این رابطه خواهیم دید که مساله نفت در همه دولتهای پس از جنگ مطرح بوده اما به علت نفوذ انگلیس در اغلب دولتهای ایران در این دوره و عدم پذیرش حداقل حقوق لازم برای دولت و مردم ایران تا آخرین روزهای عمر دولت رزمآرا از جانب انگلیسیها به نتیجه مشخصی نرسید، اما در فضای بهوجود آمده پس از ترور رزمآرا، مجلسین شورای ملی و سنا چارهای جز تصویب ملی شدن صنعت نفت پیدا نکردند.» (ص 15)
در سطور دیگری از مقدمه کتاب آمده است: «نکته قابل توضیح این است که کتاب حاضر بر اساس تمام اسناد، خاطرات، یادداشتها و پژوهشهای منتشر شده، همچنین اسناد وزارت امور خارجه مورد پژوهش و نگارش قرار گرفته است. وجه غالب در این پژوهش سندی بودن آن است که سعی شده از اسناد منتشر شده و نشده با منشأهای گوناگون استفاده شود که سهم اسناد وزارت امور خارجه به مراتب بیشتر است.» (ص 16)
رادیو یکهتاز میدان رسانه بود
بخش نخست کتاب «روابط ایران و انگلیس در دوره اشغال» نام دارد که در رابطه با اهمیت رادیو میخوانیم: «در سالهای منتهی به اشغال ایران توسط متفقین، رادیو یکهتاز میدان رسانه بود. مطبوعات تنها رقیب رادیو بود که آن نیز به خاطر سرعت خبررسانی و گستره پخش و در اغلب مقاطع به دلیل برقراری سانسور یارای مقابله با رادیو را نداشت. رادیو به سبب امکانات فنی بینظیر خود از نیروی اقناع و نفوذ فراوانی برخوردار بود... بیان رادیویی در مقایسه با مطبوعات، سخنرانی و غیره هیچگونه محدودیتی ندارد و از مرکز فرستنده آن میتوان شنوندگان بیشماری از طبقات گوناگون اجتماعی را که در نواحی مختلف و گستره جغرافیایی وسیعی پوشش و تحت تأثیر قرار داد. بنابراین، رادیو کارکرد تبلیغاتی مؤثرتری در آن مقطع داشت و در واقع رسانه برتر محسوب میشد.» (ص 41)
در همین قسمت درباره نقش مداخلهگرایانه بریتانیا در امور فرهنگی و مطبوعات ایران آمده است: «درباره برقراری سانسور در مطبوعات آمده است: وزیر مختار انگلیس در ایران در نامهای به تاریخ 24 دی 1321 به نخستوزیر ایران نوشت: «هر کس به دقت مقالات و تفاسیر مربوط به جنگ و یا مساعی جنگی متفقین را در ایران در جراید طهران قرائت نماید. به این نکته برمیخورد که نویسندگان آنها یا بر اثر نادانی و یا به علت سوءنیت غالبا حقایق را واژگون و با اظهارات و یا تفاسیری مضر به مصالح متفقین درج مینمایند آن جناب تصدیق میفرمایند که از این ترتیب که برخلاف روح پیمان سهگانه است باید جلوگیری شود. به علاوه، به هیچوجه معقول نیست که سانسور اخبار مربوط به جنگ وجود داشته باشد و در عین حال به روزنامهنگاران اجازه داده شود بدون رعایت هیچگونه قیدی نسبت به اطلاعات مربوط به جنگ تفاسیری بنگارند. تنها راه اصلاح این امر آن است که مقرر شود کلیه این قبیل مقالات و تفاسیر به اداره سانسور فرستاده شود و تا از سانسور نگذرد طبع و منتشر نشود.» (ص 191)
«روابط ایران و انگلیس از پایان جنگ جهانی دوم تا ملی شدن صنعت نفت» بخش دوم کتاب را تشکیل میدهد و با اشاره به مخالفت آمریکاییها با سیاستهای انگلیسیها درباره نفت میخوانیم: «هنری گرید، سفیر وقت آمریکا در ایران در گزارشی که به دولت متبوعش ارسال کرده، با اشاره به ضعف رزم آرا در رویارویی با مجلس و نیروهای مذهبی و فقدان اعتماد به نفس وی، اقدام دولت به پس گرفتن لایحه الحاقی نفت از مجلس را «حکایت از کشمکش آشکار» بین دولت و مجلس دانسته و پیامد آن را «ارجاع مساله نفت به کمیسیون خاص مجلس» و «خارج شدن تصمیمگیری درباره سیاست نفتی از کف نخست وزیر دانسته است. آمریکاییها در این مقطع، سیاست و واکنشهای اعتراضآمیز انگلیسیها نسبت به طرح موضوع ملی کردن صنعت وجود دارد که اتخاذ چنین شیوهای آثار جدی در ایران داشته باشد و حتی وضع را از این هم بدتر کند.» (ص 295)
تلاش انگلیسیها و دربار برای نخستوزیری سیدضیاء
بخش سوم«روابط ایران و انگلیس از ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد 1322» نام گرفته و مولف با نگاهی به نخستوزیری مصدق مینویسد: «انگلیسیها هم تمایل به نخستوزیری سیدضیاء داشتند. دکتر مصدق قبلا هر بار نخستوزیریاش مطرح شده بود با آن مخالفت کرده بود. مثلا در 23 فروردین 1330 در مجلس گفته بود: «بعضیها ممکن است بگویند که من باید دولت را تشکیل دهم، ولی آیا دخالت پنجاه ساله شرکت نفت به من و اشخاصی نظیر من اجازه تشکیل دولت و موفقیت را خواهد داد» اما این بار زمانی که جمال امامی آن را مطرح کرد برخلاف انتظار نمایندگان طرفدار انگلیس آن را پذیرفت و انگلیسیها را در مقابل عمل حیرتانگیزی قرار داد. شاید یکی از عمدهترین علل پذیرش مقام نخستوزیری اطلاع از تلاش انگلیسیها و دربار برای معرفی سیدضیاء بوده است.» (ص 308)
در صفحات پایانی کتاب با عنوان «نتیجهگیری» با اشاره به مستنداتی از حرکات مرموزانه انگلیسیها در مناطق مرزی میخوانیم: «علاوه بر اقداماتی که از مجرای طرح کودتا پیش میرفته، گزارشهایی از وزارت دفاع ملی و وزارت کشور وجود دارد که حاکی از تجاوز عشایر مسلح عراقی به مرزهای ایران و اقدام آنها به تغییر محل میلههای مرزی در منطقه مرزی آذربایجان غربی است و در گزارشها اشاره شده که افسران انگلیسی نیز در میان آنها بودهاند و در برخی نقاط تا چهار کیلومتری داخل مرز ایران وارد شدهاند. در گزارش دیگری که شهربانی کل کشور به وزارت کشور ارسال داشته آمده است: «مطابق گزارش شهربانی رضائیه چند نفر از مأموران مخفی انگلیسی مدتی است با لباسهای مختلف هندی، پاکستانی، مصری و عربی بهعنوان تجارت و فروش مالالتجاره در شهرهای کردنشین و مناطق همجوار مرز عراق و ایران مشغول فعالیت بوده و بیشتر با اکراد مرزی در تماس میباشند و گویا اخیرا هم مقدار قابل توجه مالالتجاره از قبیل منسوجات نخی و پشمی، ابریشمی و اشیای خرازی و قند کله به مناطق مرز عراق و ایران وارد و به قیمتهای نازل به فروش میرسانند. به شهربانیهای مربوطه موکدا دستور داده شده در این مورد دقیقا بررسی نتیجه متعاقبا به عرض میرسد.» (ص 404)
کتاب «بررسی و تحلیل روابط ایران و انگلستان 1320-1332» تالیف سجاد راعیگلوچه در 426 صفحه، شمارگان 500 نسخه و به بهای 18 هزار تومان از سوی اداره نشر وزارت امور خارجه منتشر شده است.
دوشنبه ۳ خرداد ۱۳۹۵ - ۱۴:۰۲
نظر شما