خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا) ـ سعیده زادقناد: «ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان حارثی عُكبری بغدادی»، مشهور به «شیخ مفید» (336 ــ 413 ه.ق)، يكي از شخصيتهاي نامدار و اثرگذار شيعه در دوران خطيري از تاريخ تشيع و دوران پس از خود بوده است. از اين رو به مناسبت 9 آذرماه ــ روز بزرگداشت شيخ مفيد ــ نگاهي به زندگي و كتابشناسي او و آثاري داريم كه دربارهاش نوشتهاند.
اين گزارش در دو بخش تنظيم شده است. بخش نخست، برگرفتهاي با اصلاحات از مقالهاي پژوهشي به قلم حميده قليزاده به نقل از سايت پژوهشكده باقرالعلوم است و بخش دوم كه به كتابشناسي اختصاص دارد، با توجه به آخرین اطلاعات وبگاههای «کتابخانه ملی ایران» و «خانه کتاب» فراهم آمده است.
1. زندگي، زمانه و آثار شيخ مفيد
تولد
محمد بن محمد بن نعمان معروف به «شیخ مفید» در يازدهم ذيالقعده 336 قمري[1] در عُكبراي بغداد دیده به جهان گشود. از آنجا كه پدر وي مردي پارسا و مذهبي بود و به تعليم و تربيت شاگردان مشغول بود شیخ مفید را «ابن المعلم» نیز گفته اند. دو لقب «عُكبري» و «بغدادي» نیز از القاب وی هستند.[2]
محمد همراه پدر به بغداد رفت و در آنجا كه مهد علم بود، شروع به تحصیل كرد. آنچنان شور و عشق فراواني به تحصيل علم داشت كه همه استادان به هوش فراوان وي پي بردند. كار به جايي رسيد كه در پنج سالگي براي او از «ابن ابي الياس» اجازه روايت گرفتهاند [3] و در حالي كه هفت سال و چند ماه داشت از «ابن سماك» نقل روايت كرده است.[4]
تحصيلات و استادان
شیخ مفید از محضر بيش از هفتاد نفر از بزرگان علمي، بهرهاي وافر برد. از جمله از محضر مظفر بن محمد، ابوياسر و ابن جنيد اسكافي، «كلام و عقايد» آموخت و از درس حسين بن علي بصري و علي بن عيسي رماخي بهره جست. «فقه» را نزد جعفر بن محمد بن قولويه فرا گرفت و از محضر اديب و مورخ چيرهدست محمد بن عمران مرزباني «علم روايت» آموخت.
ابن حمزه طبري، ابن داوود قمي، صفوان و شيخ صدوق ديگر استادان «شیخ مفید» بودند. در ميان استادان وي عالماني از شهرهاي مختلف مانند قم، بلخ، مراغه، همدان و شهرزور ديده ميشوند.
اوضاع زمانه
از زمان درگذشت پيامبر (ص) بهجز از دوران امام علی (ع)، امام باقر (ع) و امام صادق (ع)، شيعيان، اغلب وضعي ناگوار و موقعيتي تاثرآور داشتند. در دولت بنياميه و بني عباس نيز سعي ميشد كه از نفوذ امامان جلوگيري و رابطه آنها با مردم و شيعيان قطع شود. به همين دلیل در سراسر ممالك اسلامي از آفريقا و اسپانياي آن روز گرفته تا مصر و روم شرقي و مرزهاي چين كه همه در تحت نفوذ خلفاي اموي و عباسي قرار داشت، شيعه در محدوديت به سر ميبرد و تقريبا از هر گونه آزادي عمل و عقيده و ابراز وجود ممنوع بود.
از اواسط قرن چهارم هجري شيعيان به ميزان قابل ملاحظهاي از آزادی نسبی برخوردار شدند. از يك طرف خلفاي فاطمي كه شيعه اسماعيلي بودند در مصر دولت نيرومندي تشكيل دادند و از ابهت و جلال دربار بغداد كاستند. از ديگرسو سيف الدوله همداني و امراي آن خاندان در شام حكومت ميكردند و شيعه بودند. از جانب سوم در مشرق، جنوب شرق و شمال ايران، غوريان، صفاريان، طاهريان و كمي قبل از آنها حكمرانان علوي مازندران، پرچم استقلال برافراشتند. از همه مهمتر ظهور دولت مقتدر «آلبويه» بود كه از شيعيان به شمار ميآمدند. اقتدار عضدالدوله ديلمي كه از سلاطين مقتدر اين دودمان بود، از سواحل درياي عمان تا شام و مصر گسترش يافته بود. وی در احترام و حمايت شيعيان ميكوشيد و در واقع خلافت بنيعباس بازيچهاي بيش در دست او نبود. اين عوامل دست به هم داد و موجب شد كه شيعيان با آزادی عمل بیشتری فعالیتهای خویش را ادامه دهند. علمای شیعه با تأسيس حوزههاي علمي به نشر معارف و حقايق اهل بيت عصمت و طهارت پرداختند. مسافرتهاي ثقةالاسلام كليني و شيخ صدوق دو پيشواي بزرگ شيعه به بغداد و اقامت آنها در آن شهر كه مركز خلافت و علماي عامه بود و اهميتي كه ميان آنان كسب كردند، همه از آزادي نسبي و موقعيت مناسب شيعيان آن عصر حكايت ميكند.
در عصر شيخ مفيد كه در واقع دوره اقتدار آلبویه بود، شيعيان از آزادي و احترام بيشتري برخوردار شدند. وجود فقيه عاليمقامی چون شيخ مفيد در ميان آنان اعتبار آنها را بالا برد و بيش از پيش نزد دوست و دشمن بر احترام آنان افزود. شيخ در محله «كرخ» بغداد كه مركز شيعيان بود، ميزيست و مسجد معروف «بُراثا» در آن محله كه تا كنون هم باقي است و زيارتگاه شيعيان است، محل فعالیتهای علمی و فرهنگی وی بود.
شيخ مفيد از منظر دانشمندان شيعه
شیخ طوسی در مورد استادش چنین مينویسد: «محمد بن محمد بن نعمان، دانشمندي بزرگ و موثق است»[5] وی همچنین در کتاب «الفهرست» خود چنین آورده است: محمد بن محمد بن نعمان ابوعبدالله مفيد معروف به «ابنالمعلم» از متكلمان (علماي عقايد و مذاهب) طايفه اماميه است. در زمان او رياست علمي و ديني شيعه به وي منتهي گشت. در علم فقه و كلام بر هر كس مقدم، فكرش عالي، ذهنش دقيق و دانشمندي حاضر جواب بود. نزديك دويست جلد كتاب بزرگ و كوچك دارد و فهرست كتابهايش مشهور است.[6]
نجاشي دیگر شاگرد نامياش در کتاب رجال خود پس از ذكر نام و نسب او تا «يعرب بن قحطان» جد اعراب قحطانی چنین مينويسد: «وی استاد ما رضي الله عنه است. جايگاه والاي او در فقه و كلام و روايت و وثاقت و دانش مشهورتر از آنست كه وصف شود.»[7]
ابن شهر آشوب از وي چنين ياد ميكند: «شيخ مفيد، ابوعبدالله محمد بن نعمان حارثي بغدادي عكبري»، شاگرد ابو جعفر ابن قولويه و ابوالقاسم علي بن محمد رفاء و علي بن ابيالجيش بلخي بود. حضرت صاحب الزمان (عج) او را ملقب به «شيخ مفيد» نمود و من علت آن را در كتاب «مناقب آل ابي طالب» ذكر كردهام. او مؤلف حدود دويست كتاب بزرگ و كوچك است.»[8]
علامه حلي درباره او مينويسد: «محمد بن محمد بن نعمان مكني به «ابوعبدالله» و ملقب به مفيد است. مفيد معروف به «ابن المعلم» بود و از بزرگترين مشايخ شيعه و رئيس و استاد آنهاست. كليه دانشمندان ما كه بعد از وي آمدهاند، از دانش او استفاده نمودهاند. فضل و دانش او در فقه و كلام و حديث مشهورتر از آنست كه به وصف آيد. او موثقترين و داناترين علماي عصر خود بود.[9]
شهيد قاضي نور الله شوشتري پس از ذكر نام او در كتاب نفيس فارسي خود «مجالس المومنين» سخن مفصل خود پيرامون شخصيت او را بدين گونه آغاز ميكند: «افادت پناهي كه عقل مستفاد از قوت قدسي او مستفيذ، و فكر فلكپيماي او با ملا اعلي در گفت و شنيد بود. مجتهدي قدسيضمير و متكلمي نِحرير، شاهبازي تيزآهنگ، و بديهه پردازي فيروزچنگ، اشاعره از سطوت مناظرۀ او در كنج اعتزال و ...[10]
شيخ مفيد از منظر دانشمندان عامه
شيخ مفيد در نظر علماي بزرگ اهل سنت نيز شخصیتی عالم و برجسته محسوب ميشد. اين ادعا از سخنان خوب و بد آنان بهخوبي پيداست:
«ابننديم» كه از معاصران شيخ مفيد بوده و مانند او در بغداد ميزيسته در فهرست خود نوشته است: «ابن المعلم- ابوعبدالله» رياست متكلمان شيعه در عصر ما به وي رسيده است. او در علم كلام (عقايد و مذاهب) به روش مذهب شيعه بر همه كس پيشي دارد. دانشمندي باهوش و بافراست است، از كتابهاي او دريافتم كه دانشمندي عاليقدر است.[11]
او در جاي ديگر مينويسد: (ابن المعلم، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان) رياست وي بر اصحاب خود از شيعه اماميه در فقه و كلام و آثار، در زمان ما به وي منتهي گشته است.[12]
«ابنجوزي» عالم مشهور كه او نيز همعصر شيخ مفيد بوده است، در بیان وقايع سال 413 هـ.ق مينويسد: «محمد بن محمد بن نعمان ابوعبدالله معروف به ابن معلم، پيشواي شيعه اماميه و دانشمند آنها بود، و كتابهای زیادی بر اساس مذهب آنان تصنيف كرده است. سيد مرتضي از جمله شاگردان اوست. ابن معلم، مجلس مناظرهاي در خانهاش واقع در «درب رماح» منعقد ساخته بود كه در آن عموم دانشمندان گرد ميآمدند. او در نزد امراي اطراف كه متمايل به مذهب وي بودند، مقامي عالي داشت.[13]
خطاب امام زمان (ع) به وي
در برخي كتابهاي مرتبط با امام زمان (ع) از نامههايي سخن رفته كه از سوي امام عصر (عج) خطاب به شيخ مفيد نوشته شده و رهنمودهايي به او داده است. شيخ طبرسي در كتاب «احتجاج» سه توقيع (نامه) از آن حضرت نقل كرده كه در آغاز آنها به شيخ مفيد چنين خطاب شده است: «السلام عليك ايها العبد الصالح الناصر للحق الداعي اليه» (سلام بر تو اي بنده شايسته خدا و اي ياريدهنده حق و دعوتكننده به سوي آن).
شمار تأليفها
نقل كردهاند كه مفيد شبها مختصر ميخوابيد و اكثر وقتها را به نماز يا تلاوت قرآن يا مطالعه ميگذرانيد. آثار شيخ مفيد متجاوز از دويست تاليف است. به گفته «ذهبي» دانشمند معروف سني، تالیفات شیخ «تصانيف بديعه و كثيره» است. به نقل شاگردش شيخ طوسي، تالیفات شیخ، نزديك دويست جلد است.
شيخ طوسي در كتاب «الفهرست» بيست كتاب او را نام برده است كه از جمله آنها «المقنعه» و «الاركان» در فقه، رسالهاي در فقه كه براي فرزندش نوشته، كتاب «الارشاد» و كتاب «الايضاح»، «نقص ابن عباد» و«المنير» در امامت، «المسائل الصاغانيه» و «الامالي» است.
كتاب «الامالی» كه مهمترين اثر حديثي بر جاي مانده از مفيد به شمار ميرود، حاوي چندین حديث از پيامبر اعظم (ص) و ائمه معصومين (علیهم السلام) است. امالي جمع املاء بوده و به كتاب حديثي اطلاق ميشود كه شيخ حديث، در مجالس متعدد آن را گفته و شاگردان نوشته باشند. از اين رو امالي را مجالس نيز مينامند.[15]
نجاشي شاگرد شيخ مفيد، 175 كتاب و ابن شهر آشوب 52 كتاب او را نام ميبرد. ملا محمدباقر مجلسي نيز در مقدمه «بحارالانوار» صد كتاب از شيخ را ذكر كرده است.[16]
درگذشت
به روايت شيخ طوسي، «شيخ مفيد در سال 413 آخر ماه رمضان در سن 75 سالگی وفات يافت.[17] و شريف مرتضي ابوالقاسم علي بن الحسين (سيد مرتضي) در ميدان «اشنان» بر وي نماز گزارد. ميدان «اشنان» با همه وسعتي كه داشت از كثرت جمعيت تنگ بود. شيخ را در خانهاش دفن كردند و چند سال بعد به «مقابر قريش» جنب مرقد حضرت امام موسي بن جعفر (عليهما السلام) منتقل ساختند.[18] شيخ مفيد در پايين پاي امام موسي بن جعفر و امام محمد تقي در شهر كاظمين (ع)، جنب آرامگاه استادش جعفر بن محمد قولويه قمي آرميده است.
2. كتابشناسي شيخ مفيد
در این گزارش کوتاه که حاصل دادههای جمعآوری شده از وبگاههای «کتابخانه ملی ایران» و «خانه کتاب» است، به معرفی فهرستوار آثار شیخ مفید و همچنین کتابهایی که در خصوص زندگی او و شرح و تحلیل آثار او نگاشته شدهاند، خواهیم پرداخت.
افکار مفید در کلام مفید
• المسائل الصاغانیه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 176 صفحه، چاپ اول 1372.
• المسائل الطوسیه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 15 صفحه، چاپ اول 1372.
• المسائل العکبریه
محمد بن محمد مفيد، تحقیق علیاکبر الالهی الخراسانی، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 135 صفحه، چاپ اول 1372.
• مسائل العویص
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 64 صفحه، چاپ اول 1372.
• المسح علی الرجلین
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 30 صفحه، چاپ اول 1372.
• خلاصه الایجاز فی المتعه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 15 صفحه، چاپ اول 1372.
• الرساله الاولی فی الغیبه
محمد بن محمد مفيد، تحقیق علاء آلجعفر، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 16 صفحه، چاپ اول 1372.
• شرح المنام
محمد بن محمد مفيد، المحقق مهدی نجف، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 30 صفحه، چاپ اول 1372.
• عدم سهو النبی صلیالله علیه و اله و سلم
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 32 صفحه، چاپ اول 1372.
• الافصاح فیالامامه
محمد بن محمد مفيد،الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 8 جلد، چاپ اول 1372.
• الکافئه فی ابطال توبه الخاطئه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 63 صفحه، چاپ اول 1372.
• کتابالمزار: مناسکالمزار
محمد بن محمد مفيد، تحقیق محمدباقر الابطحی، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 234 صفحه، چاپ اول 1372.
• مسار الشیعه فی مختصر التواریخ
محمد بن محمد مفيد، تحقیق مهدی نجفي، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 63 صفحه، چاپ اول 1372.
• مساله اخری فی النص علی علی علیهالسلام
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 32 صفحه، چاپ اول 1372.
• مساله فی الاراده
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 16 صفحه، چاپ اول 1372.
• المسائل الجارودیه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 47 صفحه، چاپ اول 1372.
• احکام النساء
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 47 صفحه، چاپ اول 1372.
• الاشراف
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 45 صفحه، چاپ اول 1372.
• الاعلام بما اتفقت علیه الامالیه من الاحکام
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 80 صفحه، چاپ اول 1372.
• الافصاح فی الامه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 288 صفحه، چاپ اول 1372.
• اقسام المولی فی اللسان
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 48 صفحه، چاپ اول 1372.
• النکتالاعتقادیه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 10 جلد، چاپ اول 1372.
• ایمان ابیطالب
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 48 صفحه، چاپ اول 1372.
• تحریم ذبائح اهل الکتاب
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 32 صفحه، چاپ اول 1372.
• التذکره باصول الفقه
محمد بن محمد مفيد، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 45 صفحه، چاپ اول 1372.
• مقتل سيدالشهداء عليهالسلام: ترجمه فصل مربوط به امام حسين عليهالسلام از كتاب الارشاد شيخ مفيد
مترجم: صادق برزگر بفرويي، امينالله، 240 صفحه، جيبي (شوميز)، چاپ اول سال 1388، 2000 نسخه، 18000 ريال.
• شادیهای شیعه: ترجمه مسارالشیعه
محمد بن محمد مفيد، ترجمه عبدالهادی مسعودی، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، 107 صفحه، چاپ اول 1388، 12000 ريال.
• اختصاص
محمد بن محمد مفيد، ترجمه و تحقیق حسین صابری، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 601 صفحه، چاپ اول 1388، 125000 ريال.
• ترجمه فارسي همراه با متن عربي امالي شيخ مفيد (ره)
محمد بن محمد مفيد، مترجم عبدالرحيم عقيقيبخشايشي، نويد اسلام، 488 صفحه، وزيري (سلفون)، چاپ اول سال 1389، 3000 نسخه، 80000 ريال.
• اوائل المقالات في المذاهب و المختارات (اوج آراء كلامي شيخ مفيد)
محمد بن محمد مفيد، مترجم: طاهره عظيمزاده طهراني و صديقه اشرف، سخن گستر، دانشگاه آزاد اسلامي (مشهد)، معاونت پژوهشي، 120 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1390، 1000 نسخه، 27000 ريال.
• ترجمه ارشاد شيخ مفيد: سيره ائمه اطهار (ع)
محمد بن محمد مفيد، مترجم سيد حسن موسوي مجاب، سرور، 640 صفحه، وزيري (سلفون)، چاپ دوم سال 1390، 1500 نسخه، 125000 ريال.
• شيعه از نگاه شيخ مفيد
محمد بن محمد مفيد، مترجم: سجاد واعظي، ويراستار: سهند صادقي بهمني، آذينه گلمهر، 160 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1390، 2000 نسخه، 32000 ريال.
• در محضر مفید: ترجمه چهار مقاله از شیخ مفید
محمد بن محمد مفيد، ترجمه و تعلیق رضا جلیلی، موسسه انتشاراتی لاهوت، 192 صفحه، چاپ اول 1390، 30000 ريال.
• امالي شيخ مفيد
محمد بن محمد مفيد، مترجم طه طرزي، آدينه سبز، 450 صفحه، وزيري (گالينگور)، چاپ اول سال 1391، 3000 نسخه، 120000 ريال.
• بحثهاي كلامي شيخ مفيد: دفاع از تشيع
محمد بن محمد مفيد، مترجم: آقاجمال خوانساري، برگا، 516 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1392، 600 نسخه، 258000 ريال.
• المسائل السرويه: پاسخ شيخ مفيد (ره) به پرسشهاي ديني مردم ساري (مربوط به قرن چهارم)
محمد بن محمد مفيد، مترجم حسن مبيني، عصر ماندگار، 112 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1393، 1000 نسخه، 120000 ريال.
• مهریه
محمد بن محمد مفيد، ترجمه و تحقیق احمد اکبرزاده، انتشارات اکبرزاده، 51 صفحه، چاپ اول 1393، 15000 ريال.
• مناظرات يا بحثهاي كلامي شيخ مفيد (دفاع از تشيع)
محمد بن محمد مفيد، مترجم: آقاجمال خوانساري، تكتاج، 442 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1393، 500 نسخه، 235000 ريال.
آثار مفید زیر قلم شارحان
• انديشههاي كلامي شيخ مفيد
مارتين مكدرموت، مترجم احمد آرام، موسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك گيل (شعبه تهران)، 606 صفحه، وزيري، چاپ اول سال 1363، 2000 نسخه، 1100 ريال.
• فهرست آثار خطي شيخ مفيد در كتابخانه آيتا... العظمي مرعشي نجفي
رضا مختاري، سيدحسين شفيعي، كتابخانه حضرت آيتالله العظمي مرعشي، 154 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1372، 1000 نسخه، 1500 ريال.
• مبارزه براي آزادي بيان و عقيده در عصر شيخ مفيد
سيد جعفر مرتضي عاملي، مترجم: محمد سپهري، حوزه علميه قم، دفتر تبليغات اسلامي، 195 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1372، 3000 نسخه، 1000 ريال.
• معرفي آثار موجود مرحوم شيخ مفيد
مهدي صباحي، كنگره هزاره شيخ مفيد، 176 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1372، 1000 نسخه.
• مصنفات الشیخ المفید
تحقیق علی میرشریفی، مکتب الاعلام الاسلامی، 14 جلد، چاپ اول 1372.
• نظرات فی تراث الشیخ المفید
محمدرضا الحسینی جلالی، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، 411 صفحه، چاپ اول 1372.
• نظرات فی فقهالشیخ المفید و الدعوة الی التقریب بین المذاهب
محمد الدسوقی، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید (ره)، 15 صفحه، چاپ اول 1372.
• امام زمان (ع) و شيخ مفيد
سيد جعفر رفيعي، ياران قائم (ع)، 152 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ دوم سال 1378، 5000 نسخه، 5500 ريال.
• زندگي و زيارت مختصر چهارده معصوم (ع) (گزيده مقنعه شيخ مفيد)
محمدباقر احمدي، ارم، 160 صفحه، جيبي (شوميز)، چاپ اول سال 1380.
• شيخ مفيد (ره) پرچمدار آزادي انديشه
سيد جعفر مرتضي عاملي، مترجمك محمد سپهري، بوستان كتاب قم، 136 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ دوم سال 1380، 2000 نسخه، 6000 ريال.
• شيخ مفيد: معلم امت
احمد لقماني، شركت چاپ و نشر بينالملل، 148 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1382، 3000 نسخه، 6000 ريال.
• مصابيح الهدي در زندگاني سيدالشهداء (ع): دوازده سخنراني با تمام مقتل ارشاد شيخ مفيد رحمهالله
عباس حاجياني دشتي، موعود اسلام، 312 صفحه، رقعي (گالينگور)، چاپ اول سال 1383، 3000 نسخه، 18000 ريال.
• پرسمانهاي كلامي: پنج رساله كوتاه كلامي از شيخ مفيد، فخرالمحققين، شيخ طوسي، سيد مرتضي
علي اوجبي، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، 176 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1386، 1500 نسخه.
• در بوته نقد: شيخ مفيد و بررسي «اعتقادات شيخ صدوق»
غلامرضا رهنما، مهراوه عصر، 188 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1386، 1000 نسخه، 17500 ريال.
• نظام سياسي و دولت مطلوب در انديشه سياسي شيخ مفيد، سيد مرتضي و شيخ طوسي
علي خالقي، محمود شفيعي، سيد محمدرضا موسويان، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 240 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1386، 1500 نسخه، 16000 ريال.
• روشنگري درباره امامت [اثر] شيخ مفيد رحمهالله
محمدرضا عطايي، دارالكتب الاسلاميه، 232 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1387، 3000 نسخه.
• انديشه سياسي شيخ مفيد و ابوالصلاح حلبي
علي خالقي، موسسه بوستان كتاب، 156 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1388، 1200 نسخه، 32000 ريال.
• مدافع حريم تشيع (مروري بر زندگي و آثار شيخ مفيد)
قاسمعلي كوچناني، همشهري، 226 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1389، 2000 نسخه، 38000 ريال.
• در محضر مفيد: ترجمه چهار مقاله از شيخ مفيد
رضا جليلي، موسسه انتشاراتي لاهوت، 192 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1390، 3000 نسخه، 30000 ريال.
• زينهالارشاد: حواشي سلطان الموحدين آقا سيد علي قاضي بر الارشاد شيخ مفيد
علي صدراييخويي، نور ولايت، 368 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1391، 1200 نسخه.
• شيخ مفيد
علياكبر ولايتي، زيرنظر سجاد محمدي، اميركبير، كتابهاي جيبي، 304 صفحه، جيبي (شوميز)، چاپ اول سال 1391، 2000 نسخه، 55000 ريال.
• دفاع از تشيع (ترجمه الفصول المختاره) مناظرات يا بحثهاي كلامي شيخ مفيد
محمد بن حسين آقا جمال خوانساري، نور محبت، 442 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1392، 500 نسخه، 220000 ريال.
• شيخ مفيد و تاريخنگاري
قاسم خانجاني، ويراستار: سعيدرضا عليعسكري، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 302 صفحه، وزيري (شوميز)، چاپ اول سال 1392، 1000 نسخه، 78000 ريال.
• مختصر مفيد
رحيم شهيديمفرد، مرسل، 208 صفحه، رقعي (شوميز)، چاپ اول سال 1393، 1000 نسخه، 75000 ريال.
پانوشتها
[1] . نجاشي، ابوالعباس احمد بن علي، رجال نجاشي، مؤسسه النشر الاسلامي لجماعه المدرسين بقم، سال 1407 هجري، چاپ دهم، ص 1067.
[2] مقالات فارسي كنگره جهاني شيخ مفيد، شماره 67، ص 8.
[3] . امالي شيخ مفيد، اوائل جزء ششم و تاريخ بغداد، ج 8، ص 449.
[4] . همان، ص 340 و همان، ج 11، ص 112.
[5] . طوسي، محمدبن حسن، رجال طوسي، نجف اشرف، چاپ حيدريه، 1380 هجري، ص 514.
[6] . شیخ طوسی، محمدبن حسن،.فهرست، نجف، بی تا، ص 157.
[7] . شیخ طوسی، محمدبن حسن،.فهرست، نجف، بی تا، ص 383.
[8] . معالم العلماء، ص 112.
[9] . الحلی ابیمنصور الحسن بن یوسف بن المطهر الاسدی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، بی جا، نشر الفقاهة، 1375، ص 147.
[10]. قاضي نورالله شوشتري، مجالس المؤمنين، ج 1، ص 436.
[11] . ابن نديم، ابوالفرج محمدبن اسحاق؛ الفهرست، ص 366.
[12] .همان، ص 293.
[13] . ابن جوزی، المنتظم، جلد 8، ص 11.
[14] . رجال، علامه بحر العلوم، ج 3، ص 320 و محدث نوری، خاتمه مستدرك، ص 518 و ابوالقاسم الموسوی الخویی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بیروت، 1413 ه. ق، جلد 17، ص 234.
[15] . مدیر شانه چی، کاظم؛ درایة الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی،۱۳۸۴، ص 151.
[16] . ابوالقاسم الموسوی الخویی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بیروت، 1413 ه. ق، جلد17، ص 232.
[17] . شیخ طوسی، محمدبن حسن، فهرست، نجف، بی تا، ص 158.
[18] . نجاشي، ابوالعباس احمد بن علي، رجال نجاشي، مؤسسه النشر الاسلامي لجماعه المدرسين بقم، سال 1407 هجري، ص 287.
نظر شما