جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۰۶
طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

مازندران-در نشست راز خیام از این شاعر به عنوان چهره‌ای یاد شد که از غرب طلوع کرد و به جهان معرفی شد.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در ساری، نشست «راز خیام؛ از فلسفه تا ادبیات» به مناسبت روز جهانی فلسفه برگزار شد. در این نشست مهدی خبازی استاد فلسفه به خیام از دریچه فلسفه غرب نگریست، سعدیه آقامیری دانش‌آموخته زبان و ادبیات فارسی و مدرس دانشگاه در زمینه «گفتمان خیامیت» سخن گفت. رضا زرین‌کمر نویسنده و استاد ادبیات با موضوع «خیام از رصدخانه تا میخانه» سخنرانی کرد و رضا عابدی پژوهشگر و مدرس دانشگاه سخنانی در زمینه «پیوند فلسفه، ادبیات و یادگیری در پرورش ذهن پرسش‌گر و خلاق» نکاتی را بیان کرد.

این نشست با تلاش موسسه مهرگان، خانه هنرمندان ساری و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مازندران برگزار شد.

آزادی؛ مسئله‌ای فراتر از آزادی سیاسی

مهدی خبازی در سخنانی درباره اندیشه‌های فلسفی خیام اظهار کرد: ما معمولا خیام را در چارچوب سنت شعری خودمان تفسیر می‌کنیم و به سمت خوانش‌های عرفانی و راز ورزانه از اشعار او می‌رویم؛ در حالی که خیام در قالب رباعیات، مفاهیمی را مطرح می‌کند که با بسیاری از مباحث فلسفه معاصر، به ‌ویژه اگزیستانسیالیسم، پدیدارشناسی و اندیشه‌های پساساختارگرایانه، ارتباطی عمیق دارند.

وی با اشاره به اینکه اندیشه‌های خیام در روزگار خود چندان شناخته‌شده و پذیرفته نبود، افزود: این مسئله نشان می‌دهد که سنت فکری مورد توجه خیام با جریان غالب زمانه‌اش تفاوت و حتی تعارض داشته است. بیان چنین اندیشه‌هایی می‌توانست مخاطره‌آمیز باشد و شاید به همین دلیل خیام کوشیده است مفاهیم مورد نظرش را در قالبی مختصر، فشرده و تا حدودی پنهان بیان کند.

این استاد فلسفه ادامه گفت: وقتی از منظر فلسفه معاصر به رباعیات خیام نگاه می‌کنیم، با مفاهیمی مواجه می‌شویم که بسیار شگفت‌انگیزند؛ مفاهیمی مانند زمان، مرگ‌آگاهی، ترس‌آگاهی، بدن، نیستی، حقیقت، ضرورت، تصادف، آزادی و رنج وجودی. خیام حدود هزار سال پیش به مسائلی پرداخته که بعدها در فلسفه غرب به شکل گسترده‌تری مورد بحث قرار گرفته‌اند.

خبازی با اشاره به مفهوم بدن در اندیشه خیام، یکی از وجوه مهم رباعیات خیام را توجه به بدن و زیست بدن‌مند انسان دانست. در بسیاری از سنت‌های فلسفی، از افلاطون و ارسطو تا دوره مدرن، بدن به‌نوعی در برابر ذهن یا روح قرار گرفته و اغلب به‌عنوان مانعی برای شناخت یا امری فرودست تلقی شده است.

وی افزود: در فلسفه معاصر، متفکرانی مانند موریس مرلوپونتی بر بدن‌مندی انسان تاکید کرده‌اند و نشان داده‌اند که بدن صرفا بخشی از وجود ما نیست، بلکه اساس تجربه و مواجهه ما با جهان است. وقتی رباعیات خیام را از این منظر می‌خوانیم، توجه او به بدن، توان‌مندی‌ها و شکنندگی آن، معنایی تازه پیدا می‌کند.

نیستی؛ یکی از بنیادی‌ترین مسائل اندیشه خیام

این استاد فلسفه با تاکید بر اهمیت مفهوم نیستی در رباعیات خیام گفت: خیام ما را با پرسش‌هایی بنیادین درباره بودن و نبودن مواجه می‌کند. مسئله این است که چرا موجودات هستند و چرا به جای بودن، نیستی حاکم نیست؟ این پرسش از بنیادی‌ترین مسائل فلسفه است که بعدها در اندیشه متفکرانی چون هگل و هایدگر نیز جایگاهی محوری پیدا می‌کند.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی تصریح کرد: خیام در مواجهه با جهان، به‌جای ارائه پاسخ‌های قطعی و نظام‌مند، محدودیت شناخت انسان را آشکار می‌کند. او به ما نشان می‌دهد که بخش مهمی از فلسفه، صرفا دانستن نیست، بلکه فهمیدن نادانی‌ها و درک جایگاه شکننده انسان در هستی است.

خبازی با اشاره به مفهوم دور در رباعیات خیام خاطرنشان کرد: این دور را نباید فقط یک دور منطقی دانست؛ بلکه می‌توان آن را با مفهوم دور هرمنوتیکی در اندیشه هایدگر مقایسه کرد. انسان در تلاش برای فهم هستی، پیوسته به خود بازمی‌گردد و به غایتی بیرون از این چرخه دست نمی‌یابد. با این حال، همین مواجهه و بازگشت می‌تواند زمینه فهم عمیق‌تری از هستی و نیستی را فراهم کند.

اضطراب وجودی و رنج انسان در جهان

این استاد فلسفه با اشاره به مفهوم اضطراب در اندیشه خیام گفت: اضطراب مورد نظر خیام صرفا ناشی از یک اتفاق یا مسئله مشخص نیست؛ بلکه به خود بودن انسان بازمی‌گردد. انسان از یک سو به زندگی وابستگی دارد و خواهان تداوم آن است و از سوی دیگر می‌داند که عمرش کوتاه و جهان بی‌انتهاست. این مواجهه با محدودیت و ناپایداری، نوعی اضطراب بنیادی در وجود انسان ایجاد می‌کند.

وی ادامه داد: از همین منظر می‌توان علم و تلاش انسان برای شناخت جهان را نیز بررسی کرد. انسان در مواجهه با جهانی بی‌انتها و ناشناخته، به سراغ ریاضیات، فیزیک، تکنولوژی و دیگر ابزارهای شناخت می‌رود تا بتواند به فهمی از جهان دست پیدا کند. بنابراین، آگاهی تنها محصول آرامش و اطمینان نیست؛ بلکه می‌تواند از مواجهه انسان با رنج، محدودیت و شکست در برابر هستی نیز سرچشمه بگیرد.

خبازی در بخش دیگری از سخنانش به مفهوم آزادی در اندیشه خیام پرداخت و اظهار کرد: آزادی در رباعیات خیام صرفا به معنای آزادی سیاسی نیست؛ بلکه مسئله آزادی در خود بودن انسان است. ما در انتخاب بسیاری از بنیادی‌ترین مولفه‌های وجود خود اختیار نداریم؛ نام، جنسیت، خانواده، پدر و مادر، زمانه و تاریخ تولدمان را انتخاب نمی‌کنیم و حتی در چگونگی مرگ خود نیز اختیار کاملی نداریم.

وی افزود: انسان در جهانی پرتاب شده است که بسیاری از شرایط بنیادین آن از پیش برایش تعیین شده‌اند. از این منظر، خیام به نوعی جبر وجودی اشاره می‌کند که فراتر از بحث‌های الهیاتی درباره جبر و اختیار است. این مسئله یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های رنج انسان در مواجهه با جهان به شمار می‌رود.

جهان بی‌معناست یا انسان از فهم معنای آن ناتوان است؟

این استاد فلسفه در ادامه با اشاره به مفهوم حقیقت و معنای جهان در اندیشه خیام گفت: شاید بتوان یکی از مهم‌ترین برداشت‌ها از اندیشه خیام را این دانست که جهان لزوما معنایی آشکار و قابل دسترس برای انسان ندارد. ما زبان جهان را نمی‌فهمیم و در تلاش برای فهم آن، به جهان، زبان می‌دهیم.

خباز توضیح داد: تمام تلاش‌های انسان در علم، علوم انسانی، هنر، موسیقی و ادبیات، تلاشی برای ساختن مفاهیم و زبان‌هایی است که از طریق آنها بتوانیم به هستی نزدیک شویم و آن را بشنویم. اما باید بدانیم که این زبان‌ها و مفاهیم ساخته خود ما هستند و ما آنها را در دهان جهان می‌گذاریم؛ وگرنه هستی در برابر ما سکوت می‌کند.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی در پایان سخنان خود گفت: اهمیت خیام در این است که به‌جای ارائه روایتی ساده، روشن و قطعی از جهان، ما را با پیچیدگی، تناقض، شکست، نیستی و نادانی خودمان مواجه می‌کند. او در عین حال، افقی برای زیستن در این وضعیت می‌گشاید؛ افقی که در آن انسان با آگاهی از محدودیت‌های خود، رنج وجودی و ناتوانی در شناخت کامل جهان، می‌تواند نسبت تازه‌ای با هستی برقرار کند. از این سو، خیام نه ‌تنها شاعری متعلق به گذشته نیست، بلکه متفکری است که اندیشه‌هایش همچنان برای انسان معاصر تازگی و اهمیت فلسفی دارد.

شهرت جهانی خیام از غرب آغاز شد

در ادامه این نشست، رضا زرین‌کمر نویسنده و استاد ادبیات، اظهار کرد: برای بررسی میراث خیام باید سه جنبه علمی، فلسفی و ادبی شخصیت او را در نظر گرفت. خیام در حوزه ریاضیات از دانشمندان برجسته روزگار خود بود و در سراسر جهان نیز به‌عنوان ریاضی‌دان شناخته می‌شود. دستاوردهای او در حل معادلات درجه سوم و آنچه به مثلث خیام ـ پاسکال معروف است، همچنان اهمیت دارد.

وی با اشاره به نقش خیام در اصلاح تقویم ایرانی افزود: خیام پیش از ۳۰سالگی به دعوت خواجه نظام‌الملک در راس هیئتی از ریاضی‌دانان و منجمان به رصدخانه اصفهان رفت. ماموریت این گروه اصلاح تقویم کهن ایرانی بود که تا آن زمان حدود یک سال از سال شمسی عقب افتاده بود. حاصل فعالیت این گروه، تدوین تقویم جلالی است؛ تقویمی بسیار دقیق که میراث علمی خیام به شمار می‌رود.

این استاد ادبیات فارسی ادامه داد: پس از کشته شدن خواجه نظام‌الملک و ملک‌شاه سلجوقی و بروز اختلافات سیاسی، توجه به فعالیت‌های علمی رصدخانه اصفهان کاهش یافت و خیام به نیشابور بازگشت و تا پایان عمر در آن شهر زندگی کرد.

خیام در روزگار خود بیشتر دانشمند شناخته می‌شد تا شاعر

زرین‌کمر با اشاره به منابع تاریخی درباره خیام گفت: برای شناخت جایگاه ادبی خیام باید به آثاری مراجعه کنیم که چند قرن پس از درگذشت او نوشته شده‌اند. نکته جالب این است که در بسیاری از این منابع، از خیام به‌عنوان منجم یا فیلسوف یاد شده و کمتر به شاعری او اشاره شده است.

وی با اشاره به روایت نظامی عروضی در کتاب چهار مقاله اظهار کرد: نظامی عروضی از خیام به‌عنوان منجم یاد می‌کند و با وجود ستایش جایگاه علمی او، اشاره‌ای به شهرت شاعری‌اش ندارد. حتی می‌گوید خیام به احکام نجوم اعتقادی نداشت و از بزرگان نیز کسی را ندیده بود که به این احکام اعتماد داشته باشد.

این پژوهشگر ادبیات فارسی افزود: در تاریخ جهانگشای جوینی نیز هنگامی که از کشتار گسترده مردم نیشابور به دست مغولان سخن گفته می‌شود، رباعی معروف خیام با مطلع «ترکیب پیاله‌ای که درهم پیوست» نقل شده است؛ اما باز هم اشاره‌ای به جایگاه شاعری خیام نمی‌شود.

زرین‌کمر با اشاره به کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین رازی و الهی‌نامه عطار نیشابوری گفت: در این دو اثر نیز خیام بیشتر در مقام فیلسوف و متفکری مورد انتقاد معرفی می‌شود. حتی عطار در داستانی درباره خیام، به دانش‌اندوزی او اشاره می‌کند و آن را در برابر حقیقت جهان پس از مرگ بی‌حاصل می‌داند؛ در حالی که یکی از مضامین اصلی رباعیات خیام نیز همین پرسش از سرانجام دانش و ناتوانی انسان در کشف راز هستی است.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی تصریح کرد: از مجموع این شواهد می‌توان دریافت که خیام در مقام شاعر، حتی نزد همشهریان و معاصران نزدیک به روزگار او نیز چندان شناخته‌شده نبوده است.

این استاد ادبیات فارسی با اشاره به نقش ادوارد فیتزجرالد در معرفی خیام به جهان غرب گفت: در میانه قرن نوزدهم، ادوارد فیتزجرالد، شاعر انگلیسی، نسخه‌ای از رباعیات خیام را دریافت و ترجمه‌ای آزاد از آنها به انگلیسی ارائه کرد. خود او نیز این کار را نه ترجمه دقیق، بلکه نوعی بازآفرینی و بازپرداخت ادبی می‌دانست.

زرین‌کمر افزود: ترجمه فیتزجرالد از نظر میزان وفاداری به متن فارسی چندان دقیق نبود، اما تاثیر شگفت‌انگیزی بر شهرت خیام در جهان غرب گذاشت. پس از آن، مراکز فرهنگی، کافه‌ها، آثار نمایشی، فیلم‌ها و داستان‌های متعددی با نام و الهام از خیام شکل گرفتند و شاعری که در شرق تا حد زیادی به فراموشی سپرده شده بود، از غرب دوباره به ما معرفی شد.

وی خاطرنشان کرد: در واقع، برخلاف مسیر معمول طلوع و غروب خورشید، خیام شاعر استثنائا از غرب طلوع کرد. ما نیز در حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال اخیر دوباره به سراغ خیام رفتیم و در پی شناخت اندیشه‌ها و رباعیات او برآمدیم.

رباعی؛ قالبی برای بیان ناگهانی اندیشه‌های تکان‌دهنده

زرین‌کمر درباره انتخاب قالب رباعی از سوی خیام گفت: رباعی شعری کوتاه و چهارمصراعی است که فضای مناسبی برای بیان ناگهانی یک اندیشه تکان‌دهنده فراهم می‌کند. به نظر می‌رسد خیام از این قالب برای بیان پرسش‌ها و برداشت‌های خود از جهان استفاده کرده است؛ چراکه برای انتقال اندیشه‌های طولانی و مفصل، قالب‌هایی مانند قصیده و مثنوی مناسب‌تر بودند.

وی افزود: در میان شاعران بزرگ ادبیات فارسی، خیام از معدود شاعرانی است که بخش اصلی آثار ادبی باقی‌مانده از او در یک قالب، یعنی رباعی، قرار دارد. همین مسئله نیز نشان می‌دهد که رباعی برای شیوه بیان اندیشه‌های او اهمیت ویژه‌ای داشته است.

سه محور اصلی اندیشه خیام

این استاد ادبیات فارسی در تشریح مهم‌ترین مضامین فکری رباعیات خیام گفت: می‌توان اندیشه‌های اصلی خیام را در سه محور دسته‌بندی کرد: ناکامی انسان در کشف راز آفرینش، اعتراض به مرگ و بی‌ثباتی دنیا و دعوت به خوش‌باشی و غنیمت شمردن فرصت زندگی.

زرین‌کمر درباره نخستین محور اظهار کرد: خیام با نگاه منطقی، ریاضی و نجومی خود به سراغ معمای آفرینش می‌رود و می‌پرسد انسان از کجا آمده، برای چه آمده و به کجا می‌رود. اما حاصل این جست ‌و جو در رباعیات او بیشتر حیرت، ناپیدایی و نامعلومی است. برخلاف برخی متفکران و عالمان روزگارش که برای این پرسش‌ها پاسخ‌های قطعی و مستدل ارائه می‌کردند، خیام بر ناتوانی انسان در کشف راز هستی تاکید دارد.

«آنان که محیط فضل و آداب شدند
در جمع کمال شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند به روز
گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند»

زرین‌کمر درباره دومین محور اندیشه خیام گفت: خیام از مرگ و بی‌ثباتی جهان گلایه دارد. انسان بدون اختیار به این دنیا می‌آید، برای زندگی تلاش می‌کند، دانش می‌اندوزد، ثروت جمع می‌کند و ارتباط برقرار می‌کند، اما سرانجام باید همه چیز را رها کند. پرسش خیام این است که چرا انسان باید به چنین وضعیتی تن دهد و چرا باید آنچه را به دشواری به دست آورده، با مرگ از دست بدهد؟

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی با اشاره به مضمون جبر در رباعیات خیام اظهار کرد: خیام از این سخن می‌گوید که انسان نه در آمدن به جهان اختیار داشته و نه در رفتن از آن. این وضعیت، پرسشی بنیادین درباره اختیار و سرنوشت انسان ایجاد می‌کند.

خوش‌باشی؛ دعوت به بهره بردن از فرصت کوتاه زندگی

زرین‌کمر سومین محور اندیشه خیام را دعوت به خوش‌باشی دانست و گفت: این مضمون در فرهنگ‌های مختلف، از یونان باستان تا روزگار معاصر، سابقه دارد؛ اما خیام آن را بر مبنای وضعیت خاص انسان در جهان مطرح می‌کند.

وی توضیح داد: از نگاه خیام، زندگی انسان میان دو نیستی قرار گرفته است؛ پیش از تولد و پس از مرگ، دو وضعیت ناشناخته برای انسان وجود دارد و تنها چیزی که در اختیار اوست، فرصت کوتاه زندگی در فاصله میان این دو است. بنابراین، انسان باید این فرصت محدود را غنیمت بشمارد و آن را با اندوه، ملال، سخت‌گیری و آزار خود و دیگران سپری نکند.

«خیام اگر ز باده مستی خوش باش
با ماه‌رخی اگر نشستی خوش باش
چون عاقبت کار جهان نیستی است
انگار که نیستی، چو هستی خوش باش»

زرین‌کمر سخنان خود را با این پیام خیام به پایان رساند که هیچ‌کس نمی‌تواند درباره فردا و سرانجام جهان اطمینان داشته باشد. آنچه در اختیار انسان قرار دارد، همین لحظه و فرصت محدود زندگی است؛ فرصتی که باید آن را دریافت و قدر دانست.

خیام؛ یک گفتمان تاریخی

همچنین در ادامه این نشست سعدیه آقامیری در سخنانی اظهار کرد: اگر بخواهیم از گفتمان خیامیت سخن بگوییم، باید توجه کنیم که این گفتمان صرفا به شخص خیام محدود نمی‌شود. خیام را می‌توان حاصل تمایلات سرکوب‌شده، لذت‌طلبی‌های تلخ، رهایی‌خواهی و پرسشگری مداوم انسان ایرانی در طول تاریخ دانست؛ صدایی که در برابر استبداد معناهای تثبیت‌ شده و حقیقت‌هایی قرار می‌گیرد که همواره خود را حقیقت نهایی و بی‌چون ‌و چرا معرفی می‌کند.

وی افزود: یکی از دغدغه‌های پژوهشگران خیام، تفکیک رباعیات اصیل از رباعیات منسوب یا غیراصیل است؛ اما به اعتقاد من، حتی رباعیات غیراصیل و سرگردان خیام نیز حامل همان صدایی هستند که باید در طول تاریخ شنیده می‌شد، اما بسیاری از مردم جرات بلند کردن آن را نداشتند. گویی می‌خواستند این صدا از زبان و حنجره خیام به گوش دیگران برسد.

این مدرس ادبیات با اشاره به مفهوم رباعیات سرگردان خیام تصریح کرد: بسیاری از رباعیات در طول تاریخ به خیام یا شاعران دیگر نسبت داده شده‌اند و شماری از آنها در بی‌نامی و گمنامی باقی مانده‌اند؛ اما این رباعیات به ‌تدریج مانند رودهایی که به یکدیگر می‌پیوندند، جریان مشترکی را شکل داده‌اند که می‌توان آن را گفتمان خیامیت نامید.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

آقامیری ادامه داد: اهمیت تاریخی خیام شاید بیش از آنکه به شخصیت او به‌عنوان یک فرد مربوط باشد، به همین گفتمان بازگردد؛ گفتمانی که بر حق تردید، حق پرسشگری و حق نپذیرفتن حقیقت‌هایی تاکید می‌کند که خود را نهایی و تغییرناپذیر می‌دانند. خیام ما را وارد چرخه‌ای از پرسش‌های مکرر می‌کند و اجازه نمی‌دهد به‌ سادگی در برابر پاسخ‌های تحمیلی تسلیم شویم.

وی با اشاره به جایگاه تاریخی این گفتمان گفت: برای فهم خیام باید به تحولات فکری و فرهنگی ایران نیز توجه کنیم. از پویایی فرهنگی دوره سامانیان و جلوه‌های حکمت در شاهنامه فردوسی تا گسترش درون‌گرایی عرفانی و گفتمان تصوف، تحولات مهمی در تاریخ اندیشه ایران رخ داده است. در دوره سلجوقیان نیز با گسست‌هایی در حوزه دانش و فلسفه مواجه می‌شویم که در آثار و اندیشه‌های غزالی و بحث احیای علوم دین بازتاب دارد.

این پژوهشگر ادبیات افزود: در چنین بستری می‌توان از شکل‌گیری و تداوم دو جریان گفتمانی خیامیت و تصوف سخن گفت. این دو جریان از نظر رمزگان، استعاره‌ها و شیوه بیان در مواردی به یکدیگر شباهت دارند و حتی در هم نفوذ می‌کنند، اما در بنیادهای فکری تفاوت‌هایی دارند. البته گفتمان خیامیت را نباید صرفا پدیده‌ای متعلق به زمان خیام دانست؛ این گفتمان به نوعی خاطره دیرپای تاریخی و فرهنگی ماست که در شخصیت خیام صورتی اسطوره‌ای پیدا کرده است.

خیام شاعر خوش‌گذران و آسوده‌خیال نیست

آقامیری با انتقاد از تقلیل اندیشه خیام به مفهوم دم‌غنیمت‌شماری و خوش‌باشی سطحی اظهار کرد: یکی از برداشت‌های نادرست درباره خیام این است که او را شاعری خوش‌گذران، آسوده‌خیال و دعوت‌کننده به لذت‌های زودگذر معرفی می‌کنند. در حالی که مسئله اصلی خیام، مواجهه انسان با هستی رازآلود در فرصت کوتاه زندگی است.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی ادامه داد: خیام عمیقا با اضطراب هستی و تناقض‌های وجودی انسان مواجه است. بنابراین، خوش‌باشی در اندیشه او را نباید به لذت‌جویی ساده یا توصیه‌ای سطحی برای غنیمت شمردن دم فروکاست. در جوهر رباعیات خیام، پرسشگری مداوم، صداقت در مواجهه با هستی و امتناع از تسلیم شدن در برابر دانسته‌های تحمیلی حضور دارد.

این مدرس ادبیات خاطرنشان کرد: یکی از رازهای ماندگاری خیام همین مواجهه عمیق او با اضطراب وجودی است. او در پی آن است که بسیاری از جبرها و محدودیت‌هایی را که بر انسان تحمیل شده‌اند، به پرسش بگیرد و امکان دیگری برای نگاه کردن به جهان فراهم کند.

ایرانیان در طول تاریخ صدای اعتراض خود را از زبان خیام بیان کرده‌اند

آقامیری با اشاره به استمرار گفتمان خیامیت در تاریخ ادبیات فارسی گفت: در طول حدود هشتصد سال، ایرانیان بارها صدای اعتراض خود را در دهان خیام گذاشته‌اند. شاعران شناخته ‌شده و گمنام بسیاری بوده‌اند که می‌خواستند صدای خود را در صدای خیام ادغام کنند؛ زیرا امکان یا جرات بیان مستقیم اندیشه‌هایشان را نداشتند.

وی افزود: اگر بخواهیم از منظر قدرت شعری و ساختار شعر به خیام نگاه کنیم، شاید نتوان جایگاه او را با شاعرانی مانند سعدی و حافظ یکسان دانست؛ اما آنچه به رباعیات او اهمیت ویژه می‌بخشد، محتوای فلسفی و درگیری مداوم آنها با وجود، معرفت و هستی است. شعر خیام از جنس مواجهه دائمی با پرسش‌های بنیادین انسان است.

ردپای گفتمان خیامیت در شعر حافظ و مولانا

این مدرس ادبیات فارسی با اشاره به تاثیر اندیشه خیام بر شاعران پس از او اظهار کرد: وقتی مسیر تاریخی این گفتمان را دنبال می‌کنیم؛ می‌بینیم که خیامیت با بسیاری از جریان‌ها و شخصیت‌های ادبی هم‌صدا شده و در مواردی نیز با آنها به نزاع و تقابل برخاسته است. همین دوستی‌ها، تخاصم‌ها و گفت‌وگوهای تاریخی موجب تداوم و شکل‌گیری این گفتمان شده‌اند.

آقامیری با اشاره به حضور اندیشه خیامیت در شعر حافظ گفت: ردپای این گفتمان را به ‌وضوح می‌توان در دیوان حافظ دنبال کرد. حافظ بارها در برابر انحصار حقیقت، زهد رسمی و زاهدانی که خود را صاحب حقیقت می‌دانند، موضع می‌گیرد. او از طریق تناقض‌های معنایی و پارادوکس‌های موجود در شعرش، نوعی مقاومت در برابر حقیقت‌های تثبیت ‌شده را به نمایش می‌گذارد.

وی افزود: مفاهیمی مانند غنیمت شمردن وقت و توجه به اکنون در شعر حافظ و مولانا نیز دیده می‌شود. برای نمونه، حافظ می‌گوید:

«وقت را غنیمت دان، آن‌قدر که بتوانی

حاصل از حیات ای جان، این دم است تا دانی»

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

همچنین مولانا در شعر خود بر اهمیت اکنون و پرهیز از حواله دادن زندگی به فردا تاکید می‌کند. این مضامین نشان می‌دهند که گفتمان خیامیت چگونه در جریان‌های مختلف ادبیات فارسی تداوم یافته و صورت‌های تازه‌ای پیدا کرده است.

گفتمان خیامیت همچنان زنده و در حال شدن است

آقامیری در باب استمرار این گفتمان در جهان معاصر گفت: گفتمان خیامیت نه بسته است و نه پایان‌پذیر؛ بلکه جریانی زنده و در حال شدن است که در زندگی مردم و در مواجهه آنها با تناقض‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی حضور دارد.

وی خاطرنشان کرد: شاید برای هویت ایرانی که همواره با تناقض‌ها و تعارض‌های گوناگون دست‌وپنجه نرم کرده، گفتمان خیامیت همچنان صدایی رسا باشد؛ صدایی که انسان را به پرسشگری، تردید و بازاندیشی درباره هستی دعوت می‌کند. اهمیت خیام زمانی آشکار می‌شود که او را از چارچوب خوش‌باشی و لذت‌جویی سطحی بیرون بیاوریم و به عمق اندیشه و پرسشگری فلسفی او توجه کنیم.

فلسفه و ادبیات، مسیری برای پرورش ذهن پرسش‌گر

رضا عابدی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر، از دیگر سخنرانان این نشست، با طرح این پرسش که «آیا هدف آموزش این است که کودکان پاسخ‌های بیشتری بدانند یا ستال‌های بهتری بپرسند؟» گفت: دانستن به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه توانایی تحلیل، تفکر و تصمیم‌گیری آگاهانه است که به دانسته‌ها معنا می‌بخشد. ازاین‌رو باید از آموزش حافظه‌محور و طوطی‌وار عبور کرد و فرصت پرسشگری، استدلال و گفت‌وگو را در اختیار کودکان قرار داد.

طلوع جهانی خیام از غرب؛ بازگشت شاعر فراموش‌شده به حافظه ایرانیان

وی فلسفه را هنر پرسیدن و آموختن چگونه فکر کردن دانست و افزود: فلسفه به کودک نمی‌گوید چه فکر کند، بلکه به او می‌آموزد چگونه بیندیشد و در صورت مواجهه با استدلال بهتر، دیدگاه خود را اصلاح کند.

این پژوهشگر همچنین ادبیات را پلی میان تجربه و اندیشه توصیف کرد و گفت: پیوند روایت‌های ادبی با تفکر فلسفی، زمینه فهم عمیق‌تر مفاهیم و تقویت قدرت پرسش‌گری کودکان را فراهم می‌کند. وی سواد رسانه‌ای را نیز در مواجهه کودکان با انبوه اطلاعات و پیام‌های رسانه‌ای امروز ضروری دانست.

عابدی در پایان خاطرنشان‌ کرد: جامعه آینده به انسان‌هایی آگاه، خلاق و مسئول نیاز دارد؛ انسان‌هایی که قدرت اندیشیدن و تحلیل داشته باشند. از داستان، احساس و پرسش شکل می‌گیرد و از پرسش، انسان مسئول پرورش می‌یابد.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها