سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان: وقتی شبکههای اجتماعی ظاهر انسانها را به میدان رقابت و برتریجویی تبدیل میکنند، کتاب میتواند فرصتی برای بازگشت به ارزشهایی باشد که در قاب تصویر و معیارهای ظاهری نمیگنجند.
انتخاب واژه «مگینگ» (Mogging) بهعنوان واژه سال ۲۰۲۶ از سوی فرهنگ لغت کالینز، صرفاً یک اتفاق زبانی یا انتخاب واژهای متعلق به ادبیات عامیانه نسل جوان نیست؛ این انتخاب را میتوان نشانهای از یک دگرگونی فرهنگی عمیقتر دانست؛ دگرگونیای که در آن، مقایسهکردن، برتریجویی و ارزیابی انسانها بر اساس ظاهر، بیش از گذشته در تجربه روزمره کودکان و نوجوانان حضور پیدا کرده است. «مگینگ» در کاربرد رایج خود به معنای تحتالشعاع قرار دادن یا برترییافتن بر دیگری است و در بسیاری از موارد، بهویژه در فرهنگ اینترنتی نسل زد و نسل آلفا، برای مقایسه ظاهری افراد به کار میرود.
اما مسئله اصلی، خودِ یک واژه نیست. مسئله آن فرهنگی است که بهتدریج به کودکان و نوجوانان میآموزد ارزش انسانها را میتوان با معیارهایی مانند چهره، اندام، جذابیت ظاهری و میزان توجهی که از دیگران دریافت میکنند، سنجید. در چنین فضایی، ظاهر از یک ویژگی طبیعی و شخصی فراتر میرود و به معیاری برای رتبهبندی اجتماعی تبدیل میشود. کودک ممکن است پیش از آنکه فرصت کافی برای شناخت تواناییها، علایق و هویت مستقل خود پیدا کند، خود را در معرض مقایسه دائمی با تصاویر و الگوهایی ببیند که بسیاری از آنها محصول گزینش، ویرایش، تبلیغات و استانداردهای غیرواقعی فضای مجازیاند. این وضعیت، پرسشی جدی را پیش روی خانوادهها، نظام آموزشی و نهادهای فرهنگی قرار میدهد: در دورانی که بخش مهمی از تجربه زیسته کودکان در جهان تصویر و مقایسه شکل میگیرد، کتاب و کتابخوانی چه جایگاهی دارند؟
کتاب؛ پناهگاهی در برابر فرهنگ مقایسه
یکی از کارکردهای بنیادین ادبیات کودک و نوجوان، کمک به شکلگیری تصویری چندبعدی از انسان است. داستان خوب به کودک نشان میدهد که شخصیت انسان را نمیتوان به چهره، پوشش، اندام یا میزان محبوبیت او تقلیل داد. قهرمان یک داستان ممکن است زیباترین، ثروتمندترین یا قدرتمندترین شخصیت نباشد؛ اما میتواند به دلیل شجاعت، مهربانی، صداقت، خلاقیت، وفاداری یا توانایی عبور از دشواریها، الهامبخش باشد.
در حقیقت، ادبیات به کودک فرصت میدهد جهان را از چشم شخصیتهایی ببیند که با او تفاوت دارند؛ شخصیتهایی که ممکن است از نظر جسمی، خانوادگی، اجتماعی یا فرهنگی با معیارهای رایج جامعه متفاوت باشند، اما همچنان شایسته احترام، دوستی و دوستداشتهشدناند. این تجربه، بنیان همدلی را تقویت میکند و به کودک میآموزد تفاوت، نه دلیلی برای تحقیر، بلکه بخشی طبیعی از تنوع انسانی است.
کودکی که با شخصیتهای متنوع ادبی ارتباط برقرار میکند، بهتدریج درمییابد که ارزشمندی انسانها در یک مسابقه دائمی برای زیباتر بودن، محبوبتر بودن یا بیشتر دیدهشدن خلاصه نمیشود. کتاب، برخلاف بسیاری از سازوکارهای رقابتی شبکههای اجتماعی، لزوماً از کودک نمیخواهد خود را با دیگری مقایسه کند؛ بلکه او را به شناخت جهان درونی خود و دیگران دعوت میکند.
بحران تصویر بدنی؛ مسئلهای فراتر از زیبایی
نباید فراموش کنیم که مقایسه مداوم ظاهری در فضای مجازی میتواند بر عزتنفس، تصویر بدنی و سلامت روان کودکان و نوجوانان اثر بگذارد. وقتی نوجوان دائماً با تصاویر گزینششده و معیارهای دستنیافتنی زیبایی مواجه میشود، ممکن است بهتدریج بدن و چهره خود را نه بر اساس واقعیت وجودیاش، بلکه از دریچه مقایسه با دیگران ارزیابی کند. در این شرایط، نارضایتی از ظاهر میتواند به اضطراب، احساس ناکافیبودن، انزوای اجتماعی و حتی رفتارهای ناسالم برای تغییر بدن منجر شود. البته نباید هر شوخی، اصطلاح عامیانه یا رقابت ظاهری را بهخودیخود نشانه آسیب روانی دانست. مسئله زمانی جدی میشود که مقایسه به تحقیر، تمسخر مستمر، طرد اجتماعی یا فشار برای تغییر ظاهر تبدیل شود. بنابراین، مواجهه با این پدیده به جای ترساندن کودکان از فضای مجازی، نیازمند آموزش، گفتوگو و تقویت قدرت تحلیل آنهاست. در این میان، کتابخوانی میتواند بخشی از پاسخ باشد؛ نه به این معنا که کتاب بهتنهایی جایگزین حمایت روانشناختی یا مسئولیت خانواده و مدرسه میشود، بلکه از آن جهت که ادبیات، امکان تجربه عواطف، مواجهه با تفاوتها و شناخت پیچیدگیهای انسان را فراهم میکند. کتاب به کودک فرصت میدهد با ترسها، شکستها، امیدها و تجربههای دیگران روبهرو شود و بفهمد هیچ انسانی صرفاً به دلیل ویژگیهای ظاهریاش تعریف نمیشود.
از منظر حقوق کودک نیز این موضوع اهمیت ویژهای دارد. کنوانسیون حقوق کودک تنها بر حمایت از کودکان در برابر آسیبهای جسمی تأکید نمیکند، بلکه کرامت، رشد شخصیت، سلامت روان، مشارکت و برخورداری از فرصتهای فرهنگی را نیز مورد توجه قرار میدهد. مادهی ۲۹ این کنوانسیون، از جمله بر پرورش شخصیت، استعدادها و تواناییهای ذهنی و جسمی کودک تا حداکثر ظرفیت ممکن تأکید دارد. مادهی ۳۱ نیز حق کودک بر مشارکت در زندگی فرهنگی و هنری و برخورداری از اوقات فراغت و فعالیتهای متناسب با سن را به رسمیت میشناسد.
از این منظر، دسترسی کودکان به کتابهای باکیفیت و متناسب با سن، نباید صرفاً یک امتیاز فرهنگی یا ابزار کمکآموزشی تلقی شود. کتاب میتواند یکی از بسترهای مهم تحقق حق کودک بر رشد شخصیت، پرورش تفکر و مشارکت فرهنگی باشد. البته تحقق این حق تنها با توصیه به کتابخوانی امکانپذیر نیست؛ خانواده، مدرسه، کتابخانهها، ناشران و سیاستگذاران فرهنگی باید در فراهمکردن دسترسی برابر و جذاب به کتاب نقش فعال داشته باشند.
نکته مهمتر آن است که ادبیات کودک نباید صرفاً به انتقال پیامهای اخلاقی مستقیم و شعارهای تربیتی محدود شود. کودک به داستانهایی نیاز دارد که به او اجازه پرسیدن، تردیدکردن، انتخابکردن و حتی مخالفتکردن بدهند. کتابی که فقط به کودک میگوید چه چیزی خوب و چه چیزی بد است، الزاماً به پرورش تفکر انتقادی او کمک نمیکند. ادبیات ارزشمند باید امکان اندیشیدن را فراهم کند؛ باید کودک را به مواجهه با موقعیتهای پیچیده انسانی دعوت کند و به او بیاموزد که برای فهم یک انسان، باید فراتر از ظاهر و قضاوتهای شتابزده رفت.
ناشران کودک؛ مسئولیتی فراتر از تولید کتاب
در این میان، مسئولیت ناشران کودک و نوجوان نیز قابل چشمپوشی نیست. ناشر امروز صرفاً تولیدکننده محصولی فرهنگی نیست؛ او در شکلگیری جهان ذهنی نسل آینده سهم دارد. انتخاب موضوع، شخصیتپردازی، تصویرگری، زبان روایت و حتی نوع قهرمانانی که به کودکان معرفی میشوند، میتواند بر برداشت آنان از زیبایی، تفاوت، موفقیت و ارزش انسانی اثر بگذارد.
اگر در کتابهای کودک، قهرمانان همواره با چهرهها و ویژگیهای ظاهری کلیشهای و تکراری تصویر شوند، اگر شخصیت متفاوت بهطور مداوم در جایگاه فردی ضعیف، مضحک یا نیازمند ترحم قرار گیرد، ادبیات نیز ناخواسته میتواند به بازتولید همان معیارهای محدودکننده کمک کند. در مقابل، حضور شخصیتهای متنوع، مستقل و چندبعدی میتواند به کودک نشان دهد که جهان انسانی بسیار گستردهتر از استانداردهای رایج زیبایی است. از سوی دیگر، ناشران باید به تحولات زبان و فرهنگ نسلهای جدید توجه کنند. واژههایی مانند «مگینگ» را نمیتوان صرفاً با نادیدهگرفتن یا سرزنش نسل زد و آلفا از فضای تربیتی حذف کرد. این واژهها بخشی از واقعیت فرهنگی امروزند و باید بهانهای برای گفتوگو درباره تجربههای نسل جدید باشند. شناخت زبان نوجوانان، به معنای تأیید همه الگوهای رفتاری آنان نیست؛ بلکه نخستین گام برای برقراری ارتباط مؤثر با آنهاست.
کتابخوانی در عصر الگوریتمها؛ بازپسگیری فرصت اندیشیدن
امروز کودکان با جهانی روبهرو هستند که در آن تصاویر با سرعتی بسیار بیشتر از فرصت تأمل و تحلیل در برابر چشمشان قرار میگیرند. الگوریتمها میتوانند محتوایی مشابه علایق و نگرانیهای کاربر را بارها به او نشان دهند و او را در چرخهای از مقایسه، مصرف و توجهطلبی نگه دارند. در چنین شرایطی، کتابخوانی میتواند تمرینی برای مکثکردن، تمرکز، تخیل و اندیشیدن مستقل باشد.
البته نباید کتاب را در برابر فناوری قرار داد؛ این تقابل سادهانگارانه است. مسئله، انتخاب میان کتاب و فضای دیجیتال نیست، بلکه ساختن رابطهای متعادل و آگاهانه میان کودک و رسانههای گوناگون است.
کودکان باید هم از فرصتهای جهان دیجیتال بهرهمند شوند و هم توانایی فاصلهگرفتن از جریان بیوقفه تصاویر و پیامها را بیاموزند. کتاب، در کنار آموزش سواد رسانهای، میتواند به آنها کمک کند مصرفکننده منفعل محتوا نباشند و درباره آنچه میبینند، میخوانند و باور میکنند، پرسشگری کنند.
شاید مهمترین پرسشی که انتخاب واژه «مگینگ» پیش روی ما میگذارد، این نباشد که چرا نوجوانان چنین واژهای را به کار میبرند؛ بلکه این باشد که چه نوع فرهنگی در حال شکلدادن به ذهن و هویت آنان است. آیا کودکان ما یاد میگیرند خودشان را با اندیشه، مهربانی، خلاقیت و تواناییهایشان بشناسند یا با تعداد پسندها، میزان توجه دیگران و فاصله ظاهریشان از معیارهای تحمیلشده؟ ما نمیتوانیم کودکان را از جهانی که در آن زندگی میکنند جدا کنیم، اما میتوانیم به آنها ابزار فهمیدن و انتخابکردن بدهیم.
کتاب یکی از مهمترین این ابزارهاست؛ به شرط آنکه کتابخوانی را از یک تکلیف آموزشی به تجربهای لذتبخش، آزادانه و معنادار تبدیل کنیم. در نهایت، شاید در روزگاری که فرهنگ مجازی به کودکان میآموزد چه کسی از دیگری زیباتر یا برتر است، ادبیات باید دوباره به آنها یادآوری کند که انسانها برای ارزشمندبودن، نیازی به شکستدادن یکدیگر ندارند. کتاب باید به کودک کمک کند خودش را پیدا کند، نه اینکه تمام عمر در پی شبیهشدن به دیگری باشد. این شاید یکی از مهمترین رسالتهای کتاب و کتابخوانی در عصر نسل آلفا و نسل زد باشد؛ عصری که بیش از هر زمان دیگری به پرورش انسانهایی نیاز دارد که بتوانند فراتر از ظاهر ببینند، فراتر از الگوریتمها بیندیشند و تفاوتهای یکدیگر را به رسمیت بشناسند.
نظر شما