سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ تاریخ سینما را نمیتوان فقط در فهرستی از فیلمها، نام فیلمسازان و جریانهای هنری خلاصه کرد؛ شناخت سینما مستلزم درک پیوند میان آثار سینمایی و زمینههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی شکلگیری آنهاست. اما منابع فارسی تاریخ سینما همچنان با محدودیتهایی در پوشش تحولات متأخر و تنوع جغرافیایی سینمای جهان مواجه هستند. مسئلهای که ضرورت ترجمه و بازنگری منابع تخصصی این حوزه را بیش از پیش برجسته میکند.
کتاب «داستان فیلم» -تاریخ سینما از آغاز تا امروز-، نوشته مارک کازینز، به تازگی با ترجمه محمدصادق صادقیپور از سوی انتشارات ققنوس منتشر شده است. این مترجم، در گفتوگو به ضرورت انتشار آن به زبان فارسی، ویژگیهای رویکرد تاریخنگارانه کازینز، چالشهای معادلسازی اصطلاحات تخصصی سینما و اهمیت بازنگری ترجمههای پیشین، ظرفیت ترجمه در گسترش مطالعات سینمایی و ضرورت دسترسی مخاطب فارسیزبان به روایتی جامعتر از تاریخ سینمای جهان پرداخته است.
از وضعیت منابع تاریخ سینما در زبان فارسی آغاز کنیم. بهنظر میرسد بخشی از منابع موجود، عمدتاً سینمای جهان را تا دهههای پایانی قرن بیستم پوشش میدهند و درباره جریانهای سینمایی دهه ۱۹۸۰، دهه ۱۹۹۰ و سینمای پس از سال ۲۰۰۰، با کمبود منابع جامع مواجه هستیم؛ درست است؟
بله، یکی از مسائل مهم در حوزه مطالعات سینمایی به زبان فارسی، محدود بودن منابع جامع تاریخ سینما از نظر پوشش زمانی و جغرافیایی است. بسیاری از منابع شناخته شدهای که در این حوزه ترجمه شدهاند، اگرچه در بررسی دورههای کلاسیک و جریانهای اصلی سینمای جهان ارزشمند هستند، در پرداختن به تحولات متأخر سینما با محدودیتهایی مواجهاند.
برای مثال، برخی از منابع مرجع تاریخ سینما، بخش عمده توجه خود را به سینمای پیش از دهه ۱۹۸۰ معطوف کردهاند و جریانهای سینمایی دهههای بعد، بهویژه تحولات پس از سال ۲۰۰۰، در آنها کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. در نتیجه، مخاطب فارسیزبان برای شناخت تحولات جدید سینمای جهان، با خلأهایی در منابع مطالعاتی خود روبهرو میشود.
این مسئله برای دانشگاهها اهمیت بیشتری دارد. دانشجویان رشته سینما در مقطع کارشناسی، معمولاً درسهای تخصصی تاریخ سینما را در چند بخش میگذرانند و برای مطالعه این درسها به منابعی نیاز دارند که هم از اعتبار علمی برخوردار باشند و هم بتوانند تصویری نسبتاً جامع از سیر تحولات سینما ارائه دهند. ترجمه کتاب «داستان فیلم» را میتوان تلاشی برای بخشی از این نیاز دانست. این اثر ظرفیت آن را دارد که در کنار منابع پیشین قرار بگیرد و به شناخت بهتر جریانهای سینمایی متأخر کمک کند.
البته بهنظر میآید مسئله فقط بهروزکردن اطلاعات تاریخی نیست بلکه به شیوه ارائه این اطلاعات نیز مربوط میشود. یکی از انتقادهایی که گاهی درباره منابع تاریخ سینما مطرح میشود، زبان پیچیده و اصطلاحات تخصصی آنهاست. این مسئله گاهی میتواند برای مخاطب که در آغاز مسیر مطالعات سینمایی قرار دارد، دشوار باشد. آیا «داستان فیلم» از نظر شیوه روایت نیز میتواند جوابگوی این نیاز باشد؟
یکی از ویژگیهای مهم کتاب همین مسئله است. برخی از منابع تاریخ سینما، بهویژه آثاری که بر نظریههای سینمایی و رویکردهای شناختی یا تحلیلی تکیه دارند، از زبانی نسبتاً فنی و پیچیده استفاده میکنند. البته این ویژگی لزوماً نقطه ضعف آن آثار نیست؛ زیرا هر کتاب با توجه به هدف و رویکرد نظری خود، زبان خاصی را بهکار میگیرد.
پیچیدگی زبان تخصصی، در کنار دشواریهای احتمالی ترجمه، ممکن است ارتباط مخاطب تازهکار با متن را محدود کند. در مقابل، مارک کازینز تلاش میکند تاریخ سینما را بهشکلی روایتمحور ارائه دهد. عنوان کتاب نیز از همین منظر قابلتوجه است. انتخاب واژه «داستان» بهجای تأکید صرف بر مفهوم «تاریخ»، نشان میدهد که نویسنده میخواهد سیر تحولات سینما را نهفقط بهعنوان مجموعهای از اطلاعات تاریخی، بلکه بهشکل روایتی پیوسته و قابل دنبال کردن بازگو کند.
کازینز در مقام یک پژوهشگر و علاقهمند جدی سینما، میکوشد مخاطب را با مسیر تحول این هنر همراه کند. در چنین رویکردی، تاریخ سینما از مجموعهای از نامها، تاریخها، مکاتب و اصطلاحات فراتر میرود و به روایتی تبدیل میشود که مخاطب میتواند ارتباط میان بخشهای مختلف آن را درک کند. البته روایت محوربودن به این معنا نیست که کتاب از تحلیل فاصله میگیرد. اهمیت رویکرد کازینز در این است که تلاش میکند اطلاعات تاریخی، ویژگیهای زیباییشناختی و زمینههای شکلگیری آثار سینمایی را در کنار یکدیگر قرار دهد.

به نکته مهمی اشاره کردید. اگر بخواهیم تفاوت رویکرد این کتاب با برخی منابع دیگر تاریخ سینما را دقیقتر بررسی کنیم، یکی از ویژگیهای آن، توجه گستردهتر به جغرافیای سینماست. بسیاری از کتابهای تاریخ سینما بیشتر بر سینمای آمریکا و اروپا تمرکز دارند و در مواردی به سینمای آسیا یا دیگر مناطق جهان نیز میپردازند. جایگاه این مسئله در کتاب کازینز چیست؟
یکی از ویژگیهای مهم کتاب، گستردگی جغرافیایی نگاه آن است. تاریخ سینما را نمیتوان فقط با بررسی تحولات سینمای آمریکا و اروپای غربی توضیح داد. سینما در مناطق مختلف جهان، تحتتأثیر شرایط تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی متفاوتی شکل گرفته و تحول یافته است. در کتاب کازینز، سینمای آسیا، آفریقا، استرالیا، اروپا و آمریکا در چارچوب روایتی گستردهتر مورد توجه قرار میگیرند.
این تنوع جغرافیایی به مخاطب کمک میکند تا از تصور محدودکنندهای که تاریخ سینما را عمدتاً به چند صنعت و سنت سینمایی مسلط تقلیل میدهد، فاصله بگیرد. اهمیت این رویکرد زمانی روشنتر میشود که بدانیم بسیاری از جریانهای سینمایی را نمیتوان بدون شناخت بستر تاریخی و فرهنگی آنها درک کرد. هر سینما در پیوند با جامعهای که در آن شکل گرفته، زبان و ویژگیهای خاص خود را پیدا میکند. کتاب میتواند به گسترش افق مطالعاتی دانشجویان و علاقهمندان سینما کمک کند و آنها را با سنتها و تجربههایی آشنا سازد که ممکن است در منابع محدودتر کمتر دیده شده باشند.
در کتاب به زمینههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شکلگیری فیلمها اشاره شده است. این مسئله در تحلیل تاریخ سینما اهمیت زیادی دارد؛ زیرا گاهی در بررسی یک فیلم، توجه اصلی به فرم، میزانسن، تدوین یا دیگر ویژگیهای زیباییشناختی معطوف میشود و زمینه تاریخی تولید اثر در حاشیه قرار میگیرد. کازینز چگونه میان این دو سطح ارتباط برقرار میکند؟
برای فهم تاریخ سینما، باید میان فرم هنری آثار و زمینههای تاریخی شکلگیری آنها ارتباط برقرار کرد. فیلمها در خلأ تولید نمیشوند بلکه محصول شرایطی هستند که بر شیوه اندیشیدن فیلمسازان، انتخابهای زیباییشناختی آنها و حتی امکانات تولیدیشان تأثیر میگذارند. برای مثال، وقتی درباره سینمای اکسپرسیونیستی آلمان صحبت میکنیم، نمیتوانیم فقط به ویژگیهای بصری آن، مانند نورپردازی اغراق شده، دکورهای نامتعارف، سایههای تند و فضاهای غیرواقعگرا بسنده کنیم. برای درک عمیقتر این جریان، باید شرایط تاریخی و اجتماعی آلمان در سالهای پس از جنگ جهانی اول را نیز در نظر بگیریم. جامعهای که شکست در جنگ، بحرانهای سیاسی و اقتصادی و احساسات ناشی از تحقیر ملی، بخشی از فضای عمومی آن را شکل داده بود.
البته نباید میان این شرایط و ویژگیهای زیباییشناختی آثار، رابطهای ساده و مستقیم برقرار کرد. هدف، نشان دادن پیوند پیچیده میان تجربه تاریخی یک جامعه و شکلگیری زبان هنری آن است. در چنین رویکردی، تحلیل فیلم به بررسی عناصر درونی اثر محدود نمیماند. همزمان میپرسیم که فیلم چگونه ساخته شده، چه ویژگیهایی در فرم آن وجود دارد و چه شرایطی امکان شکلگیری چنین فرمی را فراهم کرده است. یکی از ظرفیتهای مهم کتاب کازینز، همین تلاش برای پیوندزدن روایت تاریخی با تحلیل زیباییشناختی و توجه به زمینههای اجتماعی و فرهنگی سینماست.
هنگام ترجمه این کتاب، با چه چالشهایی مواجه بودید؟ بهویژه در حوزه اصطلاحات تخصصی سینما، همیشه این بحث مطرح است که آیا بهتر است واژههای رایج انگلیسی را حفظ کنیم یا برای آنها معادلهای فارسی در نظر بگیریم. رویکرد شما در این زمینه چه بود؟
اتفاقاً انتخاب معادلهای فارسی برای اصطلاحات تخصصی سینما، یکی از دغدغههای اصلی من در فرآیند ترجمه بود. ترجمه متون سینمایی فقط انتقال محتوا از یک زبان به زبان دیگر نیست؛ بلکه میتواند در شکلگیری و گسترش زبان تخصصی سینما در فارسی نیز نقش داشته باشد. در فضای حرفهای و دانشگاهی سینما، بسیاری از اصطلاحات انگلیسی به همان شکل اصلی استفاده میشوند. برای مثال، اصطلاح «کات» در گفتوگوهای تخصصی بسیار رایج است، معادل فارسی «برش» نیز میتواند در موقعیتهای مناسب مورد استفاده قرار بگیرد.
تلاش کردم در ترجمه کتاب، میان استفاده از معادلهای فارسی و حفظ اصطلاحات اصلی تعادل برقرار کنم. در موارد متعددی معادل فارسی را در کنار اصطلاح انگلیسی آوردهام تا خواننده ضمن آشنایی با واژه فارسی، بتواند اصطلاح اصلی را نیز تشخیص دهد. این روش از دو جهت اهمیت دارد، نخست اینکه به گسترش واژگان فارسی در حوزه سینما کمک میکند. دوم اینکه امکان مراجعه به منابع اصلی و ارتباط با ادبیات تخصصی بینالمللی را از بین نمیبرد.
البته معادلسازی همیشه ساده نیست. گاهی یک واژه در زبان مبدأ، بسته به بافتی که در آن استفاده شده، معانی متفاوتی پیدا میکند و انتخاب یک معادل ثابت فارسی ممکن است به انتقال دقیق مفهوم آسیب بزند. مترجم باید علاوهبر توجه به زبان فارسی، بهکاربرد اصطلاح در متن و سنت نظری مربوط به آن نیز توجه داشته باشد. در مجموع، هدف این بود که متن ترجمه شده تا حد امکان برای خواننده فارسیزبان قابلفهم باشد، بدون اینکه دقت مفهومی و ارتباط آن با زبان تخصصی سینما از بین برود.
این مسئله درباره نام فیلمها، فیلمسازان و نظریهپردازان نیز اهمیت پیدا میکند. گاهی عنوان یک فیلم در ترجمههای مختلف بهشکلهای متفاوتی ثبت شده و پیدا کردن عنوان اصلی آن برای مخاطب دشوار است. برای مواجه با این مسئله چه کردید؟
در برخی ترجمههای پیشین، عنوان فیلمها با معادلهای متفاوتی به فارسی برگردانده شدهاند و در مواردی، عنوان اصلی فیلم نیز بهروشنی ذکر نشده است. این مسئله ممکن است هنگام جستوجو، مراجعه به منابع تکمیلی یا تطبیق اطلاعات تاریخی، برای خواننده مشکل ایجاد کند. تلاش کردم عنوان اصلی فیلمها، نام فیلمسازان، هنرمندان، نظریهپردازان و اصطلاحات تخصصی را تا حد امکان در کنار معادل فارسی آنها بیاورم.
این کار علاوهبر افزایش دقت اطلاعات، به خواننده کمک میکند تا در صورت نیاز به منابع انگلیسی مراجعه کند و ارتباط خود را با ادبیات تخصصی بینالمللی حفظ کند. البته ارزیابی نهایی کیفیت ترجمه، بهویژه از نظر روانی زبان، دقت انتقال معنا و انتخاب معادلها، بهتر است از سوی منتقدان، متخصصان ترجمه و خوانندگان آشنا با حوزه سینما انجام شود.
من بهعنوان مترجم میتوانم درباره روش و هدف خودم توضیح بدهم، اما داوری درباره میزان موفقیت این تلاشها به بررسی مستقل متن نیاز دارد. ترجمه این کتاب حدود دوسالونیم از وقت مرا گرفت و در تمام این مدت تلاش کردم ضمن وفاداری به متن اصلی، زبانی انتخاب کنم که برای مخاطب فارسیزبان روشن و قابلدنبالکردن باشد.

با توجه به توضیحاتی که ارائه کردید، «داستان فیلم» علاوهبر اینکه منبع تاریخی است، میتواند برای مخاطبان مختلف، از دانشجویان سینما تا علاقهمندان عمومی، کاربرد داشته باشد. آیا فکر میکنید کتابهایی با این رویکرد میتوانند جایگاه متفاوتی در مطالعات سینمایی پیدا کنند؟
فکر میکنم یکی از امتیازهای چنین آثاری، امکان ارتباط برقرارکردن با طیف متنوعی از مخاطبان است. یک کتاب تاریخ سینما میتواند برای دانشجوی دانشگاه، پژوهشگر، منتقد یا حتی کسی که فقط به تماشای فیلم علاقه دارد، ارزشمند باشد؛ بهشرط آنکه بتواند اطلاعات را بهشکلی منسجم و معنادار ارائه کند. از یک سو، این کتاب میتواند بهعنوان منبعی برای آشنایی با جریانهای سینمایی، فیلمسازان و تحولات تاریخی مورد استفاده قرار بگیرد.
از سوی دیگر، روایت جذاب و توجه به زمینههای شکلگیری آثار میتواند آن را به متنی خواندنی برای علاقهمندان عمومی تبدیل کند. بهنظرم اهمیت تاریخ سینما نیز دقیقاً در همین ظرفیت نهفته است. تاریخ سینما فقط مجموعهای از اطلاعات درباره گذشته نیست؛ بلکه فرصتی برای شناخت زبان سینما، شیوههای بیان هنری و نسبت میان فیلم و جهان پیرامون آن فراهم میکند. وقتی یک فیلمساز را در بستر تاریخی و فرهنگی زمانهاش مطالعه میکنیم، بهتر میتوانیم انتخابهای فرمی او را درک کنیم. مطالعه تاریخ سینما به نوعی یادگیری از تجربه فیلمسازان و سنتهای گوناگون سینمایی تبدیل میشود.
درباره ضرورت ترجمه دوباره کتابهای تاریخ سینما بگویید. گاهی کتابی چندین سال پیش ترجمه شده و در بازار نشر وجود دارد اما همچنان ترجمههای تازه از همان اثر یا بازنگری ترجمههای پیشین منتشر میشود.
تاریخ سینما حوزهای است که همواره به منابع تازه و ترجمههای دقیقتر نیاز دارد. این نیاز فقط به انتشار کتابهای جدید محدود نمیشود؛ بلکه بازنگری ترجمههای پیشین نیز میتواند بخشی از فرآیند ارتقای ادبیات تخصصی سینما در زبان فارسی باشد. ممکن است کتابی سالها پیش ترجمه شده باشد، اما زبان آن ترجمه امروز چندان روان نباشد یا برخی معادلهای تخصصی آن نیاز به بازنگری داشته باشند.
همچنین ممکن است مترجم دیگری با رویکردی متفاوت بتواند متن را به شکلی روشنتر و دقیقتر به فارسی منتقل کند. البته ترجمه دوباره یک اثر زمانی ارزشمند است که ضرورتی روشن داشته باشد؛ برای مثال، ترجمه قبلی از نظر دقت، زبان، اصطلاحات یا انتقال مفاهیم با کاستیهایی مواجه باشد. صرف انتشار ترجمهای تازه، بهخودیخود بهمعنای ارتقای کیفیت نیست.
در کنار بازنگری آثار پیشین، ترجمه منابع جدید تاریخ سینما نیز اهمیت دارد؛ بهویژه آثاری که جریانهای کمتر شناخته شده، سینماهای خارج از مراکز مسلط یا تحولات سالهای اخیر را بررسی میکنند. بهنظرم دوستانی که در حوزه ترجمه و مطالعات سینمایی فعالیت میکنند، میتوانند با شناسایی نیازهای موجود، هم به سراغ منابع تازه بروند و هم ترجمههای پیشین را با نگاهی انتقادی بررسی کنند. چنین رویکردی میتواند به شکلگیری مجموعهای دقیقتر، متنوعتر و از نظر زبانی پختهتر از منابع سینمایی فارسی کمک کند.
نظر شما