سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، هفتهٔ کتاب، فرصتی است برای مرور کارنامه نشر الکترونیک طی یکسال گذشته، بخشی از صنعت نشر که در روزهای دشوار کشور، مسئولیت دسترسی مردم به کتاب را بر دوش کشید. گزارش سالانه نشر الکترونیک، در کنار آمار عنوانها، مخاطبان و اندازهٔ بازار، روایتی از تداوم خدمترسانی در شرایط جنگی است؛ روایتی از تلاش برای آنکه خواندن، شنیدن، آموختن و ارتباط با جهان کتاب، در شرایط جنگی کنونی ادامه پیدا کند.
از جنگ دوازده روزه خرداد ۱۴۰۴ تا امروز، فعالیت ناشران و کتابفروشیها بارها متاثر از شرایط بحرانی قرار گرفته است؛ تعطیلی دفاتر نشر، دشواری رفتوآمد و محدودیت فعالیتهای حضوری، مسیر معمول دسترسی به کتاب را با مانع روبهرو کرده است. در همین مدت، سکوهای برخط قانونی کتاب فعالیت روزانه خود را ادامه دادهاند و خدمترسانی به مخاطبان حتی برای یک روز تعطیل نشده است. این استمرار، یکی از مهمترین وجوه کارنامه نشر الکترونیک در بیش از یکسال اخیر است.
اهمیت این تجربه را باید در زندگی مردم دید. وقتی برنامههای روزمره به هم میریزد، خانوادهها ناچار به جابهجایی میشوند یا مراجعه به کتابفروشی و کتابخانه دشوار میشود، دسترسی به کتاب نیز آسیب میبیند، در چنین موقعیتی، کتابخانهای که از طریق تلفن همراه در دسترس است، پیوند مخاطبان با کتاب را حفظ کرد.
علی محمدپور، دبیر انجمن ناشران دیجیتال در این زمینه گفت: در شرایط جنگی، نیاز فرهنگی مردم ادامه دارد، نگرانی و بیثباتی میتواند نیاز به فهمیدن، یافتن لحظهای آرامش و همراهی با روایتهای انسانی را بیشتر کند. کتاب، برای پاسخ به این نیاز، ظرفیتی ماندگار دارد.
وی با بیان اینکه سال گذشته نشر الکترونیک کوشید این ظرفیت را در دسترس نگه دارد و اجازه ندهد محدودیتهای فعالیت حضوری، ارتباط مخاطب با کتاب را متوقف کند، گفت: برآوردها از دورههای بررسیشده اختلال اینترنت، از پنجبرابرشدن بازدید پلتفرمهای کتاب و دوونیمبرابرشدن فروش حکایت دارد و این افزایش مراجعه، توجه مردم به کتاب را در روزهایی نشان میدهد که بسیاری از مسیرهای معمول سرگرمی و ارتباط محدود شده بود.
محمدپور، با طرح این موضوع که توان پاسخگویی به چنین تقاضایی، ارزش زیرساختی نشر الکترونیک را آشکار میکند، تاکید کرد: همزمان، همین تجربه ضرورت دسترسی پایدار به اینترنت و خدمات فرهنگی را یادآور میشود؛ ضرورتی که باید در همه روزهای سال تأمین شود.

ظرفیتی که کمتر به آن توجه میشود
همراهی فعالان این حوزه در شرایط جنگی در قالب اخبارها و پویشهای مختلف اطلاعرسانی میشد، پویشهایی که هریک از پلتفرمها در این زمینه پیشبینی کرده بودند، زمینهای برای دسترسی بهتر مردم به کتاب الکترونیک را فراهم کرده بود. محمدپور در این زمینه گفت: طاقچه در طرح همدلی، امکان استفاده رایگان یکهفتهای از حدود ۶۰ هزار کتاب الکترونیکی و صوتی موجود در کتابخانه اشتراکی خود را فراهم و در پویش به یاد کودکان میناب دسترسی رایگان برای کودکام کشور ایجاد کرد.
وی ادامه داد: فیدیبو نیز در طرح «قصههایی برای دلهای کوچک»، بیش از ۲هزار عنوان کتاب کودک و نوجوان را رایگان عرضه کرد و همه این اقدامها با مشارکت صاحبان آثار و ناشران انجام شد و نمونههایی از بهکارگرفتن ظرفیت نشر قانونی برای پاسخ به نیازهای عمومی در شرایط بحران بود.
محمدپور، با بیان اینکه تداوم این خدمات، حاصل کار مجموعهای از نویسندگان، مترجمان، ناشران، گویندگان، گروههای تولید صوت و نیروهای فنی و پشتیبانی است، یادآور شد: کتابی که در لحظه نیاز روی صفحه تلفن همراه مخاطب باز میشود، نتیجه زنجیرهای از آفرینش، تولید، تأمین حقوق اثر و نگهداری زیرساخت است، تابآوری نشر الکترونیک را باید در توان ادامهٔ کار این مجموعه دید؛ مجموعهای که در شرایط دشوار، ارتباط میان پدیدآورنده و خواننده را حفظ کرده است.
میتوان گفت، کنار این نقش اجتماعی، گستره محتوای عرضهشده نیز تصویری از ظرفیت کنونی این صنعت به دست میدهد، محمدپور در این زمینه گفت: براساس برآوردهای صنفی، امروز حدود ۱۷۰ هزار عنوان یکتای کتاب الکترونیکی و صوتی در پلتفرمهای کشور در دسترس است، با احتساب عرضهٔ یک عنوان در چند پلتفرم، مجموع عنوانهای موجود در این بسترها به حدود ۳۰۰ هزار میرسد. این مجموعه، کتابخانهای گسترده از آثار ادبی، علمی، آموزشی، تاریخی و فرهنگی را در اختیار مخاطبان قرار داده است.
به گفته وی، حدود ۴۵ درصد از این ۱۷۰ هزار عنوان، یعنی نزدیک به ۷۶ هزار و ۵۰۰ عنوان، کتابهایی هستند که نسخه چاپی آنها در بازار موجود نیست، مخاطب برای دسترسی به این آثار، امکان خرید نسخهٔ چاپی را ندارد و بسترهای قانونی دیجیتال، مسیر دسترسی او به کتاب را حفظ کردهاند. این بخش از کارنامهٔ نشر الکترونیک اهمیت ویژهای دارد: ادامهٔ دسترسی به آثاری که از چرخهٔ عرضهٔ چاپی خارج شدهاند، اما همچنان میتوانند خواننده داشته باشند.
در این زمیه باید ادعا کرد که این امکان، به حفظ تنوع فرهنگی نیز کمک میکند، ماندن یک اثر در دسترس مخاطب، فرصت خواندهشدن آن را در طول زمان افزایش میدهد، کتابی که امروز تقاضای محدودی دارد، ممکن است فردا برای یک دانشجو، پژوهشگر، معلم یا خوانندهٔ علاقهمند ضروری باشد، نشر الکترونیک با حفظ دسترسی به این آثار، بخشی از حافظهٔ مکتوب را در گردش نگه میدارد.
تقویت جایگاه نشر الکترونیک
محمدپور معتقد است که در بخش مخاطبان نیز ظرفیت درخور توجهی شکل گرفته است، او در این زمینه ادامه میدهد: برآوردهای این حوزه از حدود سهونیم میلیون مخاطب فعال و ثابت حکایت دارد و پلتفرمها در مجموع حدود ۹ میلیون ثبتنام کاربری گزارش میکنند. همچنین، براساس برآورد صنفی ارائهشده، سهم مخاطبان استفادهکننده از کتابهای الکترونیکی و صوتی در میان کتابخوانان، از ۳۹ درصد به ۴۲ درصد رسیده است.
وی افزود: پیمایشی که هر سال، وزارت قرهنگ و ارشاد اسلامی، در حوزه مصرف کتاب و کتاب الکترونیک انجام میدهد، حکایت از آن دارد که نشر الکترونیک، با سرعت در حال رشد است. این ارقام، ضرورت توجه جدیتر به شیوههای متنوع خواندن و شنیدن کتاب را نشان میدهد و البته ضررورت اینکه به این گروه از مخاطبان که کتاب را در قالب الکترونیک مصرف میکنند هم باید توجه ویژه داشت.
محمدپور، با بیان اینکه سال گذشته نیز جایگاه نشر الکترونیک در برنامههای عمومی کتاب تقویت شد، گفت: حضور کتابهای الکترونیکی و صوتی در نمایشگاه مجازی کتاب تهران ۱۴۰۵ و پیشبینی امکان استفاده از یارانه برای آثار واجد شرایط، گامی در بهرسمیتشناختن این قالبها در سیاستهای حمایت از کتاب بود. همراهی خانه کتاب و معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بعد از سالها، قدمی رو به جلو بود که پاسخ به نیاز ۴۰ درصد از مردم کشور که مصرفکننده کتاب الکترونیک هستند هم مورد توجه سیاستگذاران و مسئولین امر قرار گرفت.
به گفته وی، استمرار چنین رویکردی میتواند حمایت از مطالعه را به انتخاب واقعی مخاطب نزدیکتر کند و فرصت بهرهمندی از آن را برای خوانندگان کتابهای دیجیتال نیز گسترش دهد.
رقابت بازار رسمی و غیررسمی
با وجود این ظرفیتها، اقتصاد نشر قانونی الکترونیک همچنان با مسئلهای جدی روبهرو است. میزان سالانهٔ بازار قانونی این حوزه، بر اساس برآوردهای صنفی، حدود ۱٫۲ همت، معادل هزار و دویست میلیارد تومان، است، محمدپور با اشاره به این عدد معتقد است؛ این درآمد باید هزینهٔ تولید و عرضهٔ محتوا، حقوق پدیدآورندگان، تولید کتاب صوتی، توسعهٔ فناوری و پشتیبانی از مخاطبان را تأمین کند. استمرار خدمتی که در روزهای بحران اهمیت خود را نشان داده است، به پایداری همین اقتصاد وابسته است.
بیتوجهی به این مساله موجب میشود که دامنهٔ این خسارت، نویسنده، مترجم، ناشر، گوینده و دیگر فعالان زنجیرهٔ نشر را دربرمیگیرد و توان سرمایهگذاری برای تولید آثار بعدی را کاهش میدهد، او در این زمینه گفت: در مقابل، سهم بازار غیررسمی حدود ۷۵ درصد برآورد میشود و برآورد خسارت سالانهٔ تکثیر و توزیع غیرقانونی آثار به کل زیستبوم نشر کشور، حدود چهار همت است، بنا بر ارزیابی فعالان این حوزه، بخش عمدهٔ گردش غیرقانونی آثار در شبکهها و کانالهایی صورت میگیرد که بر بستر پلتفرمهای خارجی فعالیت میکنند.
نگاهی به بازار قانونی و غیرقانونی نشان میدهد که دسترسی گسترده به نسخههای غیرقانونی، یکی از موانع تبدیل علاقه به کتاب به مصرف پایدار و قانونی است، پلتفرمها میلیونها کاربر ثبتنامشده دارند، اما حفظ ارتباط مستمر با این مخاطبان و جلب اعتماد و همراهی آنان، به کیفیت خدمت، تنوع محتوا، قیمت مناسب و آگاهی از حقوق پدیدآورندگان وابسته است. آیندهٔ این بازار نیز به آن بستگی دارد که مخاطب، مسیر قانونی را مرجع اصلی یافتن و تهیهٔ کتاب بداند که در این موضوع نقش نهاد دولت بخصوص وزارت ارشاد بسیار مهم است.
محمدپور، در این زمینه گفت: سیاستهای فرهنگی میتوانند مسیر مصرف قانونی را تقویت کنند، اختصاص حمایتهای خرید کتاب به قالبهای الکترونیکی و صوتی، گسترش دسترسی قانونی در کتابخانهها و سازمانها، توجه به نیازهای کودکان و نوجوانان ، تجهیز الکترونیکی کتابخانه های عمومی و دانشگاهی کشور، از جمله اقدامهایی است که به تداوم خدمت و مصرف قانونی کمک میکند.
بهگفته وی، شفافیت در عملکرد پلتفرمها و پرداخت منظم حقوق صاحبان آثار نیز پایهٔ اعتماد درون این زیستبوم است که در تمام این سالها پایدار بوده است.
او با بیان اینکه کارنامه سال گذشته نشان داد که نشر الکترونیک، بخشی از زیرساخت دسترسی عمومی به فرهنگ است، گفت: ارزش این زیرساخت در روزهایی آشکارتر شد که مراجعه حضوری دشوار بود، فعالیت بخشی از مراکز فرهنگی محدود شده بود و مردم به راهی در دسترس برای خواندن و شنیدن نیاز داشتند. حفظ این ظرفیت، به برنامهریزی در روزهای عادی و پشتیبانی مستمر از تمام حلقههای آن نیاز دارد.
و اما باید گفت که در هفته کتاب، باید سهم کسانی را دید که امکان ادامه این ارتباط را فراهم کردند؛ از پدیدآورندهای که اثرش را نوشت و ناشری که برای انتشار آن سرمایهگذاری کرد، تا گویندهای که به متن صدا بخشید و گروهی که دسترسی مخاطب را برقرار نگه داشت، به طور کلی تقویت نشر الکترونیک قانونی، بخش مهمی از تقویت زیست بوم نشر کشور است.
در سالی که گذشت، نشر الکترونیک در خط مقدم حفظ دسترسی مردم به کتاب ایستاد، افق سال آینده باید بر تداوم این دسترسی، گسترش مخاطبان و استحکام اقتصاد قانونی نشر بنا شود. مردم در روزهای دشوار نیز حق دارند بخوانند، بیاموزند و زندگی فرهنگی خود را ادامه دهند و کسانی که این حق را به امکان روزمره تبدیل میکنند، باید فرصت و توان ادامهٔ کار داشته باشند و حمایت شوند.
نظر شما