شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۰۹:۳۲
بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه

محمد فنایی اشکوری گفت: تا پیش از علامه، بخش عمده‌ای از فعالیت فلسفی ما در شرح‌نویسی و حاشیه‌نگاری بر متون قدما خلاصه می‌شد. علامه فلسفه اسلامی را از حالت یک دانش ایستا خارج کردند و به آن قدرت مسئله‌محوری و تولید نظریه بخشیدند. ایشان نشان دادند که می‌توان به سنت وفادار ماند، اما در عین حال نقطه آغاز فلسفه را بازنگری کرد، به زبان روز سخن گفت و برای مسائل جدید جهان نظریه‌پردازی کرد.

سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - سید حسین امامی؛ علامه سیدمحمدحسین طباطبایی،‌ فیلسوفی است که تأثیر اندیشه و فعالیت علمی او را نمی‌توان صرفاً در تألیف آثاری چون «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «تفسیر المیزان» یا سال‌ها تدریس در حوزه علمیه قم خلاصه کرد. علامه طباطبایی در دوره‌ای که فلسفه اسلامی با چالش‌های معرفتی تازه، گسترش اندیشه‌های مادی و مارکسیستی و دگرگونی‌های فکری و فرهنگی جامعه ایران مواجه بود، کوشید با بازخوانی انتقادی میراث فلسفی اسلامی و طرح مسائل جدید، افق تازه‌ای پیش روی تفکر فلسفی بگشاید.

اهمیت علامه تنها در نوآوری‌های نظری و تألیفات فلسفی ایشان نیست؛ بلکه باید نقش او را در تحول نظام آموزش فلسفه، تربیت نسلی از متفکران و فیلسوفان، ایجاد زمینه گفت‌وگوی فلسفه اسلامی با اندیشه غربی و پیوند دادن مباحث فلسفی با مسائل اجتماعی و انسانی نیز بررسی کرد. از این منظر، علامه طباطبایی را می‌توان یکی از مهم‌ترین معماران تجدید حیات فلسفی در ایران معاصر دانست؛ شخصیتی که ضمن وفاداری به سنت حکمت اسلامی، از مواجهه انتقادی با مسائل و پرسش‌های زمانه خود غافل نماند.

برای بررسی ابعاد مختلف اندیشه و میراث علمی علامه طباطبایی، با محمد فنائی‌اشکوری، استاد و پژوهشگر فلسفه اسلامی، به گفت‌وگو نشستیم. در این گفت‌وگو، ضمن بررسی وضعیت فلسفه در حوزه علمیه قم پیش از ورود علامه، به نوآوری‌های ایشان در حکمت متعالیه، تحول آموزش فلسفه، مبانی معرفت‌شناختی «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، نظریه ادراکات اعتباری، نسبت فلسفه و عرفان و تفسیر قرآن، جایگاه مباحث اجتماعی در «المیزان» و اهمیت گفت‌وگوهای علامه با هانری کربن پرداخته‌ایم. همچنین درباره نقش شاگردان علامه در گسترش فلسفه اسلامی و مهم‌ترین ضرورت‌های پیش روی ادامه‌دهندگان مکتب فکری ایشان پرسیده‌ایم.

بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه
محمد فنایی اشکوری

وقتی از فلسفه معاصر ایران سخن می‌گوییم، نام علامه طباطبایی در صدر چهره‌های تأثیرگذار قرار می‌گیرد. با این حال، در معرفی ایشان معمولاً به فهرستی از آثار یا سابقه تدریس در حوزه علمیه قم بسنده می‌شود. شما در پژوهش‌هایتان از تعبیر «معمار تجدید حیات فلسفی» برای توصیف جایگاه علامه استفاده می‌کنید. چرا برای فهم اهمیت تاریخی ایشان باید از این توصیف‌های محدود فراتر رفت؟

اگر نقش علامه را صرفاً به تألیف چند کتاب یا برگزاری کلاس‌های درس در قم محدود کنیم، حق مطلب را درباره جایگاه تاریخی ایشان ادا نکرده‌ایم. اهمیت علامه در این است که به‌طور هم‌زمان در چند جبهه و ساحت مختلف دست به تحول زدند؛ تحولی که در چهار قرن پس از ملاصدرا نمونه‌ای کم‌نظیر داشت.

ایشان هم در مبانی و مسائل فلسفی نوآوری داشتند، هم زبان و روش فلسفه‌ورزی را متحول کردند، هم در نوسازی نظام آموزشی حوزه نقش داشتند، هم نسلی از متفکران را تربیت کردند و هم فلسفه را به گفت‌وگو با اندیشه‌های جدید غربی، تفسیر قرآن، عرفان و مسائل اجتماعی کشاندند.

ازاین‌رو، معتقدم باید میان سه جنبه از تأثیرگذاری علامه تفکیک قائل شویم: نخست، تأثیر مستقیم ایشان از طریق آثار، نظریه‌ها و دیدگاه‌های فلسفی خودشان؛ دوم، تأثیر غیرمستقیم از طریق شبکه شاگردان و نهادهای حوزوی و دانشگاهی؛ و سوم، تأثیر تاریخی و فرهنگی ایشان در ایجاد فضایی تازه برای عقلانیت فلسفی در ایران معاصر.

به سال ۱۳۲۵ شمسی بازگردیم؛ مقطعی که علامه پس از سال‌ها تحصیل در نجف و اقامت در تبریز وارد قم شدند. فضای فکری حوزه علمیه و جامعه ایران در آن سال‌ها چگونه بود؟ آیا پیش از ورود ایشان، فلسفه در قم حضور نداشت یا وجه تمایز فعالیت علامه در جای دیگری بود؟

خیر!، به‌هیچ‌وجه چنین نبود که فلسفه در ایران یا قم به‌طور مطلق تعطیل شده باشد. پیش از علامه، بزرگانی مانند آیت‌الله میرزا علی‌آقا شیرازی در اصفهان، میرزا مهدی آشتیانی در تهران و مرحوم شاه‌آبادی و امام خمینی در قم، سنت فلسفی و عرفانی را زنده نگه داشته بودند. برای مثال، خود امام خمینی پیش از ورود علامه، در حلقه‌های خصوصی‌تر، اسفار و عرفان تدریس می‌کردند.

بااین‌حال، فضای عمومی و رسمی حوزه بیشتر بر فقه و اصول متمرکز بود و نسبت به تدریس علنی فلسفه، بدبینی و احتیاط جدی وجود داشت. از سوی دیگر، بیرون از حوزه، جامعه ایران به‌شدت تحت تأثیر موج ترجمه آثار غربی، تأسیس دانشگاه‌ها و نفوذ ایدئولوژی‌های مارکسیستی و ماتریالیستی، به‌ویژه از طریق حزب توده و آثار تقی ارانی، قرار گرفته بود.

طلاب جوان با مجموعه‌ای از شبهات جدید وارد حوزه می‌شدند و پاسخ‌های خطابی و تکراری دیگر برای آنان قانع‌کننده نبود. علامه این ضرورت را به‌خوبی درک کرده بودند. حتی هنگامی که به ایشان برای تعطیلی درس عمومی اسفار تذکر دادند، با متانت و استدلال روشن بیان کردند که تعطیل کردن درس فلسفه، میدان را برای الحاد و مادی‌گرایی باز می‌گذارد.

برای علامه، فلسفه یک تفنن علمی نبود، بلکه مسئولیتی حیاتی برای صیانت از ایمان عقلانی جامعه به شمار می‌رفت.

علامه از یک سو در امتداد سنت حکمت متعالیه ملاصدرا قرار داشتند و از سوی دیگر به مسائل جدید توجه می‌کردند. در مواجهه با متون کلاسیک، به‌ویژه اسفار اربعه، آیا ایشان صرفاً شارحی وفادار به ملاصدرا بودند یا نقد و نوآوری نیز در مواجهه ایشان با این میراث وجود داشت؟

علامه به اصول کلان حکمت متعالیه، مانند اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری و اتحاد عاقل و معقول، کاملاً وفادار بودند، اما هرگز شارحی مقلد به شمار نمی‌رفتند.

اگر به حواشی عمیق ایشان بر اسفار اربعه و همچنین رساله‌های تخصصی‌شان، مانند رسائل سبعه، و نیز آثار آموزشی فلسفی ایشان، یعنی بدایة الحکمة و نهایة الحکمة، توجه کنید، می‌بینید که با متون فلسفی برخوردی کاملاً پژوهشگرانه و نقادانه دارند.

برای مثال، در موارد متعددی که ملاهادی سبزواری به دلیل گرایش‌های مشائی خود بر ملاصدرا اشکال گرفته بود، علامه با دقت فلسفی از مبانی صدرایی دفاع کرده‌اند. در عین حال، در برخی استدلال‌های خود ملاصدرا نیز تأملات و اصلاحات مهمی مطرح کرده و مسائل را از نو صورت‌بندی کرده‌اند.

بنابراین، مکتب فلسفی علامه حاصل تعامل زنده و نقادانه میان میراث برهانی ابن‌سینا، بینش اشراقی سهروردی و دستگاه حکمت متعالیه ملاصدراست.

بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه

یکی از ملموس‌ترین تحولاتی که علامه در آموزش فلسفه ایجاد کردند، تألیف دو کتاب بدایة الحکمة و نهایة الحکمة بود. این دو اثر چه مشکلی را در نظام آموزشی سنتی فلسفه برطرف کردند و چه تأثیری بر آموزش حکمت در حوزه و دانشگاه گذاشتند؟

پیش از نگارش این دو کتاب، کسی که قصد داشت فلسفه بخواند، باید به سراغ متونی مانند شرح منظومه سبزواری یا شوارق می‌رفت. این آثار بسیار ارزشمندند، اما برای دانش‌پژوهان مبتدی و متوسط، دشواری‌های ادبی و شعری فراوانی داشتند و سرشار از حواشی و اقوال پراکنده بودند.

علامه با تألیف بدایة الحکمة برای سطح مقدماتی و نهایة الحکمة برای سطح پیشرفته، آموزش فلسفه را مرحله‌بندی و نظام‌مند کردند. ایشان مطالب را از حشو و زوائد پیراستند و در ساختاری منطقی و منسجم سامان دادند؛ به‌گونه‌ای که دانش‌پژوه به جای حفظ کردن عبارت‌های پیچیده یا مرعوب شدن در برابر نام‌های بزرگ، بیاموزد چگونه با نظم استدلالی و برهان عقلی به نتیجه برسد.

همین ویژگی موجب شد این دو کتاب طی چند دهه به متون محوری حوزه و دانشگاه تبدیل شوند و شرح‌ها و تعلیقه‌های متعددی بر آنها نوشته شود؛ اتفاقی که پس از آثار ملاصدرا نمونه‌ای کم‌نظیر به شمار می‌رفت.

بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه

به شاهکار فارسی علامه، یعنی کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم، برسیم. چرا هم انتخاب زبان فارسی برای نگارش این اثر اهمیت داشت و هم اینکه علامه برخلاف سنت رایج فلسفه اسلامی، بحث را به جای هستی‌شناسی از معرفت‌شناسی آغاز کردند؟

دقیقاً به یکی از نقاط عطف فعالیت فلسفی علامه اشاره کردید. قرن‌ها زبان رسمی فلسفه اسلامی عربی بود. این زبان برای دقت اصطلاحی و بیان مباحث تخصصی اهمیت داشت، اما در دوران معاصر، تا حدودی مانع ارتباط مستقیم فلسفه با نسل جدید دانشگاهیان و روشنفکران می‌شد.

علامه با نگارش این اثر به زبان فارسی، فلسفه را از انحصار حلقه‌های تخصصی حوزه بیرون آورد و در شکل‌گیری نثر فلسفی پخته فارسی نقش اساسی ایفا کرد.

اما نکته عمیق‌تر، تغییر نقطه عزیمت فلسفه است. در متون سنتی، مانند شفا و اسفار، بحث از وجود و احکام آن آغاز می‌شود؛ اما علامه با درک عمیق تحولات فلسفه غرب پس از دکارت و کانت و گسترش شکاکیت و ماتریالیسم، دریافتند که پرسش اصلی انسان معاصر این است که اساساً آیا شناخت ممکن است و آیا ذهن ما به واقعیت خارجی دسترسی دارد یا خیر؟

ازاین‌رو، پنج مقاله نخست کتاب را به معرفت‌شناسی و نظریه شناخت اختصاص دادند تا پیش از ورود به مباحث کلان متافیزیکی، بنیان‌های واقع‌گرایی یا رئالیسم را استوار سازند.

البته در اینجا باید از نقش بی‌بدیل شهید مطهری نیز یاد کنیم. جلسات بحث علامه در اوایل دهه ۱۳۳۰ برای شاگردانی مانند مطهری برگزار می‌شد و شهید مطهری با شرح‌ها و تعلیقات تطبیقی خود بر این کتاب، نوعی هم‌افزایی علمی میان دو نسل ایجاد کرد و زبان فشرده استاد را برای فضای دانشگاهی ملموس‌تر ساخت.

به نظر شما مهم‌ترین نوآوری‌های فلسفی علامه در کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم کدام‌اند؟

علاوه بر نکاتی که گفته شد، نظریه ارجاع علم حصولی به علم حضوری، تبیین چگونگی شکل‌گیری معقولات ثانیه فلسفی بر پایه علم حضوری و نظریه اعتباریات، از مهم‌ترین نوآوری‌های علامه در این کتاب به شمار می‌روند.

علامه در همین کتاب به نقد ماتریالیسم دیالکتیک و مارکسیسم پرداختند؛ اندیشه‌هایی که در آن سال‌ها در میان بخش‌هایی از روشنفکران نفوذ گسترده‌ای داشتند. رویکرد علامه در نقد مارکسیسم چه تفاوتی با نقدهای رایج آن دوره داشت؟

تفاوت اصلی در این بود که علامه به جای استناد به مطالب نقلی یا سخنرانی‌های هیجانی، از موضعی کاملاً برهانی و فلسفی وارد بحث شدند و تناقض‌های درونی ماتریالیسم را آشکار کردند.

ایشان نشان دادند که ماتریالیسم دیالکتیک از یک سو مدعی واقع‌گرایی و اتکا به علم تجربی است، اما از سوی دیگر، با مادی دانستن شناخت و نسبی انگاشتن همه حقایق، اعتبار بدیهیات عقلی را زیر سؤال می‌برد؛ درحالی‌که اگر بدیهیات عقل اعتبار نداشته باشند، خود نظریه ماتریالیسم نیز بی‌اعتبار خواهد شد.

همچنین علامه نشان دادند که قوانین دیالکتیک، مانند وحدت و مبارزه اضداد، اگر به معنای تقابل منطقی گرفته شوند، به اجتماع نقیضین می‌انجامند و در نتیجه، بنیان هرگونه استدلال علمی را متزلزل می‌کنند؛ اما اگر مقصود از آنها تضاد خارجی باشد، با مباحث شناخته‌شده حرکت و تضاد در فلسفه اسلامی مواجه هستیم، البته امروزه صورت‌های ماتریالیسم تغییر کرده و در قالب‌هایی مانند فیزیکالیسم و برخی رویکردهای علوم شناختی مطرح شده است که طبعاً نیازمند تأملات و بررسی‌های فلسفی جدیدتری است.

بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند یکی از اصیل‌ترین و درخشان‌ترین نوآوری‌های فلسفی علامه، نظریه «ادراکات اعتباری» است. اگر بخواهیم این نظریه را به زبانی ساده و ملموس توضیح دهیم، علامه دقیقاً چه کشف مهمی در این زمینه انجام دادند؟

علامه میان دو دسته از مفاهیم ذهنی ما تمایز روشنی قائل شدند: ادراکات حقیقی و ادراکات اعتباری. مفاهیم حقیقی به واقعیت‌های عینی بیرون از ذهن اشاره دارند که وجود و عدم آنها در اختیار ما نیست؛ مانند وجود، علیت، درخت یا سنگ. اما دسته دیگری از مفاهیم وجود دارند، مانند مالکیت، ریاست، حق، تکلیف، قانون و بایدها و نبایدهای اخلاقی، که در عالم خارج مابه‌ازای فیزیکی ندارند. برای مثال، اگر شما یک خانه را زیر ذره‌بین قرار دهید، آجر و سیمان می‌بینید، اما مالکیت را نمی‌توانید مشاهده کنید!

علامه توضیح می‌دهند که قوه واهمه و عقل عملی انسان، بر اساس احساسات درونی و نیازهای واقعی زندگی، مانند حب ذات و نیاز به همکاری و استخدام نیروهای دیگران، این مفاهیم اعتباری را وضع و جعل می‌کنند تا زندگی فردی و اجتماعی سامان یابد.

از نظر علامه، این اعتبارات ساخته ذهن انسان‌اند، اما دل‌بخواهی و بی‌ریشه نیستند؛ بلکه در نیازهای حقیقی و ساختار وجودی انسان ریشه دارند.

بنابراین، نظریه اعتباریات می‌تواند پلی میان فلسفه نظری، فلسفه اخلاق و علوم انسانی باشد. این نظریه چه کمکی به حل مسائل فلسفه اخلاق، حقوق و علوم اجتماعی امروز می‌کند؟

دقیقاً همین‌طور است. در فلسفه اخلاق، با مسئله معروف هیوم مواجه هستیم که چگونه می‌توان از «هست‌ها» به «بایدها» رسید.

علامه معتقدند کمالات نفس، مانند عدالت و حکمت، اموری حقیقی و تکوینی‌اند؛ اما بایدها و نبایدها مفاهیم اعتباری هستند که عقل عملی به‌عنوان ابزار و پلی برای رسیدن به آن کمالات حقیقی وضع می‌کند.

در فلسفه حقوق و علوم اجتماعی نیز مفاهیمی مانند دولت، قانون، قرارداد و عدالت، ماهیتی اعتباری دارند. این بحث سال‌ها بعد در فلسفه تحلیلی غرب، توسط متفکرانی مانند جان سرل، تحت عنوان «واقعیت‌های نهادی» مطرح شد؛ اما علامه بسیار پیش‌تر و با عمق فلسفی قابل توجهی به این موضوع پرداخته بودند.

مزیت بزرگ نظریه علامه این است که ما را از دو افراط نجات می‌دهد: نخست، تقلیل‌گرایی پوزیتیویستی که جامعه را به روابط فیزیکی و زیستی فرو می‌کاهد؛ دوم، نسبی‌گرایی افراطی که همه ارزش‌ها و قوانین را قراردادهایی بی‌اساس می‌داند.

البته برای اینکه این نظریه به یک روش‌شناسی کامل و کارآمد در علوم انسانی امروز تبدیل شود، همچنان به توسعه نظری و گفت‌وگوی بیشتر با نظریه‌های جدید اجتماعی نیاز داریم.

یکی از ویژگی‌های برجسته شخصیت علمی علامه این است که هم فیلسوفی طراز اول بودند، هم مفسری کم‌نظیر برای قرآن و هم عارفی که در نجف از محضر مرحوم سیدعلی قاضی بهره برده بودند. ایشان چگونه توانستند این سه ساحت را در وجود خود جمع کنند، بی‌آنکه روش‌های آنها با یکدیگر خلط شود؟

این یکی از ظریف‌ترین درس‌های روش‌شناختی علامه است. در تاریخ فرهنگ ما بارها پیش آمده که برخی افراد ذوقیات عرفانی را به جای برهان فلسفی نشانده‌اند یا پیش‌فرض‌های فلسفی خود را بر قرآن تحمیل کرده‌اند. علامه با وجود اینکه معتقد بودند برهان، قرآن و شهود عرفانی در عمق حقیقت با یکدیگر هماهنگ‌اند، در مقام روش‌شناسی مرزبندی دقیقی داشتند.

ایشان در فلسفه، برهان عقلی مبتنی بر بدیهیات را مبنای کار قرار می‌دادند و اجازه نمی‌دادند مکاشفه عرفانی، بدون استدلال منطقی، وارد بحث فلسفی شود.

در تفسیر قرآن نیز به روش «تفسیر قرآن به قرآن» پایبند بودند و اجازه نمی‌دادند عقاید فلسفی بر متن وحی تحمیل شود. در سلوک و عرفان هم، که جلوه‌هایی از آن را در رساله الولایة می‌بینیم، از تصفیه نفس و علم حضوری سخن می‌گفتند. در واقع، جامعیت علمی و اخلاقی علامه موجب شده بود که فلسفه برای شاگردان ایشان صرفاً یک جدل ذهنی نباشد، بلکه با حقیقت‌جویی و تهذیب نفس پیوند بخورد.

این تفکیک روشی ما را به یکی دیگر از آثار بزرگ علامه، یعنی تفسیر بیست‌جلدی المیزان، می‌رساند. در این تفسیر می‌بینیم که علامه پس از تفسیر آیات، بخش‌های مستقلی با عنوان «بحث فلسفی» یا «بحث اجتماعی» می‌گشایند. نگاه ایشان به جامعه و تاریخ در المیزان چه نوآوری‌هایی داشت؟

علامه با این ساختار، هم مانع تفسیر به رأی شدند و هم ظرفیت عقلانیت فلسفی را در خدمت فهم عمیق‌تر معارف وحیانی قرار دادند. یکی از درخشان‌ترین بخش‌های المیزان، مباحث اجتماعی و فلسفه تاریخ ایشان است. علامه ذیل آیاتی که درباره سرنوشت ملت‌ها و ظهور و سقوط تمدن‌ها سخن می‌گویند، نظریه «سنن الهی در تاریخ» را مطرح می‌کنند.

از نگاه ایشان، تاریخ بشر مجموعه‌ای از حوادث تصادفی نیست؛ جامعه نیز مانند فرد دارای شخصیت و قوانین علّی و قانون‌مندی‌های خاص خود است و انتخاب‌ها و اخلاق جمعی انسان‌ها، نتایج و پیامدهای معینی در حیات تاریخی جامعه دارند.

به اعتقاد من، علامه طباطبایی از نخستین فیلسوفان اسلامی پس از ملاصدرا هستند که به‌صورت نظام‌مند به مباحث فلسفه اجتماعی و فلسفه تاریخ وارد شدند و در این زمینه بنیان‌های مهمی را پی‌ریزی کردند.

بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه
هانری کربن

یکی از جذاب‌ترین فصل‌های زندگی علمی علامه، سلسله گفت‌وگوهای ایشان با هانری کربن، فیلسوف و اسلام‌شناس فرانسوی، از سال ۱۳۳۷ در تهران است. این جلسات که گاه شخصیت‌هایی مانند دکتر سیدحسین نصر و داریوش شایگان نیز در آنها حضور داشتند، چه اهمیتی داشتند؟ آیا علامه و کربن از نظر فکری کاملاً هم‌نظر بودند؟

اهمیت این جلسات و آثاری مانند شیعه در اسلام که در بستر این گفت‌وگوها شکل گرفت، در این بود که برای نخستین بار پس از قرن‌ها، فلسفه اسلامی نه به‌عنوان موضوعی موزه‌ای و مرده، بلکه به‌مثابه سنتی زنده و پویا در برابر پرسش‌های انسان مدرن غرب قرار گرفت.

باید توجه داشت که در گفتگوهای میان هانری کربن و علامه طباطبایی، هانری کربن بود که پرسش‌ها را مطرح می‌کرد و علامه به آن‌ها پاسخ می‌داد. برخلاف آنچه گاهی گفته می شود که این گفتگوها را عمدتاً تلاشی از سوی علامه برای آشنایی با فلسفه غرب به‌واسطه کربن می‌داند، محور اصلی این مباحثات فلسفه غرب نبود. چنان‌که کریم مجتهدی که دراین جلسات حضور داشت تأکید می‌کند، موضوع اصلی این گفتگوها، تبادل نظر درباره سنت معنوی اسلام، فلسفه اشراقی سهروردی، حکمت متعالیه ملاصدرا و نیز مباحث کلامی و معارف شیعی بود، البته در خلال این مباحث، اشاراتی نیز به برخی موضوعات فلسفه غرب صورت می‌گرفت؛ اما این موارد در حاشیه بحث‌های اصلی قرار داشتند. پاسخ‌های علامه به پرسش‌های کربن، به‌ویژه در حوزه کلام شیعی، غالباً با مباحث فلسفی پیوند می‌یافت و از این طریق، افق‌های عمیق‌تری از تفکر فلسفی و معنوی اسلام را آشکار می‌ساخت. بنابراین، می‌توان گفت که این گفتگوها بیش از آنکه با هدف آشنایی علامه طباطبایی با فلسفه غرب صورت گرفته باشند، فرصتی برای شناخت عمیق‌تر سنت معنوی و فلسفی اسلام از سوی هانری کربن فراهم می‌کردند.

کربن برخلاف بسیاری از شرق‌شناسان غربی که معتقد بودند فلسفه اسلامی با ابن‌رشد به پایان رسیده است، شیفته حکمت اشراق، فلسفه ملاصدرا و تشیع بود، اما نکته ظریف اینجاست که افق فکری علامه و کربن کاملاً یکسان نبود. کربن تحت تأثیر پدیدارشناسی هایدگر و سنت‌های باطنی قرار داشت و بیشتر بر جنبه‌های رمزی و تأویلی و نیز عالم مثال تأکید می‌کرد. او گاه نسبت به عقلانیت استدلالی و فقهی نیز نگاه انتقادی داشت. در مقابل، علامه بر هماهنگی برهان عقلی، شریعت، قرآن و شهود تأکید می‌کردند و هرگز برهان را فدای تأویل‌های ذوقی نمی‌ساختند. به روایت حاضران در آن جلسات، گاهی حتی متون ادیان دیگر، مانند انجیل یوحنا یا اوپانیشادها، نیز با حضور علامه بررسی می‌شد و ایشان با تواضع، آرامش و تسلط برهانی، نمونه‌ای درخشان از گفت‌وگوی میان‌فرهنگی و تمدنی را به نمایش گذاشتند.

بازاندیشی در نقطه آغاز فلسفه

اگر به حلقه شاگردان علامه نگاه کنیم، با طیف بسیار متنوعی از شخصیت‌ها مواجه می‌شویم؛ از شهید مطهری، آیت‌الله حسینی‌طهرانی، آیت‌الله جوادی‌آملی، علامه حسن‌زاده‌آملی و آیت‌الله مصباح یزدی گرفته تا استاد جلال‌الدین آشتیانی، دکتر مهدی حائری یزدی و سیدحسین نصر، غلامحسن ابراهیمی‌دینانی. چگونه یک استاد توانست چنین شبکه متنوعی از شاگردان را تربیت کند که فلسفه را هم در حوزه تثبیت کنند و هم به دانشگاه‌های داخل و خارج از کشور ببرند؟

راز این موفقیت را باید در روش تدریس آزاداندیشانه و برهان‌محور علامه جست‌وجو کرد. ایشان شاگردان را در قالبی از پیش تعیین‌شده قرار نمی‌دادند، بلکه تفکر نقادانه و تحلیل استدلال را به آنان می‌آموختند. به همین دلیل، هر یک از این بزرگان شاخه‌ای از مکتب استاد را گرفتند و گسترش دادند.

شهید مطهری فلسفه را به زبان روز ترجمه کردند و به فضای دانشگاهی و عمومی جامعه آوردند. آیت‌الله جوادی آملی پیوند فلسفه و تفسیر را در آثاری مانند تسنیم و رحیق مختوم به اوج رساندند. علامه حسن‌زاده آملی سنت فلسفی و عرفانی و علوم عقلی را تداوم بخشیدند.

استاد جلال‌الدین آشتیانی با تصحیح انتقادی ده‌ها متن کهن، زیرساخت متنی فلسفه را تقویت کردند. دکتر مهدی حائری یزدی نیز با تحصیل در غرب، فلسفه تطبیقی را پیگیری کردند و مباحثی مانند علم حضوری را وارد گفت‌وگویی هم‌تراز با فلسفه تحلیلی ساختند.

آیت‌الله مصباح یزدی نیز آموزش نظام‌مند فلسفه را ادامه دادند؛ هرچند در برخی جزئیات معرفت‌شناسی و نظریه اعتباریات، دیدگاه‌های مستقلی داشتند که خود نشان‌دهنده پویایی این سنت فکری است.

نتیجه شکل‌گیری این شبکه علمی آن بود که از دهه‌های سی و چهل به بعد، فلسفه اسلامی در دانشگاه‌های ما از حالت تاریخ فلسفه توصیفی خارج شد و به درسی تحلیلی و عمیق تبدیل گردید.

شما در تحلیل‌های خود به دستاورد کلانی با عنوان ایجاد «خودآگاهی فلسفی» در سنت اسلامی معاصر اشاره می‌کنید. منظورتان از این مفهوم چیست و علامه طباطبایی چگونه به شکل‌گیری چنین خودآگاهی‌ای کمک کردند؟

خودآگاهی فلسفی به این معناست که یک سنت فکری صرفاً میراث گذشته خود را تکرار نکند، بلکه درباره مبانی، روش‌ها، مرزها و محدودیت‌های خویش نیز تأمل انتقادی داشته باشد.

تا پیش از علامه، بخش عمده‌ای از فعالیت فلسفی ما در شرح‌نویسی و حاشیه‌نگاری بر متون قدما خلاصه می‌شد. علامه فلسفه اسلامی را از حالت یک دانش ایستا خارج کردند و به آن قدرت مسئله‌محوری و تولید نظریه بخشیدند.

ایشان نشان دادند که می‌توان به سنت وفادار ماند، اما در عین حال نقطه آغاز فلسفه را بازنگری کرد، به زبان روز سخن گفت و برای مسائل جدید جهان نظریه‌پردازی کرد.

به‌عنوان آخرین پرسش، اگر بخواهیم با نگاهی انتقادی و آینده‌نگر به میراث علامه بنگریم، عظمت ایشان صرفاً در این نیست که همه مسائل بشر را برای همیشه حل کرده باشند، بلکه در این است که راه‌های تازه‌ای گشوده‌اند. امروز مهم‌ترین چالش‌ها و کارهای بر زمین‌مانده پیش روی ادامه‌دهندگان مکتب علامه طباطبایی چیست؟

کاملاً موافقم. اگر ما مکتب علامه را متوقف کنیم، در واقع برخلاف روح اندیشه ایشان عمل کرده‌ایم.

به نظر من، چند مسئله جدی پیش روی ادامه‌دهندگان این مکتب قرار دارد:

نخست، باید این چالش نظری را بررسی کنیم که تا چه اندازه می‌توان با حفظ مبانی متافیزیکی سنتی به مسائل جدید پاسخ داد و در چه مواردی به بازسازی مبانی نیاز داریم.

دوم، گسترش گفت‌وگو با جریان‌های مختلف فلسفه غرب، از جمله پدیدارشناسی، فلسفه تحلیلی، هرمنوتیک و علوم شناختی، ضرورت دارد.

سوم، باید نظریه اعتباریات را تکمیل و دقیق‌تر صورت‌بندی کنیم تا بتواند به دستگاهی روش‌شناختی و کارآمد در علوم انسانی تبدیل شود.

چهارم، معرفت‌شناسی علامه و نظریه علم حضوری ایشان باید در پرتو دستاوردهای جدید فلسفه ذهن و فلسفه زبان بازخوانی شود.

پنجم، لازم است مبانی ایشان در فلسفه سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در مواجهه با مسائلی مانند دولت مدرن، حاکمیت قانون و حقوق بشر، توسعه و بسط پیدا کند.

اینها تنها نمونه‌هایی از مسائل و زمینه‌هایی هستند که ادامه‌دهندگان مکتب علامه باید با جدیت به آنها بپردازند.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها