سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - محمدباقر انصاری، مدرس دانشگاه، پژوهشگر، ناشر و کنشگر فرهنگی: چرا «عادت» کافی نیست؟ بحث درباره ترویج کتابخوانی در ایران، غالباً در سطح «عادتسازی» و «فرهنگسازی» متوقف میماند؛ گویی خواندن یک رفتار خنثی است که تنها باید تکرار شود. اما اگر خواندن را نه یک رفتار، بلکه یک عملِ وجودی و تجربه زیباشناختی در نظر بگیریم، پرسش بنیادین دیگری پیش میآید: خواندن چه نوع رابطهای میان انسان و جهان برقرار میکند که نبودش را میتوان با آمار و ارقام سنجید؟ آمارها نشان میدهند تنها ۴۱.۱ درصد ایرانیان کتاب میخوانند و میانگین مطالعه روزانه در کل جمعیت ۱۰.۹ دقیقه است. این ارقام نه فقط یک «کمبود وقت»، بلکه نشانه بحرانِ حضور در جهانِ متن است. برای ترویج خواندن، پیش از هر سیاستی، باید بنیاد فلسفی آن را از نو اندیشید.
بنیاد فلسفی: خواندن بهمثابه «همآفرینی»
در سنت پدیدارشناختی بهویژه در نظریه «نقد پاسخخواننده» ولفگانگ آیزر، اثر ادبی دو قطب دارد: قطب «هنری» که متنِ مؤلف است، و قطب «زیباشناختی» که در فرایند خواندن و به دست خواننده تحقق مییابد. بدون مشارکت فعال خواننده، متن تنها یک «شیء فیزیکی» باقی میماند و به اثر هنری تبدیل نمیشود. این بدان معناست که خواندن یک عملِ خلاق است، نه مصرف منفعلِ اطلاعات. بحران کتابخوانی در ایران، پیش از آنکه اقتصادی یا زمانی باشد، بحران فروپاشی این رابطه همآفرینانه است. وقتی شهروندی کتاب نمیخواند، او تنها یک «مصرفکننده ناکارآمد» نیست؛ او تجربه زیستن در جهانِ ممکنِ دیگر را از دست میدهد. هر راهکاری برای ترویج مطالعه، باید این پرسش را پاسخ دهد که چگونه میتوان آن «حضور فعال» را که آیزر شرط تحقق اثر میداند، در زیستجهانِ امروزِ ایرانی بازسازی کرد.
چالشها: از «کمبود وقت» تا «فقر تجربه»
نظرسنجیها، کمبود وقت و گرانی کتاب را مهمترین موانع میدانند. اما اینها نشانه هستند، نه علت. علتِ بنیادینتر آن است که در سبد فرهنگی بسیاری از خانوادهها، کتاب از یک ابزارِ تجربه زیباشناختی و فهمِ عمیق به یک «کالای تجملی» یا «تکلیف مدرسه» فروکاسته شده است. میتوان میان چهار مؤلفه «مؤلف، ناشر، کتابخانه و کتابخوانی» پیوندی عمیق دید و فقدان برنامه جامع را ریشه مشکل دانست. اما حتی برنامه ملی نیز اگر صرفاً به «دسترسپذیری فیزیکی» بیندیشد و نه به «دسترسپذیری تجربی»، در سطح مدیریتِ کمیت باقی خواهد ماند. سند ملی خواندن نیز با وجود ارزشمندی، به دلیل بیاعتنایی به واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی و نبود ضمانت اجرایی، تاکنون از کاغذ فراتر نرفته است.
قم؛ از «قطب تولید» به «آزمایشگاهِ خواندن»
قم در این میان، موقعیتی منحصربهفرد دارد. با بیش از ۱۵۰۰ ناشر ثبتشده و حدود ۹۰۰ ناشر فعال، قم یکی از مهمترین قطبهای نشر کشور و بهویژه نشر دینی است. اما این «قطبیتِ تولید» لزوماً به «قطبیتِ خواندن» تبدیل نشده است. قم میتواند به دلیل تمرکز بینظیر ناشران، حوزههای علمیه، کتابخانهها و نیروی انسانی متخصص، به آزمایشگاه ملی ترویج خواندن تبدیل شود. نکته راهبردی این است که ظرفیت نشر قم باید با رویدادهای مذهبی و فرهنگی (نیمهشعبان، دهه کرامت، اربعین) پیوند بخورد تا «اقتصاد فرهنگ» کتاب تقویت شود. این پیوند، خواندن را از یک فعالیت فردیِ منزوی به یک عمل جمعی و آیینی ارتقا میدهد.
راهکارها: هفت گام از «دسترسی» به «تجربه»
1. «باشگاههای خواندنِ همآفرین» به جای کتابخانههای صامت: بر اساس نظریهی آیزر، معنا در گفتوگو و شکافهایی که خواننده پر میکند، شکل میگیرد. باشگاههای کتابخوانی در قم باید نه جلسات سخنرانی، بلکه کارگاههای همآفرینی معنا باشند: خوانندگان یک متن (داستان، نمایشنامه، خاطره، متن دینی) را با تجربه زیسته خود بازخوانی کنند. کانون پرورش فکری، دانشگاهها و کتابخانههای عمومی استان میتوانند میزبان این حلقهها شوند.
2. «کتابنمایی برای نسل دیجیتال»: آمارها نشان میدهد مردم روزانه هفتاد دقیقه در شبکههای اجتماعی متن علمی میخوانند، درحالیکه کتاب غیردرسی تنها ۱۰.۹ دقیقه. راهکار، مقابله با فضای مجازی نیست؛ پیونددادن تجربه دیجیتال با تجربه کتابی است. تولید محتوای ویدئویی کوتاه از «لحظههای خواندن» (نه معرفی کتاب، بلکه نمایش خودِ تجربه خواندن)، پادکستهای داستانی و باشگاههای برخط کتابخوانی با محوریت تازههای نشر.
3. «کتاب به مثابه رویداد»: در تقویم فرهنگی قم، همانگونه که مسئولان استانی پیشنهاد دادهاند، نمایشگاهها و برنامههای کتاب باید با رویدادهای مذهبی پیوند بخورند. اما این پیوند باید زیباشناختی باشد، نه تبلیغاتی. برای مثال، در ایام اربعین، «کاروانِ خواندن» با محوریت ادبیات سفر و خاطرهنگاری زیارت؛ در نیمهشعبان، «شبهای قصهگویی» برای کودکان با کتابهای کودکِ ناشران قمی. اینها خواندن را به بخشی از حافظه جمعی شهر تبدیل میکند.
4. «نشرِ تجربهمحور» و بازتعریف نقش ناشر: ناشران قمی، بهویژه در حوزه دین و کودک و نوجوان، باید از «تولید کتاب» به «تولید موقعیتِ خواندن» بیندیشند. انتشار کتابهایی که خودشان حامل «دعوت به گفتوگو» هستند (کتابهای پرسشمحور، کتابهای کارگاهی، کتابهایی با پایان باز) و برگزاری نشستهای خواندن در کتابفروشیها به عنوان بخشی از زنجیره نشر. تجربه مدیریت من در نشرهای بوستان کتاب و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی نشان میدهد پیوند ناشر با مخاطب، پیش از توزیع، در لحظه آفرینش متن نیز قابل طراحی است.
5. «زیباخوانی» در آموزش و پرورش، دانشگاهها و حوزههای علمیه: خواندن تنها رمزگشایی از حروف نیست؛ تجربه لذتِ فهم است. استادان دانشگاه، معلمان و طلاب باید آموزش ببینند که چگونه با پرسشهای باز، شکافهای متن را برای دانشآموز و مخاطب «قابل سکونت» کنند. این همان چیزی است که آیزر آن را شرط تحقق اثر میداند. همکاری حوزه علمیه قم با آموزش و پرورش برای طراحی «حلقههای خواندنِ متون دینی و ادبی» میتواند الگویی ملی شود.
6. «عدالتِ تجربی» به جای عدالتِ فیزیکی: صرفاً رساندن کتاب به مناطق کمبرخوردار کافی نیست؛ باید تجربه خواندن نیز به آنجا برود. کتابخانههای سیار قم میتوانند نه فقط کتاب، بلکه «میزبانِ خواندن» (یک تسهیلگر آموزشدیده) را به روستاها و حاشیهها ببرند تا خواندن به یک رویداد اجتماعی تبدیل شود، نه یک شیء اهدایی.
7. سنجشِ «کیفیت تجربه» نه فقط «کمیت زمان»: اگر معیار موفقیت تنها افزایش دقایق مطالعه باشد، سیاستها به سمت «کتابهای زرد» و مصرفگرایی سوق مییابند. شاخصهای ارزیابی باید شامل عمقِ گفتوگوهای شکلگرفته حول کتاب، تداوم مشارکت در حلقههای خواندن و پیوندخواندن با کنشِ زیسته باشد. پژوهشگاههای علوم و فرهنگ اسلامی، فرهنگ و اندیشه اسلامی، حوزه و دانشگاه و دانشگاه هنر و اندیشه اسلامی، میتوانند با همکاری ناشران قمی، این شاخصها را طراحی و پایش کنند.
فرجام سخن: خواندن به مثابه تمرین آزادی
اگر خواندن را، چنانکه آیزر میگوید، تحققِ اثر در آگاهی خواننده بدانیم، آن گاه ترویج کتابخوانی چیزی جز گسترش فضای آزادیِ درونی نیست: آزادیِ زیستن در جهانهای ممکن، آزادیِ پرسیدن، و آزادیِ معنابخشیدن. قم، با سرمایه بینظیر نشر و سنت علمی خود، میتواند از «پایتختِ تولید کتاب» به «پایتختِ تجربه خواندن» بدل شود. این راه، نه با بخشنامه، بلکه با آفرینشِ موقعیتهایی برای همآفرینی معنا پیموده میشود؛ موقعیتهایی که در آنها کتاب نه یک کالا، بلکه دعوتی به حضور است.
نظر شما