سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نگاهی به کتاب «اقتباس سینمایی از کتاب‌های مصور» نوشتهٔ لیام برک، با ترجمهٔ مهدی چاوش‌ور که همزمان با چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران از سوی انتشارات انجمن سینمای جوانان ایران در بخش انتشارات جشنواره عرضه شد.

پیوند سینما با داستان‌های مصور بسیار قدیمی‌تر از آن است که تصور می‌کنیم. گزاف نیست اگر نتیجه بگیریم امروزه نمی‌توان تاریخ سینمای معاصر را بدون در نظر گرفتن اقتباس از کتاب‌های مصور، تأثیر زیبایی‌شناختی آن‌ها بر زبان سینما و جایگاهشان در صنعت سرگرمی به‌درستی روایت کرد. کتاب «اقتباس سینمایی از کتاب‌های مصور»، نوشتهٔ لیام برک و با ترجمهٔ مهدی چاوش‌ور، توسط انتشارات انجمن سینمای جوانان ایران منتشر شده و همزمان با چهل‌وسومین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، در کنار دیگر تازه‌های نشر این مجموعه، در بخش انتشارات جشنواره عرضه شد.

ناشر انگلیسی‌زبان این کتاب از آن به‌عنوان نخستین پژوهش مستقل و متمرکزی یاد می‌کند که چگونگی انتقال کتاب‌های مصور از حاشیهٔ فرهنگ عامه‌پسند به کانون تولیدات سینمایی هالیوود در قرن بیست‌ویکم را بررسی کرده است. همین جایگاه، در کنار رویکرد میان‌رشته‌ای کتاب، اهمیت انتشار ترجمهٔ فارسی آن را دوچندان می‌کند؛ به‌ویژه در فضایی که مطالعات اقتباس غالباً بر رابطهٔ ادبیات داستانی و سینما متمرکز بوده و دیگر رسانه‌های روایی کمتر موضوع پژوهش‌های مستقل قرار گرفته‌اند.

لیام برک، پژوهشگر مطالعات سینما و رسانه، در این کتاب می‌کوشد به پرسشی اساسی پاسخ دهد که چگونه رسانه‌ای که دهه‌ها به‌عنوان سرگرمی کودکان و نوجوانان یا محصولی متعلق به فضای خرده‌فرهنگی تلقی می‌شد، به یکی از مهم‌ترین منابع تولید فیلم در هالیوود تبدیل شده‌است. یکی از امتیازهای کتاب، پرهیز از تقلیل موفقیت اقتباس‌های سینمایی از کتاب‌های مصور به عاملی واحد است. نویسنده، از یک‌سو، شرایط فرهنگی و اجتماعی آمریکا در آغاز قرن بیست‌ویکم، به‌ویژه فضای پس از حوادث یازدهم سپتامبر و بازگشت پررنگ اسطورهٔ قهرمان را بررسی می‌کند و از سوی دیگر، به پیشرفت فناوری‌های دیجیتال، گسترش جلوه‌های ویژه و امکان بازآفرینی جهان‌های خیال‌انگیز کتاب‌های مصور می‌پردازد. در کنار این عوامل، سیاست‌های اقتصادی استودیوها، گسترش مجموعه‌های دنباله‌دار، بهره‌برداری از شخصیت‌های شناخته‌شده و ظرفیت تجاری روایت‌های چندرسانه‌ای نیز در تحلیل او جایگاه مهمی دارند.

نتیجه، تصویری چندوجهی از سینمای معاصر است که در آن انتخاب یک اثر برای اقتباس، تصمیمی صرفاً هنری یا روایی نیست، بلکه در شبکه‌ای از مناسبات فرهنگی، اقتصادی و فناورانه شکل می‌گیرد. بااین‌حال اهمیت نظری کتاب تنها به تحلیل صنعت سینما محدود نمی‌شود. برک با بهره‌گیری از مباحث مطالعات اقتباس، نظریهٔ ژانر، مطالعات مخاطب و پژوهش‌های مربوط به فرهنگ مشارکتی، نشان می‌دهد که اقتباس سینمایی از کتاب‌های مصور را نمی‌توان تنها با سنجش میزان شباهت فیلم و متن مبدأ ارزیابی کرد. هر اقتباس حاصل مواجههٔ دو رسانه با امکانات بیانی متفاوت است؛ رسانه‌هایی که در عین اشتراک‌های بصری و روایی، از شیوه‌های متمایزی برای سازمان‌دهی زمان، فضا، حرکت و روایت برخوردارند. در همین زمینه، یکی از مباحث تأمل‌برانگیز کتاب، صورت‌بندی «فیلمِ کتاب مصور» به‌مثابه ژانری سینمایی است.

برک با بررسی ویژگی‌های مشترک این آثار نشان می‌دهد که چنین فیلم‌هایی الزاماً به داستان‌های ابرقهرمانی محدود نیستند. وجه دیگری از اهمیت پژوهش برک، توجه جدی آن به زیبایی‌شناسی و زبان تصویری کتاب‌های مصور است. نویسنده در فصل‌های پایانی کتاب، با بررسی نمونه‌های متعدد سینمایی، به چگونگی انتقال ویژگی‌هایی همچون ترکیب‌بندی قاب‌ها، شیوهٔ بازنمایی حرکت، اغراق بصری، طراحی صحنه، کاربرد رنگ و بازنمایی گرافیکی صدا می‌پردازد. در کنار تحلیل آثار سینمایی، توجه به مخاطبان و فرهنگ هواداری نیز از ویژگی‌های ممتاز کتاب است. برک نشان می‌دهد که گسترش اینترنت و رسانه‌های دیجیتال چگونه جایگاه هواداران کتاب‌های مصور را در فرایند تولید و عرضهٔ اقتباس‌های سینمایی تغییر داده است. مخاطبان دیگر صرفاً مصرف‌کنندگان نهایی محصولات فرهنگی نیستند، بلکه با نقدها، واکنش‌ها و انتظارات خود می‌توانند بر تصمیم‌های تهیه‌کنندگان و فیلم‌سازان تأثیر بگذارند.

اعتبار علمی کتاب برک را می‌توان در بازتاب آن در محافل دانشگاهی و تخصصی نیز مشاهده کرد. این اثر پس از انتشار، در نشریات معتبری همچون Adaptation و The Journal of Popular Culture مورد نقد و بررسی و تحسین قرار گرفت. افزون بر این، پژوهشگرانی چون ویل بروکر، مارک وید و دبورا کارتمِل، از چهره‌های شناخته‌شدهٔ مطالعات اقتباس، بر اهمیت آن تأکید کرده‌اند. همچنین توماس لیچ، پژوهشگر برجسته در زمینهٔ اقتباس، در نشستی که در اردیبهشت ماه سال 1404 به صورت برخط در حاشیه هفتمین همایش مطالعات فیلم کوتاه تهران برگزار شد، به اهمیت دوچندان این کتاب به عنوان اثری جریان‌ساز و پیشگام اشاره کرد.

او که در ادامه متوجه شد ترجمهٔ کامل کتاب مذکور به زبان فارسی توسط انتشارات انجمن سینمای جوانان ایران در دست تهیه و انتشار است، نتوانست خوشحالی مضاعف خود را پنهان کند و از گستردگی و تنوع زمینه‌های پژوهشی مرتبط با اقتباس در انتشارات انجمن و توجه به آثار متاخر و به‌روز شگفت‌زده شد و حسن انتخاب این اثر برای ترجمه را تبریک گفت.

انتخاب و ترجمهٔ چنین اثری برای مخاطب فارسی‌زبان از چند جهت شایستهٔ توجه است. نخست آنکه کتاب به حوزه‌ای از مطالعات سینمایی می‌پردازد که در مقایسه با اقتباس ادبی، تاریخ سینما و نظریه‌های متعارف فیلم، کمتر در منابع فارسی‌زبان به‌صورت مستقل بررسی شده است. از سوی دیگر، اهمیت این اثر تنها به محافل دانشگاهی محدود نمی‌شود، از این رو که کتاب برک امکان اندیشیدن به ظرفیت‌های روایی و بیانی رسانه‌های مختلف را فراهم می‌آورد. این کتاب به مخاطب یادآوری می‌کند که مطالعهٔ سینما تنها محدود به مطالعهٔ فیلم‌ها نیست، بلکه شناخت رسانه‌ها و صورت‌های روایی دیگری را نیز دربرمی‌گیرد که با سینما وارد گفت‌وگو می‌شوند و بر زبان و امکانات آن تأثیر می‌گذارند. از این منظر، انتخاب کتاب از سوی انتشارات انجمن سینمای جوانان ایران انتخابی هوشمندانه و متناسب با مأموریت فرهنگی و آموزشی این نهاد است. انجمنی که بخش مهمی از فعالیت آن بر آموزش، پرورش استعدادهای جوان و حمایت از تجربه‌های نو در فیلم‌سازی استوار است، با انتشار چنین آثاری می‌تواند میان آموزش عملی سینما و مباحث نظری و پژوهشی آن پیوندی مؤثر برقرار کند. انتشار ترجمهٔ فارسی این اثر را باید گامی ارزشمند در گسترش منابع تخصصی مطالعات سینما و اقتباس دانست؛ گامی که می‌تواند زمینهٔ طرح پرسش‌های تازه و شکل‌گیری پژوهش‌های مستقل در این حوزه را فراهم آورد.