سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) - ابوالفضل عباسی بانی، پژوهشگر و مدیرعامل بنیاد اراک شناسی: تاریخ شهرها تنها بر بستر زمان ورق نمی‌خورد؛ بلکه اراده‌ها، اندیشه‌ها و گاه دقت‌های سنجیده و مهندسی‌شده‌ای آن را رقم می‌زنند که از دل بی‌نظمی‌های مرسوم روزگار، ساختاری ماندگار بیرون می‌کشند. «روز اراک» نیز از همین جنس است؛ رویدادی هویت‌ساز که اگرچه ثمره ماه‌ها کار فکری، پژوهش مستمر و تلاش بی‌ادعای گروهی داوطلب و دلسوز بود، تجلی و تحقق آن به تدبیر، برنامه‌ریزی و نظمی نیاز داشت که شأن این کهن‌دیار و نوین‌شهر تاریخی ایران را به‌درستی بازتاب دهد.
رخداد نخست: طرح دغدغه فرهنگی و آغاز مسیر
با استقرار دوره پنجم شورای اسلامی شهر اراک و انتخاب استاد مرتضی سورانه به ریاست کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورا، که با کسب نزدیک به ۲۶ هزار رأی به یکی از چهره‌های شاخص این دوره تبدیل شده بود، فرصت مناسبی برای طرح مطالبات فرهنگی و پیگیری مسائل بنیادین شهر فراهم آمد. در همین راستا، طی مکاتبه ۲۳ آذرماه ۱۳۹۶، ضمن یادآوری پیشینه دیرین اراک و ضرورت توجه به ظرفیت‌های فرهنگی آن، خطاب به ایشان نوشتم: «پیش از هر عمران و آبادانی، اراک نیازمند یک کار سترگ فرهنگی است تا مناسبات انسانی و ارتباطات اجتماعی در مسیر درستی قرار گیرد. در این مسیر، سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری به‌عنوان متولی اصلی فرهنگ، بایستی طرحی نو دراندازد؛ چنان‌که سازمان فرهنگی هنری تهران در دهه ۷۰ تحولاتی بنیادین را رقم زد که منشأ تحولات فکری و تاریخی کشور شد و دوم خرداد برآمده از بسترسازی این سازمان، سند افتخاری شد بر یک دوره تاریخی ایران که خدمات و دستاوردهای آن هرگز از یادها نخواهد رفت. اراک به شریعت فرهنگی و فرهنگ شریعتی بیش از تقاطع غیرهمسطح ناموزون، نامیمون، نامناسب، غیرلازم و مزاحم شریعتی و پروژه‌های پرهزینه مشابه نیازمند است! بیاییم با یک رفرم فرهنگی‌ـ‌اجتماعیِ سترگ، آسیب‌های بی‌شمار شهرمان را بکاهیم تا نامی نیک و ماندگار از کمیسیون فرهنگی شورای پنجم بر جای بماند»
رخداد دوم: کارگروه فرهنگی
در دوره پنجم شورای اسلامی شهر اراک، مرتضی سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورا، با پشتوانه ۳۰ سال تجربه معلمی و مدیریت آموزشی، بر ضرورت مشارکت نخبگان و بهره‌گیری از خرد جمعی در پیشبرد امور فرهنگی شهر تأکید داشت. در همین چارچوب، فعالیت‌های فرهنگی و هویت‌محور کمیسیون، زمینه‌ساز شکل‌گیری کارگروهی تخصصی و داوطلبانه شد که به‌تدریج به یکی از کانون‌های تولید فکر و ارائه پیشنهادهای فرهنگی به کمیسیون و شورای شهر تبدیل شد.
اعضای این کارگروه عبارت بودند از خانمها فاطمه اسماعیل‌پور، مرجان میرزائیان و رویا حسن‌زاده و آقایان روزبه عقلائی، بهنام بیات، فرزین وفائی‌نژاد، افشین حمزه‌لو، میثم چگینی و بنده. جلسات در آغاز هر چهارشنبه و سپس یک هفته در میان برگزار می‌شد و متناسب با موضوعات، از استادان دانشگاه، پژوهشگران و صاحب‌نظران دعوت به عمل می‌آمد. تعیین روز اراک، ساخت سرود اراک، پیگیری تأسیس خانه فرهنگ، نام‌گذاری معابر و میدان‌ها به نام مفاخر و چهره‌های ملی و تقویت پیوند شهروندان با پیشینه تاریخی و فرهنگی شهر، از جمله محورهای فعالیت این جمع بود.
یکی از جلوه‌های عملی این رویکرد، سفر روز ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ به هزاوه، زادگاه امیرکبیر، به همراه اعضای «انجمن فرهنگی امیرکبیر» بود. برنامه از محل کارم، شرکت کمباین‌سازی ایران، آغاز شد؛ جایی که اعضای انجمن پیش از عزیمت، از بخش‌های مختلف خط تولید بازدید کردند. برای من، این دیدار فرصتی بود تا فرهیختگان انجمن را با بخشی از توان صنعتی اراک آشنا کنم؛ شهری که هویتش، در کنار تاریخ و فرهنگ، با تلاش کارگران، مهندسان و صنعتگران نیز پیوندی دیرینه دارد.
در هزاوه، آقای سید سعید سجادی، رئیس شورای اسلامی روستا، آقایان خانمحمدی و بادکوبه‌ای، اعضای شورا، و سرکار خانم حسینخانی، دهیار، میزبان جمع بودند. آبگوشت سنتی هزاوه، اجرای گروه موسیقی «راز و نیاز» و شعرخوانی اعضای انجمن، فضایی صمیمی و سرشار از عطر فرهنگ و خاطره پدید آورد. در میان اعضای انجمن، مصطفی بادکوبه‌ای، هوشنگ سوفالی، حسین جعفری‌فر، سیامک فخار، محمد برگزیده، حسین حسینی، حاج‌آقا بلورچی، تیمسار فخار، سرهنگ حسن فخار، حسن نیکبخت، زنده‌یاد محمد صدارتی، تیمسار افشین‌فر، جواد مروجی، احمد ناظرزاده، زنده‌یاد هوشنگ ترابی، مشهور به شهراز و شاعر نام‌آشنای سروده‌های اراکی، و صاحب‌الزمانی حضور داشتند.
در ادامه، آقای حسینی، مدیرکل وقت میراث فرهنگی و شماری از مدیران شهری از جمله دکتر کاوه فلک‌افلاکی، رئیس شورای اسلامی شهر اراک، آقای علی محصولی، نایب‌رئیس شورا، استاد مرتضی سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر، و سرکار خانم محمدی، رئیس کمیسیون خدمات شهری به جمع ما پیوستند و در جریان این دیدار، خانه تاریخی امیرکبیر که با وجود مرمت و بازسازی همچنان بسته مانده بود، به شکلی پیش‌بینی‌نشده عملاً گشایش یافت.
گفت‌وگوهای آن روز پیرامون مدیریت شهری، صیانت از میراث تاریخی و فرهنگی و ظرفیت‌های گردشگری استان مرکزی، به‌ویژه گردشگری روستایی، شکل گرفت. این مباحث نشان می‌داد که پاسداشت هویت تاریخی، پویایی فرهنگی و توسعه پایدار، موضوعاتی جدا از یکدیگر نیستند، بلکه می‌توانند در قالب برنامه‌هایی مشترک پیگیری شوند.
چندی بعد، به حکم استاندار وقت، هیئت‌امنای خانه امیر تشکیل شد و من نیز به مدت هفت سال افتخار عضویت در آن را داشتم؛ فرصتی ارزشمند برای مشارکت در پاسداشت یکی از گران‌بهاترین یادگارهای تاریخی سرزمین اراک.
رخداد سوم: مطالعات تخصصی و بررسی گزینه‌های تعیین روز اراک
در کنار فعالیت‌های عمومی کارگروه فرهنگی، تعیین روز اراک به‌عنوان موضوعی مستقل و نیازمند پژوهش تاریخی، بررسی اسناد و بهره‌گیری از دیدگاه صاحب‌نظران در دستور کار قرار گرفت. یکی از مأموریت‌های بنده در کارگروه، ارتباط با اندیشمندان و دعوت از آنان برای مشارکت در این فرآیند بود. در همین راستا، روز ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ با دکتر میرجلال‌الدین کزازی تماس گرفتم تا ضمن دعوت از ایشان برای حضور در نشست، از دیدگاه‌ها و رهنمودهایشان درباره تعیین روز اراک بهره‌مند شوم.
کزازی با رویی گشاده از پیشنهاد استقبال کرد. ایشان با اشاره به اینکه نیاکانشان اهل کزاز بوده‌اند و خود نیز به‌تازگی از این منطقه زیبا و حاصل‌خیز دیدن کرده‌اند، همچنین با یادآوری سال‌ها تدریس در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه‌های اراک، نکاتی ارزشمند درباره پیشینه تاریخی و جایگاه فرهنگی این شهر مطرح کردند.
استاد در یادداشتی، اراک را باستانی توصیف کردند؛ تعبیری که برای من بر ضرورت بازشناسی لایه‌های تاریخی و فرهنگی این سرزمین تأکید داشت. متن یادداشت ایشان چنین بود: مردان (آقا) عباسی‌بانی گرامی که با روشن‌روانی در پی آنی که اراک باستانی را به جایی برسانی که می‌سزدش! روزی دیگر را نیافتم که فراپیش بنهم، روز بزرگداشت اراک را؛ همچنان برآنم که روز پی‌افکند آن آموزشگاه بهترین است. با آرزوی بهروزی و کامگاری برای شما و یارانتان. کزازی
منظور استاد از آموزشگاه، مدرسه صمصامی بود؛ مدرسه‌ای که در تاریخ آموزش نوین ایران جایگاهی ویژه دارد و از آن به‌عنوان یکی از نخستین مدارس نوین کشور یاد می‌شود. این پیشنهاد، بار دیگر توجه مرا به اهمیت رخدادهای آموزشی و فرهنگی در شکل‌گیری هویت مدرن اراک جلب کرد. همچنین از همین زمان، شعار «آگاهی، سرآغاز خردمندی است» را برای خود برگزیدم تا در ذیل نوشته‌هایم درج کنم.
باور به ظرفیت‌های انسانی و فرهنگی اراک، پیش‌تر نیز در سخنان استاد علی دهباشی و استاد محمد پروین‌گنابادی در «شب بخارای اراک» جلوه یافته بود؛ نشستی فرهنگی که به همت دوستانم، سیدمهدی کتان‌فروش و زنده‌یاد آب‌برین، در سالن خیام هتل امیرکبیر برگزار شد. در آن محفل، سخنی با این مضمون مطرح شد:
نمی‌دانم در این سرزمین چه چیزی نهفته است که مردمانش همه فرهیخته و فرزانه و دانشمندند.
این تعبیر، یادآور سرمایه انسانی و فرهنگی اراک بود؛ سرمایه‌ای که معرفی و پاسداشت آن می‌توانست محور برنامه‌های هویت‌محور شهر قرار گیرد. از این رو، تعیین روز اراک را فرصتی برای بازخوانی تاریخ، معرفی مفاخر، تقویت تعلق شهروندی و ایجاد پیوندی آگاهانه میان گذشته و آینده می‌دیدم.
در مرحله مطالعات اولیه، با مرور منابع و شواهد تاریخی، ۱۰ مناسبت برجسته را به‌عنوان گزینه‌های پیشنهادی استخراج کردم تا مبنای گفت‌وگو و بررسی کارشناسی در نشست نخبگان قرار گیرند:
1. سوم مهرماه ۱۳۵۰، سالروز گشایش دانشگاه اراک (مدرسه عالی مرجان).
2. یکی از مناسبت‌های سه‌گانه زادروز، صدارت یا شهادت میرزا محمدتقی‌خان امیرکبیر.
3. سالروز تعیین اراک به‌عنوان مرکز استان مرکزی در ۸ شهریور ۱۳۵۶ (و مصوبه بهمن‌ماه ۱۳۵۶).
4. سالروز تأسیس مدرسه سپهداری به‌عنوان مدرسه دینیِ نوین ایران هم‌زمان با گشایش شهر اراک.
5. زادروز میرزا حبیب‌الله‌خان ذوالفنون به‌عنوان دانشمند و منجم برجسته اراکی در سال ۱۲۳۹ خورشیدی.
6. روز ۱۰ آبان‌ماه ۱۳۵۵، سالروز ثبت ملی بازار اراک به‌عنوان یک اثر معماری یگانه در بین بازارهای کشور.
7. سالروز گشایش مدرسه صمصامی بیات به‌عنوان نخستین مدرسه نوین کشور در ۱۰ مهرماه ۱۲۷۲ خورشیدی.
8. بیستم تیرماه ۱۳۱۷ خورشیدی، سالروز افتتاح راه‌آهن سراسری و احیای مجدد و رسمی نام اراک پس از قرن‌ها.
9. روز ۱۶ مهرماه، زمان انتخاب لهراسب به جانشینی شاه‌کیخسرو و برپایی جشن مهرگان در دامنه کوه شاه‌کیخسرو (شازند). 10. سوم دی‌ماه ۱۲۰۷ خورشیدی، روز گشایش رسمی سلطان‌آباد به‌عنوان نخستین نوین‌شهر ایران در حضور فتحعلی‌شاه و اهدای نخستین نشان حکومتی کشور به یوسف‌خان گرجی.
رخداد چهارم: نشست تاریخی هشتم مهرماه ۱۳۹۷؛ تجلی خرد جمعی
پس از مطالعات اولیه و تدوین فهرست گزینه‌ها، مقرر شد جمعی از فرزانگان، پژوهشگران، استادان دانشگاه، مدیران و صاحب‌نظران برای انتخاب روز اراک گرد هم آیند و مسئولیت دعوت از میهمانان و اجرای این نشست در تاریخ ۸ مهرماه ۱۳۹۷، از سوی کمیسیون فرهنگی بر عهده اینجانب قرار گرفت.
بیش از 50 نفر از اهالی اندیشه و فرهنگ را، نه با کارت دعوت و تشریفات اداری، بلکه با تماس تلفنی و از سر باور قلبی به اهمیت موضوع دعوت کردم. مدعوین نیز با روی گشاده پذیرفتند و با خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی راهی اراک شدند. این شیوه، جلوه‌ای از ماهیت مدنی و داوطلبانه حرکتی بود که بر مشارکت نخبگان و خرد جمعی تکیه داشت.
سازمان‌دهی نشست، از چیدمان دقیق صندلی‌ها تا تعیین جایگاه مدعوین، با همکاری اعضای کارگروه فرهنگی و هدایت استاد مرتضی سورانه انجام شد؛ نظمی که فراتر از تشریفات، بازتاب اهمیت گفت‌وگو، مشارکت و هم‌افزایی در تصمیم‌سازی فرهنگی بود.
در این نشست، استاد سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای پنجم، میزبان جمعی از مدیران، دانشگاهیان و صاحب‌نظران بود. اعضای شورای اسلامی شهر، کاوه فلک‌افلاکی، ایرج رضائی، سعید نادری، محمدحسین فدائی، علیرضا مرادی، پیمان رشیدی، حامد آجرلو، علی محصولی، طوفان محمدی و فرزانه رحمتی نیز حضور داشتند. از دیگر حاضران، مهدی زندیه‌وکیلی، معاون عمرانی وقت استانداری و استاندار کنونی، داود تاجران، شهردار وقت، حسین بختیاری، فرماندار وقت و محسن نجفی، رئیس دانشگاه صنعتی اراک، بودند. حضور این مجموعه متنوع، امکان بررسی روز اراک را از منظرهای تاریخی، فرهنگی، دانشگاهی و اجرایی فراهم می‌کرد.
اجرای نشست نیز بر عهده اینجانب بود که در آغاز، با مقدمه‌ای تاریخی درباره اراک‌شناسی و پژوهش‌های انجام‌شده، به تبیین ضرورت برگزاری جلسه پرداختم و سپس از میرجلال‌الدین کزازی دعوت کردم تا به‌عنوان نخستین سخنران، دیدگاه‌های خود را درباره پیشینه تاریخی اراک و گزینه‌های پیشنهادی برای تعیین روز شهر بیان کنند. میرجلال‌الدین کزازی در سخنان خود به ریشه تاریخی واژه اراک و پیوند آن با نام ایران پرداخت و جایگاه این شهر را در گستره تاریخ و فرهنگ ایران مورد توجه قرار داد. وی چنین گفت: «اِراک صفتی است از ریشه "اِر" که جمع آن آران یا ایران است و بی‌هیچ گمان، شهری است که می‌تواند به چهره‌هایی نامدار در سرگذشت ایران بنازد که در دامان خویش پرورده است؛ چهره‌هایی که هم در تاریخ، هم در اندیشه، هم در هنر و به‌همان‌سان در زمینه‌های دیگر بالا برآورده‌اند و نامی درخشان یافته‌اند. اما آنچه از دید من نازشی است بزرگ برای اراک، آن است که نام آن با نام گرامی و سپند ایران پیوندی تنگ دارد. اراک یا در ریخت سنجیده‌تر و کهن‌تر، اِراک از دو پاره ساخته شده است: یکی [اِر] یا [ار] که پایگاه نام است، و دوم [آک] که پساوندی است در زبان‌های ایرانی و در زبان پارسی میانه که در زبان پارسی، به [آ] فروکاسته است. ارزش این نام بر می‌گردد به آن پاره‌ی نخستینِ این واژه، همان که در نام ایران دیده می‌آید. [اِرا] در پارسی میانه است به‌همان‌سان که در نام این بوم [اِر] یا [ایر] نامی باستانی است. در اوستا از سرزمین نمادین سخن رفته است با نام ائیراناوئیچ؛ این نام به‌معنی سرزمینی است که زادگاه تخمه‌ی آریایی است. این نام در ریخت تازیکانه‌ی خود شده است عراق (اِراق) و عراق نامی ایرانی است».
دیدگاه کزازی، با تأکید بر پیوند نام اراک با هویت تاریخی و فرهنگی ایران، بر اهمیت شناخت ریشه‌های نام‌شناختی و تاریخی شهر افزود. البته بررسی ریشه‌شناسی نام‌ها، همچون دیگر موضوعات علمی، نیازمند سنجش دیدگاه‌های مختلف و مراجعه به منابع معتبر است؛ اما در چارچوب آن نشست، سخنان ایشان توجه حاضران را به لایه‌های دیرین نام و هویت اراک جلب کرد.
استاد کزازی در پایان سخنان خود، روز گشایش مدرسه صمصامی بیات را نیز به‌عنوان یکی از پیشنهادهای شایسته برای «روز اراک» مطرح کردند؛ پیشنهادی که بر نقش آموزش نوین در تاریخ شهر و اهمیت نهادهای آموزشی در شکل‌گیری هویت اجتماعی تأکید داشت.
پس از سخنان دکتر کزازی، استادان، پژوهشگران و صاحب‌نظران حاضر، از جمله دکتر اسماعیل نادری، دکتر اسماعیل شیعه، مهندس محمدمهدی کندی، مجید پورعطار، علی محمودی‌مجد، ولی‌الله شمشیربندی، یدالله بادکوبه‌ای، حمیدرضا مهدی‌نیا، سیدمهدی کتان‌فروش، محسن سجادی، ، سروش نیمافر، حاج ابراهیم حسینجانی و خانمها نادیا خاوری و مریم درودیان، دیدگاه‌ها و پیشنهادهای تاریخی و کارشناسی خود را درباره انتخاب روز اراک مطرح کردند و جناب آقای عمران حیدری‌آریا، شاعر و پژوهشگر همدانی، یافته‌های پژوهشی خود درباره ریشه‌های کهن اراک را با استناد به اسناد و شواهد تاریخی تشریح کرد که سخنان ایشان با استقبال حاضران روبه‌رو شد و جزوه پژوهشی‌شان نیز برای بهره‌برداری بیشتر در اختیار جمع قرار گرفت. عکاسی این نشست را محمدحسین جمال‌زاده و سید رحمن علوی بر عهده داشتند.
در این گردهمایی، پژوهشگران و پیشکسوتانی چون شادروان محمدعلی داودآبادی، چنگیز امینی حاج‌باشی و استادان برومند دهگان، محمدباقر ستوده، محمدمهدی آب‌برین و محمد سخنور نیز حضور داشتند؛ بزرگانی که بعدها درگذشتند، اما کوشش‌هایشان در شناخت تاریخ و فرهنگ اراک ماندگار است.
در پایان نشست هشتم مهرماه، پس از بررسی دیدگاه‌ها و جمع‌بندی مباحث، چهار گزینه اصلی برای ادامه بررسی‌ها و تصمیم‌گیری نهایی انتخاب شد.
گزینه نخست، سالروز تأسیس مدرسه صمصامی بیات در دهم مهرماه ۱۲۷۲ خورشیدی بود؛ مدرسه‌ای که در تاریخ آموزش نوین ایران جایگاهی برجسته دارد و انتخاب آن می‌توانست نقش آموزش و دانش را در هویت تاریخی اراک برجسته سازد.
گزینه دوم، دهم آبان‌ماه، سالروز ثبت ملی بازار تاریخی اراک در سال ۱۳۵۵ بود؛ بازاری که از نظر ساختار معماری، سازمان فضایی و پیوند با زندگی اقتصادی و اجتماعی شهر، یکی از آثار شاخص میراث تاریخی کشور به شمار می‌رود.
گزینه سوم، مناسبت‌های مرتبط با میرزا تقی‌خان امیرکبیر؛ شامل زادروز او، آغاز صدارتش در بیست‌وهشتم مهرماه ۱۲۲۷ و سالروز شهادتش در بیستم دی‌ماه ۱۲۳۰. اهمیت ملی امیرکبیر و پیوند تاریخی او با هزاوه، این گزینه را به یکی از پیشنهادهای مهم تبدیل می‌کرد.
گزینه چهارم، سالروز افتتاح راه‌آهن سراسری و احیای مجدد نام اراک در بیستم تیرماه ۱۳۱۷، یا سالروز تعیین اراک به‌عنوان مرکز استان مرکزی در نهم بهمن‌ماه ۱۳۵۶ بود؛ دو رخداد مهم در تاریخ معاصر که هر یک از منظری متفاوت، بر جایگاه اداری، اقتصادی و ارتباطی اراک تأثیر گذاشته بودند.
بررسی این چهار گزینه، مرحله‌ای تعیین‌کننده در روند انتخاب روز اراک بود. از یک سو، ضرورت انتخاب مناسبتی برخوردار از پشتوانه تاریخی و فرهنگی مطرح بود و از سوی دیگر، قابلیت آن برای تبدیل‌شدن به نمادی عمومی، فراگیر و ماندگار اهمیت داشت. در نهایت، معیار اصلی آن بود که روز منتخب بتواند بیشترین ظرفیت را برای پیوند شهروندان با تاریخ و هویت شهر فراهم آورد و به فرصتی سالانه برای بازشناسی سرمایه‌های فرهنگی اراک تبدیل شود.
یکی از نکات قابل توجه در بررسی مناسبت‌ها، هم‌زمانی چند رویداد تاریخی و فرهنگی مهم با ماه مهر بود؛ ماهی که افزون بر برخورداری از آب‌وهوایی دلپذیر و طبیعتی پاییزی، از جایگاه ویژه‌ای در تقویم تاریخی و فرهنگی اراک نیز برخوردار است. شانزدهم مهرماه با مناسبت تاریخی برگزاری جشن مهرگان پیوند داشت، بیست‌وهشتم مهرماه سالروز صدارت میرزا تقی‌خان امیرکبیر در سال ۱۲۲۷ خورشیدی؛ دهم مهر، سالروز گشایش مدرسه صمصامی بیات در سال ۱۲۷۲ خورشیدی و در سوم مهرماه ۱۳۵۰، مدرسه عالی مرجان گشایش یافت. این توالی زمانی، از رویدادهای آموزشی و فرهنگی تا یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی ایران، نشان می‌داد که مهرماه می‌تواند بستری مناسب برای پیوند میان هویت تاریخی اراک، حافظه فرهنگی مردم و شرایط مطلوب برگزاری برنامه‌های شهری باشد. از همین رو، تمرکز این مناسبت‌ها در یک ماه، در کنار اعتدال هوا و زیبایی‌های پاییزی، یکی از ملاحظات مؤثر در انتخاب روز اراک به شمار می‌آمد.
در میان گزینه‌های بررسی‌شده، بیست‌وهشتم مهرماه، سالروز صدور فرمان صدارت اعظمی میرزا تقی‌خان امیرکبیر، با قاطعیت آرا به‌عنوان «روز اراک» برگزیده شد. این انتخاب، افزون بر برخورداری از پشتوانه‌ای تاریخی، امکان پیوند نام اراک با یکی از برجسته‌ترین چهره‌های اصلاح‌گری و نوسازی در تاریخ ایران را فراهم می‌کرد؛ شخصیتی که نامش با تدبیر، اصلاح ساختارهای حکومتی، گسترش آموزش نوین و تلاش برای سامان‌بخشیدن به امور کشور گره خورده است.
برگزیدن این روز، تنها انتخاب یک مناسبت تقویمی نبود؛ بلکه نوعی تأکید بر ارزش‌هایی بود که می‌توانستند در زندگی امروز شهر نیز راهگشا باشند: خردورزی، اصلاح‌طلبی، مسئولیت‌پذیری، توجه به آموزش و باور به ضرورت تحول. از این منظر، روز اراک می‌توانست فراتر از بزرگداشت گذشته، به فرصتی برای گفت‌وگو درباره آینده شهر و مسئولیت مشترک شهروندان در ساختن آن تبدیل شود.
به این ترتیب، ایده‌ای که از دغدغه‌های فرهنگی و مطالعات تاریخی آغاز شده بود، با مشارکت جمعی از استادان، پژوهشگران، مدیران و کنشگران مدنی، به انتخاب یک روز مشخص برای اراک انجامید. مسیر طی‌شده نشان داد که وقتی مسئله‌ای شهری با پشتوانه پژوهش، گفت‌وگو و مشارکت نخبگانی پیگیری شود، امکان تبدیل‌شدن آن به بخشی از حافظه جمعی شهر فراهم می‌آید.
رخداد پنجم: نشست فرهنگ و صنعت؛ گسترش دامنه گفت‌وگو
پس از نشست هشتم مهرماه، پرسش‌هایی درباره چرایی حضور مدیران صنعتی در فرایند انتخاب روز اراک مطرح شد. پاسخ به این پرسش، در درک درست ماهیت شهر اراک نهفته بود؛ شهری که نمی‌توان هویت آن را به یک بعد تاریخی، فرهنگی یا صنعتی محدود کرد. اراک، هم‌زمان شهری برخوردار از پیشینه تاریخی و فرهنگی، سرمایه‌های انسانی، مراکز علمی و دانشگاهی و یکی از کانون‌های مهم صنعت کشور است. از همین رو، هر برنامه هویت‌محور برای آن باید بتواند این وجوه گوناگون را در پیوند با یکدیگر ببیند.
برای تبیین همین رویکرد، دومین نشست فرهنگی با موضوع «فرهنگ و صنعت» در روز پنجشنبه بیست‌وششم مهرماه ۱۳۹۷، در سالن اجتماعات شرکت بالنده لجور، به مدیریت برادران مهدی‌نیا، برگزار شد. این نشست با حضور بیش از بیست تن از چهره‌های فرهنگی و دانشگاهی شکل گرفت و فرصتی فراهم آورد تا نسبت میان صنعت، فرهنگ، هویت و توسعه شهری از منظری گسترده‌تر بررسی شود.
در این نشست، آقایان مرتضی سورانه، محمد مددی، مصطفی بادکوبه، ولی‌الله شمشیربندی، محمدمهدی کندی، عبدالعلی بهزاد، مجید پورعطار، علی محمودی‌مجد، زنده‌یادان برومند دهگان و محمدباقر ستوده، سیدمحمود امیدیانی، ابراهیم حسینجانی، بهنام بیات و نیز خانمها رویا حسن‌زاده و مرجان میرزائیان با میزبانی شایسته¬ی دکتر حسن مهدی¬نیا حضور داشتند.
در این نشست، بر ضرورت پیوند پایدار میان صنعت و فرهنگ تأکید شد و مقرر گردید این موضوع همواره در کانون تصمیم‌سازی‌های شهری قرار گیرد. چنین رویکردی بر این باور استوار بود که صنعت، صرفاً مجموعه‌ای از کارخانه‌ها، خطوط تولید و شاخص‌های اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه اجتماعی شهر و حاصل کوشش نسل‌هایی از کارگران، مهندسان، مدیران و خانواده‌هایی است که زندگی و سرنوشت خود را با آن پیوند زده‌اند.
به همین ترتیب، فرهنگ نیز نباید به فعالیت‌های محدود هنری یا آیین‌های مناسبتی فروکاسته شود. فرهنگ، زمینه‌ای برای معنا بخشیدن به فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی، تقویت مسئولیت‌پذیری و شکل‌گیری رابطه‌ای پایدار میان مردم و محیط زندگی آنان است. نشست فرهنگ و صنعت، در امتداد همین نگاه، تلاش داشت نشان دهد که توسعه واقعی اراک در گرو شناخت و هم‌افزایی همه ظرفیت‌های آن است.
رخداد ششم: تصویب ۲۸ مهر به‌عنوان روز اراک؛ از انتخاب تا نخستین جشن
دو روز پس از نشست فرهنگ و صنعت، در پسینِ بارانی شنبه ۲۸ مهرماه ۱۳۹۷، مصوبه انتخاب ۲۸ مهر به‌عنوان «روز اراک»، هم‌زمان با یکصدوهفتادمین سالروز صدارت میرزا تقی‌خان امیرکبیر در سال ۱۲۲۷ خورشیدی، در محل شورای اسلامی شهر اراک و با حضور اعضای کمیته تطبیق به ریاست فرماندار اراک، مورد بررسی و تصویب قرار گرفت. بدین‌سان، این مناسبت با طی فرایند قانونی، رسمیت یافت و گامی مهم در مسیر بازشناسی هویت تاریخی و فرهنگی اراک برداشته شد.
نخستین جشن روز اراک با سخنان کوتاه دکتر کاوه فلک‌افلاکی، رئیس وقت شورای اسلامی شهر، و استاد مرتضی سورانه، رئیس وقت کمیسیون فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شورا، درباره چگونگی شکل‌گیری این مناسبت آغاز شد. در ادامه، استاد محمد مددی، نویسنده کتاب تاریخ عراق، با نگاهی به پیشینه تاریخ‌نگاری اراک، از یعقوب‌خان انجدانی و رضا وکیلی‌تبریزی، نویسنده یادداشت‌های تاریخ عراق، یاد کرد و به نقش ارزنده استاد ابراهیم دهگان در تدوین اثر دوجلدی تاریخ اراک پرداخت. او همچنین از جایگاه میرزا تقی‌خان امیرکبیر در اداره کشور و کوشش‌های اصلاح‌گرانه و بنیادین او سخن گفت.
پس از ایشان، اکبرآبادی، روزنامه‌نگار و فعال مدنی، با تمرکز بر نقش امیرکبیر در بومی‌سازی مدرنیته در ایران، به اهمیت پیوند میان اندیشه اصلاح‌گری و اقتضائات جامعه ایرانی پرداخت. در ادامه، طی آیینی از تلاش‌های دست‌اندرکاران شکل‌گیری روز اراک، به‌ویژه اعضای کارگروه فرهنگی شورای شهر، قدردانی شد؛ کسانی که با هم‌اندیشی، پیگیری و دغدغه‌مندی فرهنگی، در به‌ثمررسیدن این ایده سهم داشتند.
بدین‌ترتیب، ۲۸ مهرماه در تقویم فرهنگی اراک جایگاهی تازه یافت؛ روزی که فراتر از نام‌گذاری یک مناسبت، می‌توانست بستری برای تقویت همبستگی اجتماعی، تعمیق خودآگاهی فرهنگی و بازشناسی ریشه‌های تاریخی شهر باشد. تداوم این حرکت در سال‌های بعد نیز نشان داد که روز اراک، با وجود تغییر مدیریت‌ها و دشواری‌های پیش‌بینی‌نشده، قابلیت آن را دارد که به بخشی ماندگار از حافظه جمعی شهر بدل شود. چنان‌که در سال ۱۳۹۹، با وجود همه‌گیری کووید ۱۹، این مناسبت از طریق صداوسیما و شبکه‌های اجتماعی گرامی داشته شد و امکان مشارکت گسترده‌تر شهروندان در پاسداشت هویت تاریخی و فرهنگی اراک فراهم آمد.
رخداد هفتم: استمرار روز اراک در فراسوی تغییرات مدیریتی و سیاسی
با پایان دوره فعالیت شورای پنجم شهر اراک، که با رویکردی اصلاح‌طلبانه فعالیت می‌کرد، مدیریت شهری وارد دوره‌ای تازه شد و شورای ششم با گرایشی اصولگرایانه مسئولیت اداره شهر را بر عهده گرفت. بااین‌همه، «روز اراک» به یک دوره یا جریان سیاسی خاص محدود نماند؛ زیرا این مناسبت بر پایه تاریخ، فرهنگ و هویت ریشه‌دار شهر شکل گرفته بود و از همان آغاز، فراتر از مرزبندی‌های سیاسی، به میراثی مشترک برای شهروندان اراکی تعلق داشت.
تداوم گرامیداشت روز اراک در دوره شورای ششم نیز بر اهمیت همین ویژگی صحه گذاشت. این مناسبت نشان داد که میراث تاریخی و فرهنگی شهر می‌تواند، فراتر از تغییر شوراها و تفاوت سلیقه‌های مدیریتی، زمینه‌ساز همگرایی و همکاری باشد. روز اراک، با اتکا به پشتوانه فرهنگی خود، مسیرش را ادامه داد و هر سال با برنامه‌های متنوع فرهنگی، هنری و اجتماعی گرامی داشته شد؛ برنامه‌هایی که فرصتی برای بازشناسی تاریخ اراک، معرفی مفاخر و سرمایه‌های فرهنگی آن و تقویت حس تعلق و مشارکت شهروندان فراهم می‌آورند.
البته در این دوره، آیین‌ها و برنامه‌های «هفته اراک» گاه با نگاهی خاص و گزینشی مدیریت می‌شود و متأسفانه از هسته مؤسس، نخبگان و افراد مؤثری که در شکل‌گیری این حرکت نقش داشتند، آن‌گونه که شایسته است، سراغی گرفته نمی‌شود. دعوت از صاحب‌نظران نیز گاه در چارچوبی محدودتر صورت می‌پذیرد؛ امری که می‌تواند از دامنه مشارکت و تنوع دیدگاه‌ها بکاهد.
بااین‌همه، به‌عنوان فردی که سهمی هرچند اندک در تعیین این روز و رقم‌زدن بخشی از دستاوردهای فرهنگی شورای پنجم داشته است، از استمرار این حرکت عمیقاً خرسندم و خدای را شاکرم که چراغ افروخته‌شده همچنان روشن است و بر تارک شهر روشنایی می‌بخشد. بودن یا نبودن من و هم‌اندیشانم در متن رویدادهای سالانه، نباید غبار یا خللی بر اصالت این حرکت بزرگ وارد سازد؛ چراکه نهال کاشته‌شده، اکنون به درختی تنومند تبدیل شده است که ثمره آن به همه اراکیان تعلق دارد.
روز اراک، از آغاز، برای آن شکل نگرفت که به نام اشخاص یا گروهی خاص ثبت شود؛ هدف، ایجاد فرصتی برای بازشناسی تاریخ و فرهنگ شهر و تقویت حس تعلق میان مردم آن بود. از همین رو، استمرار این مناسبت، حتی اگر با کاستی‌هایی در شیوه اجرا همراه باشد، خود دستاوردی ارزشمند است. آنچه اهمیت دارد، زنده‌ماندن اصل حرکت، حفظ هویت فرهنگی آن و گسترش مشارکت شهروندان و صاحب‌نظران در برنامه‌های آینده است.
همین که آیین هویت شهر ما زنده مانده و این راه استمرار یافته است، می‌تواند بالاترین پاداش برای خادمان فرهنگ باشد. نام‌ها و عنوان‌ها در برابر اصالت ماندگار این دیار رنگ می‌بازند و آنچه باقی می‌ماند، حاصل جمع تلاش‌هایی است که برای شناخت بهتر شهر، پاسداشت گذشته و ساختن آینده‌ای شایسته‌تر انجام شده‌اند.
روز اراک، فراتر از یک تاریخ در تقویم
این دستاورد، در کنار تلاش اعضای کارگروه فرهنگی، حاصل فرصتی بود که مرتضی سورانه و شورای پنجم اسلامی شهر اراک برای مشارکت نسل جوان‌تر و بهره‌گیری از توان فکری و تخصصی آنان فراهم کردند. فرصتی که به ما امکان داد تا بیرون از چارچوب‌های معمول اداری، در فضایی مبتنی بر گفت‌وگو، هم‌اندیشی و خرد جمعی، ایده‌ها را به طرح تبدیل کنیم و طرح‌ها را تا مرحله تصمیم‌گیری و تحقق پیش ببریم. کارگروه فرهنگی نیز کوشید با تکیه بر دانش، تجربه و دلبستگی اعضایش به زادبوم، سهمی در بازشناسی هویت تاریخی اراک و تقویت پیوند میان شهروندان و میراث فرهنگی سرزمین خود ایفا کند. از این منظر، روز اراک تنها محصول یک تصمیم شورایی نبود؛ ثمره مشارکت مدنی، اعتماد به ظرفیت نخبگان و هم‌افزایی تجربه پیشکسوتان با انگیزه و اندیشه نسل جوان‌تر بود؛ میراثی که ارزش آن فراتر از زمان شکل‌گیری‌اش، در تداوم و اثرگذاری‌اش بر حافظه جمعی شهر معنا می یابد.
نظر شما