به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، این شماره از مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی کتاب «مأموریت علمی در ایران ـ مطالعات جغرافیایی» اثر ژاک دو مورگان اختصاص دارد. این کتاب، حاصل مشاهدات و بررسی‌های میدانی دو مورگان است و اطلاعاتی درباره جغرافیا، مسیرها و شرایط سفر، ویژگی‌های طبیعی و جنبه‌هایی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم ایران در اواخر دوره قاجار ارائه می‌کند.
مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمترشناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع این گنجینه را معرفی می‌کند.
کتاب «مأموریت علمی در ایران ـ مطالعات جغرافیایی» با عنوان اصلی Mission scientifique en Perse: Études géographiques، نوشته ژاک ژان ماری دو مورگان، در سال ۱۸۹۴ میلادی به زبان فرانسوی، توسط انتشارات «اِ. لورو» در پاریس منتشر شد. این کتاب، نخستین جلد از مجموعه مطالعات مأموریت علمی دو مورگان در ایران است و به جغرافیای مناطق، مسیرها و شرایط سفر در ایران می‌پردازد.
مجموعه «مأموریت علمی در ایران» از منابع پژوهشی درباره ایران در اواخر قرن نوزدهم میلادی است که جغرافیا، زمین‌شناسی، باستان‌شناسی، زبان‌ها و فرهنگ‌های ایران را در کنار یکدیگر بررسی می‌کند. دو مورگان در مقدمه، هدف خود را ارائه نتایج علمی مأموریت، فراتر از نگارش یک سفرنامه معمولی، معرفی کرده است. ثبت تاریخ‌ها، مسیرها و جزئیات سفر در کنار مشاهدات میدانی، امکان بررسی و ارزیابی گزارش‌های او را فراهم می‌کند.
این مجموعه در فاصله سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۹۰۵ میلادی در پاریس منتشر شد و شامل پنج مجلد اصلی شماره‌گذاری‌شده است که با احتساب بخش‌های مستقل، ده جلد را دربر می‌گیرد: دو جلد مطالعات جغرافیایی، چهار جلد مطالعات زمین‌شناختی و دیرین‌شناختی، دو جلد پژوهش‌های باستان‌شناختی درباره گورها و دیگر بناهای قابل مشاهده، یک جلد درباره گویش‌های کردی و زبان‌های شمال ایران و یک جلد متون مندایی.
اهمیت مجموعه در گردآوری داده‌های جغرافیایی، طبیعی، باستان‌شناختی، زبانی و قومی است. گزارش‌های مربوط به زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم، هزینه‌ها، شیوه‌های حمل‌ونقل و دشواری‌های سفر نیز تصویری از شرایط ایران در اواخر دوره قاجار ارائه می‌کند و به اثر ارزش تاریخی و اجتماعی می‌بخشد.
ژاک دو مورگان، باستان‌شناس و پیشاتاریخ‌شناس فرانسوی، در ۳ ژوئن ۱۸۵۷ متولد شد و در ۱۴ ژوئن ۱۹۲۴ درگذشت. او از طریق پدرش با گابریل دو مورتیه آشنا شد و شیوه ثبت و فهرست‌نویسی یافته‌های باستان‌شناختی را آموخت. از سال ۱۸۷۹ انتشار پژوهش‌های خود را همراه با طراحی‌های مستند آغاز کرد و در سال ۱۸۸۲ از مدرسه عالی معادن فرانسه فارغ‌التحصیل شد.
دو مورگان پس از سرپرستی یک هیئت اکتشافی در اسکاندیناوی، در آلمان، اتریش، ترکیه، هند و پراک، در مالزی امروزی، به بررسی و نقشه‌برداری پرداخت. در پراک، جغرافیا، قوم‌شناسی، انسان‌شناسی جسمانی و زبان مردم ساکای را مطالعه کرد. علاقه او به خاستگاه‌های شرقی تمدن، زمینه سفرش به ایران را فراهم کرد و وزارت آموزش عمومی فرانسه نخستین مأموریت رسمی او را به این کشور واگذار کرد.
بر اساس زندگی‌نامه دو مورگان در دانشنامه ایرانیکا، او در قصر شیرین نخستین کسی بود که وجود نفت را در سامانه چین‌خوردگی زاگرس تشخیص داد. این بررسی، با وجود مأموریت او از سوی فرانسه، از سر دوستی با دولت ایران انجام شد، اما ابتدا توجه دو دولت را جلب نکرد. حفاری‌های اکتشافی نفت در چارچوب امتیاز ویلیام ناکس دارسی در سال ۱۳۲۰ قمری/۱۹۰۲ میلادی آغاز شد.
در سال ۱۳۱۲ قمری/۱۸۹۵ میلادی، ناصرالدین‌شاه انحصار کاوش‌های باستان‌شناختی ایران را به فرانسه واگذار کرد و در پی آن، هیئت فرانسوی در ایران با مدیریت دو مورگان تشکیل شد. قرارداد تکمیلی مظفرالدین‌شاه در سال ۱۳۱۸ قمری/۱۹۰۰ میلادی نیز تمام آثار باستانی کشف‌شده در شوش را به فرانسه واگذار کرد. سنگ‌نوشته قانون حمورابی از یافته‌های این کاوش‌ها بود و گزارش‌ها از سال ۱۹۰۰ در مجموعه Mémoires de la Délégation en Perse با نام اختصاری M.D.P. منتشر شد. سالومون ریناخ نیز در مقاله‌ای در سال ۱۹۲۴، ضمن بررسی جایگاه دو مورگان، کاربرد رویکرد پیشاتاریخ‌شناسی او در محوطه تاریخی شوش را نقد کرد.
مجموعه «مأموریت علمی در ایران» برای پژوهش در جغرافیای تاریخی و طبیعی، تاریخ دوره قاجار، راه‌ها و سفر، باستان‌شناسی، زمین‌شناسی، زبان‌ها و گویش‌ها، قوم‌نگاری و مطالعات فرهنگی اهمیت دارد. همچنین منبعی برای مطالعه تاریخ ایران‌شناسی، شرق‌شناسی و مناسبات علمی ایران و اروپا است. ثبت مستقیم نام مکان‌ها، مسیرها، تاریخ‌ها و شرایط زندگی، به‌ویژه درباره مواردی که بعدها دستخوش تغییر شده‌اند، آن را به منبعی تاریخی برای شناخت ایران در آستانه قرن بیستم تبدیل کرده است.
این کتاب با شماره کتابشناسی ملی «۱۹۹۷-۷۵م» در گنجینه کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود و در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
نظر شما