سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – حسین مسرت: محمّدعلی، کودکی بیش نبود که با اشعار دلنشین حافظ که مادرش بی‌بی خاور و دایی شعردوستش عبدالرّضا امامی در خانه زمزمه می‌کردند، آشنا شد. آن روزها دیوان حافظ در طاقچه‌ی بیشتر خانه‌های ایران، حتی در روستای دوردستی چون ندوشن و در کنار قرآن جای داشت. گاهی برای خواندن و گاهی هم برای تفأل، که او دانای راز بود. از همین رو بود که محمّدعلی شیفته‌ی غزل‌های آهنگین و گوش‌نواز حافظ شد و شاید نخستین سرودهای نوجوانی‌اش را به پیروی از حافظ به‌گونه‌ی غزل سروده باشد.

چون محمّدعلی اسلامی ندوشن برای ادامه‌ی تحصیل به یزد آمد، خودش چاپ‌های معتبر دیوان حافظ را از کتاب‌فروش‌های یزد و گلبهار خرید و چنان‌که خودش می‌گوید، روزهای سرد زمستان، سینه‌کش آفتاب دلچسب یزد می‌نشست و کتاب‌های موردعلاقه‌اش مانند کلیات سعدی، دیوان حافظ، شاهنامه‌ی فردوسی و غیره را می‌خواند.

سپس راهی تهران و دبیرستان البرز شد و پای درس بزرگان ادب، همچون استادان مهدی حمیدی شیرازی، ذبیح‌الله صفا، محمود صناعی، یحیی مهدوی و پرویز ناتل خانلری نشست؛ به انجمن‌های ادبی گوناگون تهران راه یافت و با مجلات وزینی چون سخن، مهر و یغما همکاری کرد. نخستین سروده‌هایش را در سال ۱۳۲۵ خ. با نام «چشمه» چاپ کرد که چهارپاره بود؛ تلفیقی از دوبیتی و مثنوی.

با این‌که رشته‌ی حقوق را از کارشناسی تا دکترا خوانده بود، دلبستگی‌اش به زبان و ادبیات فارسی در آثارش هویدا بود. از همین رو، در سال ۱۳۴۸ خ. به دعوت دکتر فضل‌الله رضا، رئیس دانشگاه تهران، برای تدریس ادبیات به دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران آمد.

چندین گفتار درباره‌ی حافظ در نشریاتی همچون اطلاعات، حافظ‌شناسی، فرهنگ و ادب کرمان، مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، نشر دانش، هستی و یغما نوشت. [۱] در چندین جمع و نشست ادبی در ایران و اروپا درباره‌ی حافظ سخن گفت و هر جا می‌رفت، از چهار سخنور برتر زبان فارسی، فردوسی، سعدی، مولوی و حافظ، یاد می‌کرد. سرانجام، در سال ۱۳۶۸ نخستین کتابش درباره‌ی حافظ را با نام «ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ» منتشر کرد.

آن‌گاه بود که ادب‌دوستان ایرانی با نام او به‌عنوان حافظ‌پژوه آشنا شدند و نامش در شمار حافظ‌پژوهان در کتاب‌های «دانشنامه‌ی حافظ و حافظ‌پژوهی» اثر بهاءالدین خرمشاهی، «حافظ‌پژوهان و حافظ‌پژوهی» اثر ابوالقاسم رادفر و «کتاب‌شناسی حافظ» اثر مهرداد نیکنام آمد. از این رو، دعوت دانشگاه‌ها و گروه‌های ادبی نامدار جهان را برای سخنرانی درباره‌ی حافظ پذیرفت. افزون بر این، در چندین مجمع حافظ‌شناسی که به کوشش مرکز حافظ‌شناسی در شیراز برگزار می‌شد، از سخنرانان نامدار بود.

دکتر اسلامی ندوشن در آثار و گفتارهای پرشمارش جایگاه ویژه‌ای برای حافظ شیرین‌سخن قائل بود. او در زندگی‌نامه‌ی خودنوشتش، «روزها»، نیز به حافظ اشاره کرده و درباره‌ی سفرش به شیراز و زیارت آرامگاه این شاعر نوشته است:

«به شهر سعدی و حافظ می‌خواستم برسم که شیراز، از آنجا که دو گوینده‌ی بی‌نظیر از خود بیرون داده بود، خود در نظرم بی‌نظیر می‌نمود:

گرچه دانم که به جایی نبَرد راه، غریب
من به بوی سرِ آن زلفِ پریشان بروم

به زیارت حافظ رفتم. گمان نمی‌کنم نقطه‌ای معنوی‌تر از این نقطه در ایران بتوان یافت، و نه شاید در جهان؛ و آن‌گاه سنگ گور که شاعر ساحر و ظریف‌ترین سخن‌پرداز روزگار را در زیر خود پنهان می‌دارد. کسی که درد ایران را بیش از هرکس درک کرد و بهتر از هرکس بر زبان آورد و گفت آنچه گفت، که هیچ اقلیمی یک چنین سخنگوی نغمه‌سرایی نداشته است که صدایش از شاخسار شکسته‌ی این ملک قطع نشود. بر روانش درود فرستادم، او که روشن‌بین اول و آخرین پیام‌آور مذهب عشق است.»[۲]

«بهار در ایران، حالت تأمل‌انگیز دارد. ادب ایران، در ناب‌ترین نوعش، ادب بهاری است که در آن دعوت به شادی یا حسرت گذر عمر می‌کند. هیچ‌چیز بیشتر از بهار ایران، گذرابودن عمر را به یاد نمی‌آورد. از این رو باید شتاب کرد و دریافت. حافظ، اوج این ندا و معناست... سعدی و حافظ، هریک به نوعی، مبیّن روح شیرازند. ظرافت و باریک‌بینی، جهت‌گیری تساهل‌آمیزی که دارند، رام کردن تناقض‌ها...»[۳]

در اینجا تنها نام کتاب‌های حافظ پژوهی او می‌آید[۴]:

از رودکی تا بهار: تهران: یزدان، چاپ سوم، ۱۳۹۲، وزیری، ۲ ج، ۳۴۴ + ۳۵۸ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۵، (زیر چاپ).

(درباره‌ی زندگی و نقد شعر ۲۲ شاعر بزرگ ایرانی و سیری در تاریخ شعر و ادب پارسی)

تأمل در حافظ؛ تهران: شرکت سهامی انتشار، [چاپ سوم]، ۱۳۹۷، وزیری، ۳۷۳ ص.

(بررسی، نقد و نگرشی نو به هفتادوهفت غزل حافظ درباره‌ی تاریخ و فرهنگ ایران)

چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)؛ تهران: قطره (نشر قطره؛ ۳۰۵. هنر و ادبیات ایران؛ ۷۵)، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۷، وزیری، ۲۵۴ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۴، رقعی، ۳۰۴ ص.

(مجموعه‌ی سخنرانی‌ها در نقد و گزارش آثار چهار سخنور توانای ادب فارسی)

ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ؛ تهران: یزدان، چاپ چهارم، ۱۳۸۸، وزیری، ۳۱۸ ص؛ تهران: سرو سخنگو، ۱۴۰۴، رقعی، ۲۴۸ ص.

(مجموعه‌ی گفتارها درباره‌ی چندوچون شعر و پیام انسانی و اخلاقی حافظ شیرازی)

به‌تازگی، مجموعه‌ی گفتارهای او درباره‌ی حافظ با عنوان «ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ» به کوشش نشر سرو سخنگو در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است. ویرایش تازه‌ی این کتاب، با چند گفتار تازه‌یافته، نیز زیر چاپ است.