به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، این نشست به عنوان نخستین نشست عمومی بیدل شناسی در ایران با استقبال گسترده مردم، شاعران، ادیبان و نویسندگان مواجه شد. این نشست در ادامه نشستهای «واژه در ضیافت اندیشه» برگزار شده است.
محمد کاظم کاظمی مولف کتاب«کلید درِ باز» در این همایش گفت: بیدل دهلوی شاعری است که شعرهای کاربردی و مناسب برای موقعیتها و مقامهای گوناگون دارد. اگر مجموعهای از اشعار او در دسترس باشد، میتوان در هر مناسبتی از آنها بهعنوان شاهد و سخن بهره برد.
وی با طرح این پرسش که «واقعاً بیدل چه دارد که اینگونه مسحور میکند؟» گفت: به تعبیر شفیعی کدکنی، بیدل کشوری است که ویزای ورود به آن سخت صادر میشود، اما کسی که وارد میشود، دیگر تقاضای اقامت دائم خواهد کرد. آدمی که به فضای شعر بیدل راه مییابد، دیگر دلش نمیخواهد آن را ترک کند. چه رمزی در شعر اوست و چگونه میتوان وارد این فضا شد؟
کاظمی بیان کرد: اگر پنج یا شش شاعر درجه اول زبان فارسی را برشماریم، بیتردید بیدل یکی از آنهاست. در کنار حافظ، سعدی، مولانا، فردوسی، نظامی و صائب، او در طراز اول قرار میگیرد و شاعران دیگری چون خاقانی، سنایی و عطار یک پله پایینترند. خصوصیت مهم شعر بیدل این است که هم در حوزة صورت بسیار قوی است یعنی در عناصر تکنیکی، تناسبها، هنرمندیهای زبانی و صور خیال و هم در حوزة معنا؛ یعنی رقت احساس، عواطف انسانی، تأملات عرفانی و حتی نقدهای اجتماعی.
وی ادامه داد: در مکتب هندی گاه گفته میشود شاعران بیشتر به مضمونسازی و نازکخیالی پرداختهاند و کمتر به جنبههای عرفانی و احساسات بشری توجه کردهاند. اما در شعر بیدل این رگهها بسیار نیرومند است. هنگامی که انسان احساس غربت، تنهایی، عشق یا تأملات اجتماعی دارد، در شعر او پناهگاهی مییابد.
وی اضافه کرد: برای نمونه، بیتی از یکی از غزلهای دشوار او را میآورم که مهارت او را در ایجاد تناسبها نشان میدهد:
جهان در سرمه خوابید از خیال چشم فتانت
چه سنگین بود یارب سایة دیوار مژگانت
در قدیم باور داشتند سرمه صدای آدم را خفه میکند. شاعر میگوید نگاه فتان تو جهان را خاموش ساخته است. سرمه با چشم تناسب دارد، خواب با خیال، و سایة دیوار با مژگان که به دیوار تشبیه شدهاند. سنگینی سایه نیز تعبیری آشناست. اینگونه ظرایف و تناسبها در شعر بیدل بسیار گسترده است.
وی در ادامه سخنان خود با اشاره به اینکه بیدل نقطه جمع اوج هنر شعر است، به زندگی او نیز اشاره کرد و گفت: بیدل در سال ۱۰۵۴ هجری قمری در هندوستان به دنیا آمد. اجدادش از مغولانی بودند که به آن سرزمین کوچیده بودند. پدرش نظامی و سپاهی بود و علاقه عمیقی به عرفان و شیخ عبدالقادر گیلانی داشت، از این رو نام پسر را عبدالقادر گذاشت. بیدل در جوانی وارد دستگاه سپاهی شد و در خدمت شاهزاده محمد اعظم قرار گرفت.
کاظمی گفت: گفتهاند که در سراسر هندوستان شاعری مانند او پیدا نمیشد. او برخلاف بسیاری از شاعران، از نظر بدنی بسیار نیرومند و پهلوانگونه بود.
وی همچنین بیان کرد: شعر عاشقانه بیدل عفیف و محجوب است. توصیفات جسمانی معشوق معمولاً در حد چشم و ابرو و قد و بالا میماند و از حد مجاز فراتر نمیرود. او غالباً از در نیاز و قناعت وارد میشود.
کاظمی همچنین گفت: در حوزهٔ عرفان نیز شعر او نیرومند است و عشق و عرفان در هم آمیختهاند. او را میتوان در مکتب وحدت وجود ابنعربی جای داد.
مفاهیم اجتماعی و اخلاقی
کاظمی ادامه داد: در رباعیات بیدل نقدهای اجتماعی و سیاسی پررنگی دیده میشود. او دربارهٔ ریاکاری علما، معاملات اهل عالم و رفتار حاکمان سخن گفته است.
وی بیان کرد: بیدل تمام عمر را در قناعت و سادهزیستی و پرورش شاگردان در دهلی گذراند و در سال ۱۱۳۳ هجری قمری در سن هفتاد و نه سالگی درگذشت. مزار او پس از سیل و جنگها ناپدید شد و امروز تنها مکانی نمادین به نام باغ بیدل در دهلی وجود دارد.
کاظمی گفت: از ویژگیهای فنی شعر بیدل، تخیل نیرومند، اغراقهای شگفتانگیز، متناقضنمایی، شخصیتبخشی به پدیدههای بیجان، حسآمیزی و ایهامهای ظریف است.
نظر شما