سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نگاهی به فهرست پرفروشهای کتاب کودک نشان میدهد که در کنار داستانهای تصویری و ماجراجویانه، کتابهایی با موضوع احساسات، مهارتهای اجتماعی، توجه و تمرکز و تقویت تواناییهای ذهنی سهم قابل توجهی از فهرست فروش را به خود اختصاص دادهاند. اگر بخواهیم از روی یک فهرست فروش بفهمیم این روزها چه کتابهایی بیشتر دیده میشوند، احتمالاً باید از میان داستانهای آشنای کودکان، کتابهای مربوط به احساسات و مجموعههای تقویت مهارتهای ذهنی هم عبور کنیم. فهرستی از پرفروشهای کتاب کودک، تصویری از همین وضعیت به دست میدهد؛ تصویری که در آن داستان، آموزش، بازی و پرداختن به مسائل روزمرهی کودک در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
البته این فهرست را نمیتوان نمایندهی کل بازار کتاب کودک ایران دانست. فهرست پرفروشهای یک فروشگاه، تصویری محدود از رفتار خرید در همان بستر است و از روی آن نمیتوان با قطعیت گفت همهی کودکان در ایران چه کتابهایی میخوانند. با این حال، همین فهرست میتواند نشانهای برای بررسی سلیقهها و موضوعاتی باشد که در بازار کتاب کودک حضور پررنگی پیدا کردهاند.
احساسات؛ یکی از موضوعات پررنگ
یکی از نخستین چیزهایی که در این فهرست جلب توجه میکند، تعداد کتابهایی است که مستقیماً سراغ احساسات و تجربههای عاطفی کودکان رفتهاند.
«این عادلانه نیست» از شینسوکه یوشی تکه، «اشکال ندارد که بگویی نه» از مولی پاتر، «هر وقت احساس نگرانی کردی یادت باشد...» و «هروقت احساس تنهایی کردی یادت باشد» از مکس لوکیدو و «احساسات شگفتانگیز من» از بکی کامینگز در این گروه قرار میگیرند.
موضوع این کتابها از اضطراب و تنهایی تا شناخت احساسات، مرزبندی و بیان خواستهها را دربرمیگیرد. در چنین آثاری، تجربههایی که ممکن است برای کودک در زندگی روزمره دشوار یا نامفهوم باشند، در قالب داستان، تصویر یا فعالیت به موضوع کتاب تبدیل میشوند.
مغز، تمرکز و هوش؛ کتابهایی برای تقویت تواناییها
گروه دیگری که در فهرست بسیار دیده میشود، کتابهای مربوط به تقویت تواناییهای ذهنی است. چند عنوان از مجموعهی «باشگاه مغز» در این فهرست حضور دارند؛ از «باشگاه مغز ۳: هوش خلاق» تا کتابهای مربوط به توجه و تمرکز و چند جلد از «باشگاه مغز کودکان». همین تکرار نشان میدهد که کتابهای کار و فعالیتهای ذهنی در این فهرست جایگاه قابل توجهی دارند. این کتابها معمولاً خواندن را با حل مسئله، تمرین، بازی و فعالیت ذهنی همراه میکنند. در نتیجه، کتاب برای کودک میتواند فضایی برای سرگرمی و تمرین همزمان باشد.
مهارتهای اجتماعی در قالب داستان
بخشی دیگر از عناوین پرفروش به رابطهی کودک با دیگران و موقعیتهای اجتماعی مربوط است. «اخمالو دوست پیدا میکند»، «اول اجازه، بعد بغل!» و «کتاب کار طناب نامرئی» نمونههایی از این گروهاند. دوستی، مرزهای شخصی، اجازه گرفتن و رابطه با دیگران از موضوعاتی هستند که در این کتابها به زبان متناسب با کودکان مطرح میشوند. در اینجا داستان و آموزش مهارت اجتماعی به یکدیگر نزدیک میشوند و موقعیتهای آشنای زندگی کودک به مادهی اصلی کتاب تبدیل میشوند.
داستان هنوز در فهرست حضور دارد
با وجود حضور پررنگ کتابهای مهارتی، داستان از این فهرست حذف نشده است. «جودی خبرنگار میشود»، «اتوبوس پرماجرا»، «سفر باورنکردنی آقا موش پستچی»، «چه کسی خورشید را دزدیده؟» و «شتری که اخمو بود!» نمونههایی از کتابهایی هستند که بر روایت، شخصیت و ماجرا تکیه دارند. در این گروه، کودک با یک مسئلهی آموزشی مشخص روبهرو نیست؛ داستان، شخصیت و اتفاقهای آن بخش اصلی تجربهی خواندن را شکل میدهند. «جودی خبرنگار میشود» نیز نمونهی دیگری از کتابهای شخصیتمحور است که ماجراهای یک شخصیت شناختهشده را دنبال میکند. در کنار آن، کتابهای تصویری مانند «اتوبوس پرماجرا» و «سفر باورنکردنی آقا موش پستچی» بر تصویر، حرکت و ماجرا استوارند.
از مسواک تا دستشویی؛ زندگی روزمرهی کودک در کتاب
بخشی از این فهرست هم به اتفاقها و عادتهای سادهی زندگی روزمره مربوط میشود؛ موضوعاتی که برای بزرگسالان ممکن است عادی به نظر برسند اما برای کودک بخشی از تجربهی شناخت جهان هستند. «روز مسواک زدن در باغوحش» و «خرگوشک پیپی میکند!» در این گروه قرار میگیرند. این کتابها موضوعهایی مانند بهداشت و عادتهای بدنی را در قالبی داستانی و تصویری برای کودک مطرح میکنند.
یک فهرست، چند نوع کتاب کودک
اگر این عناوین را کنار هم بگذاریم، میتوان چهار جریان اصلی را در این فهرست تشخیص داد: کتابهای مربوط به احساسات و مهارتهای فردی، کتابهای تقویت ذهن و تمرکز، کتابهای مربوط به مهارتهای اجتماعی و کتابهای داستانی و ماجراجویانه. در کنار این چهار گروه، کتابهایی دربارهی عادتهای روزمره و بازآفرینی ادبی نیز دیده میشوند؛ برای نمونه «قصههای تصویری از بهارستان جامی» در مقایسه با بخش بزرگی از این فهرست، مسیر متفاوتی را دنبال میکند. این ترکیب یک نکتهی قابل توجه را پیش روی ما میگذارد: در فهرست مورد بررسی، کتاب کودک دیگر به یک قالب مشخص محدود نیست. کودک میتواند با یک داستان دربارهی یک موش پستچی همراه شود، در کتابی دربارهی نگرانی و تنهایی با یک احساس آشنا روبهرو شود یا در مجموعهای مانند «باشگاه مغز» تمرینهای ذهنی انجام دهد. شاید به همین دلیل، برای فهم سلیقهی امروز کودکان، صرفاً شمردن داستانها کافی نباشد. باید دید چه موضوعهایی در کتابهای پرفروش تکرار میشوند و کتاب کودک در پاسخ به چه تجربههایی از زندگی امروز کودک نوشته و عرضه میشود.
فهرست پرفروشها در این معنا بیشتر از آنکه پاسخ نهایی باشد، نقطهی شروع یک پرسش است: کودکان این روزها در کتابها بیشتر دنبال چه چیزی میگردند؛ داستان، سرگرمی، شناخت احساسات، تمرین مهارتها یا ترکیبی از همهی اینها؟
نظر شما