به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در اصفهان، محمد عیدی نجف‌آبادی، اصفهان‌پژوه و اسطوره‌پژوه، در ویژه‌برنامه «دل‌بر» که در تکیه بابارکن‌الدین مجموعه تاریخی تخت فولاد برگزار شد، با بررسی لایه‌های تاریخی، اسطوره‌ای، فرهنگی و جامعه‌شناختی این گورستان، بر ضرورت عبور از معرفی صرف مشاهیر و مقابر و حرکت به سمت خوانش معناشناختی عناصر کالبدی و نمادین تخت فولاد تأکید کرد.
عیدی با طرح این دیدگاه که گورستان تاریخی تخت فولاد را می‌توان همچون یک متن فرهنگی و اجتماعی مطالعه کرد، توضیح داد: هر قبر، سنگ مزار، نقش، کتیبه، تکیه و بنای تاریخی در این مجموعه حامل مجموعه‌ای از معناها و روایت‌هاست که بدون شناخت پیش‌دانسته‌های ذهنی، باورهای دینی، جهان‌بینی اسطوره‌ای و تجربه زیسته انسان‌های دوره‌های مختلف، امکان درک کامل آن‌ها وجود ندارد.
این پژوهشگر با پیوند دادن مفهوم مرگ‌آگاهی به خلاقیت هنری و نشاط اجتماعی، تفاوت نگرش انسان گذشته و انسان معاصر به مرگ را یکی از کلیدهای فهم هویت فرهنگی تخت فولاد دانست و گفت: در جهان‌بینی بخش مهمی از انسان‌های گذشته، مرگ نه پایان زندگی، بلکه مرحله‌ای از تداوم هستی و مواجهه با امر قدسی بود؛ نگرشی که در معماری، هنر تدفین، نمادپردازی و حتی مناسبات روزمره مردم با گورستان انعکاس پیدا می‌کرد.
وی همچنین با اشاره به ظرفیت گسترده نقش‌مایه‌های گیاهی، حیوانی، انسانی، ابزاری و هندسی سنگ‌قبرهای تخت فولاد، خواستار شکل‌گیری مطالعات مستقل و میان‌رشته‌ای درباره نمادهای این مجموعه شد؛ مطالعاتی که بتوانند ارتباط میان اسطوره‌های باستانی، باورهای دینی، هنر ایرانی و تجربه تاریخی مردم اصفهان را آشکار کنند.
مرگ‌آگاهی؛ حلقه مفقوده فهم تفاوت تخت فولاد با گورستان معاصر
عیدی در آغاز بحث، با اشاره به ضرورت شناخت لایه‌های معرفتی و عرفانی شخصیت‌های مدفون در تخت فولاد، یادآور شد: نگاه تاریخی به یک بنا یا آرامگاه نباید به معرفی تاریخ ساخت، نام مدفونان و ویژگی‌های معماری محدود بماند؛ زیرا پشت هر اثر تاریخی، مجموعه‌ای از باورها، مناسبات فکری و جهان‌بینی‌هایی قرار دارد که در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.
وی برای تبیین این موضوع، به جایگاه بابارکن‌الدین در تاریخ عرفان و اندیشه اصفهان اشاره کرد و با یادآوری تعلق وی به فضای عرفانی قرن هشتم هجری قمری، از ارتباطات فکری و عرفانی این شخصیت و تأثیر جریان‌های عرفانی در شکل‌گیری هویت فرهنگی تخت فولاد سخن گفت.
این پژوهشگر با اشاره به نسبت‌های عرفانی بابارکن‌الدین و جایگاه اندیشه‌های ابن‌عربی در مطالعات عرفانی، خاطرنشان کرد: شناخت یک شخصیت تاریخی صرفاً با دانستن تاریخ تولد، وفات و آثار مکتوب وی کامل نمی‌شود؛ بلکه باید جهان فکری، مناسبات معرفتی، استادان، شاگردان و زمینه‌های فرهنگی شکل‌گیری اندیشه‌های آن شخصیت نیز بررسی شود.
عیدی در ادامه، معماری و ساختار کالبدی آرامگاه بابارکن‌الدین را نمونه‌ای برای توضیح ارتباط میان جهان‌بینی و صورت معماری معرفی کرد. در این چارچوب، توجه به ساختار چندضلعی بنا، شمار اضلاع و پایه‌ها و نیز گنبد دوازده‌ترک آن، از منظر وی می‌تواند زمینه‌ای برای طرح پرسش درباره نسبت میان صورت‌های هندسی و الگوهای ذهنی سازندگان فراهم کند.
وی با اشاره به گفت‌وگویی که پیش‌تر با دکتر سیروس رضایی‌صبری درباره رابطه اندیشه و رفتار داشته است، این نکته را مطرح کرد که هیچ رفتار انسانی را نمی‌توان کاملاً جدا از الگوهای ذهنی و پیش‌دانسته‌های شکل‌دهنده آن بررسی کرد. به تعبیر وی، انسان‌ها بر اساس تصورات و باورهای خود رفتار می‌کنند و این باورها گاه در قالب رفتارهای آیینی و گاه در صورت‌های کالبدی و معماری نمود پیدا می‌کنند.
از همین منظر، معماری یک آرامگاه نیز صرفاً حاصل تصمیمی فنی یا انتخابی زیبایی‌شناختی نیست؛ بلکه می‌تواند صورت مادی یک جهان‌بینی باشد. شکل بنا، نسبت اجزا، نمادهای به‌کاررفته و نحوه سازمان‌دهی فضای تدفین، همگی قابلیت آن را دارند که به‌عنوان نشانه‌هایی از اندیشه و نگرش انسان‌های سازنده و استفاده‌کننده از فضا مطالعه شوند.
عیدی با مقایسه تخت فولاد و گورستان باغ رضوان، تفاوت میان دو نوع مواجهه فرهنگی با مرگ را مورد توجه قرار داد و گفت: در نگرش بخش مهمی از انسان‌های گذشته، مرگ امری قدسی و مرتبط با جهان معنا بود، اما در جامعه معاصر، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، مواجهه با مرگ در بسیاری از مناسبات اجتماعی صورت عرفی‌تر و سکولاریزه‌شده‌تری پیدا کرده است.
وی برای توضیح این تفاوت به مفهوم مرگ‌آگاهی و مرگ‌هراسی در جامعه‌شناسی تاریخی اشاره کرد و افزود: هرچه مرگ‌آگاهی در جامعه افزایش پیدا کند، امکان شکل‌گیری نوعی نشاط و آگاهی عمیق‌تر نسبت به زندگی بیشتر می‌شود؛ در مقابل، افزایش مرگ‌هراسی می‌تواند به گسترش احساس افسردگی، پژمردگی و گریز از مواجهه با واقعیت‌های هستی منجر شود.
این اصفهان‌پژوه، تخت فولاد را نمونه‌ای از فضایی دانست که در آن مرگ از زندگی روزمره جدا نبوده است. به باور وی، ارتباط مردم با این مجموعه در گذشته تنها به حضور در مراسم تدفین و زیارت قبور محدود نمی‌شد و برخی خانواده‌ها در حجره‌های این مجموعه اقامت می‌کردند و حتی شب‌ها در آن اتراق داشتند. گروهی نیز با انگیزه‌های معنوی، شهود و مکاشفه به این فضا مراجعه می‌کردند.
وی با اشاره به چنین مناسباتی توضیح داد: برای انسان گذشته، گورستان بخشی از فضای زیست اجتماعی بود و مرگ به‌عنوان واقعیتی در امتداد زندگی فهم می‌شد. این نگرش در کاربرد واژگان نیز بازتاب یافته است؛ به‌گونه‌ای که تأکید بر واژه «وفات» به‌جای «فوت» را می‌توان در چارچوب تفاوت میان تصور پایان‌یافتن و تصور استمرار و انتقال بررسی کرد.
عیدی با اشاره به استمرار اسطوره مرگ در فرهنگ‌های مختلف، داستان گیلگمش و روایت‌های مربوط به زندگی پس از مرگ در مصر باستان را از نمونه‌های مهم این مواجهه تاریخی برشمرد. وی با یادآوری منابع مرتبط با اسطوره‌های بین‌النهرینی و کتاب مردگان مصر، توضیح داد که مسئله مرگ و امکان تداوم حیات پس از آن، از دیرباز یکی از بنیادی‌ترین دغدغه‌های ذهن بشر بوده است.
از نگاه وی، انسان باستان برای فهم مرگ تنها به آموزه‌های دینی و روایت‌های اسطوره‌ای متکی نبود؛ بلکه طبیعت نیز در شکل‌گیری این آگاهی نقش مهمی داشت. مشاهده چرخه‌های طبیعی، تغییر فصل‌ها، خزان و رویش دوباره گیاهان و بازگشت بهار، امکان درک نوعی مرگ و باززایی را در ذهن انسان فراهم می‌کرد.
این پژوهشگر، همین تجربه طبیعی را یکی از زمینه‌های شکل‌گیری نمادهای گیاهی در هنر تدفین دانست و تأکید کرد: برای فهم نقش گل، درخت، سرو و دیگر عناصر گیاهی روی سنگ‌قبرهای تخت فولاد، باید به جهان اسطوره‌ها و تصورات انسان درباره مرگ، بازگشت و استمرار حیات مراجعه کرد.
سنگ‌قبرهای تخت فولاد؛ دایره‌المعارفی از نمادها و روایت‌های اسطوره‌ای
عیدی با تأکید بر اینکه تخت فولاد را نمی‌توان صرفاً با روش‌های متعارف تاریخ‌نگاری شناخت، رویکرد تفسیری و هرمنوتیکی را یکی از راه‌های مهم فهم این مجموعه دانست و گفت: تخت فولاد از نظر من متنی است که می‌توان آن را خواند؛ متنی که موقعیت، هدف، انسجام، پیوستگی و قابلیت پیام‌رسانی دارد و اجزای آن در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
وی با استفاده از تمایزی که رولان بارت میان متن خوانا و متن نویسا مطرح می‌کند، گورستان را در شمار متن‌های نویسا قرار داد؛ متنی که به یک روایت واحد محدود نمی‌شود و امکان شکل‌گیری روایت‌های متعدد و خوانش‌های گوناگون را فراهم می‌کند.
در این چارچوب، تخت فولاد تنها بازتاب‌دهنده یک روایت رسمی از تاریخ نیست؛ بلکه روایت‌های مختلف اجتماعی، دینی، عرفانی، هنری و مردمی در آن حضور دارند. به باور عیدی، همین چندصدایی یکی از ویژگی‌های مهم این مجموعه است؛ زیرا در گورستان، روایت‌های گوناگون درباره زندگی و مرگ، در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و امکان بازخوانی تجربه تاریخی جامعه را فراهم می‌کنند.
وی در ادامه، به مفهوم بینامتنیت و ارتباط تخت فولاد با دیگر فضاهای فرهنگی و تاریخی اصفهان پرداخت و به‌طور مشخص، ارتباط میان این مجموعه و گورستان ارامنه جلفا را از موضوعاتی دانست که نیازمند بررسی جدی‌تر است.
عیدی توضیح داد: تخت فولاد و گورستان ارامنه جلفا را می‌توان دو فضای تاریخی دانست که در یک بستر فرهنگی مشترک، با وجود تفاوت‌های مذهبی و هنری، با یکدیگر وارد نوعی گفت‌وگوی بینامتنی شده‌اند. این ارتباط به معنای یکسان‌بودن نشانه‌ها یا باورها نیست؛ بلکه به معنای تأثیرپذیری، هم‌نشینی و شکل‌گیری صورت‌های هنری متفاوت در یک فضای تاریخی مشترک است.
وی با اشاره به تفاوت رویکردهای شمایل‌گرایانه و شمایل‌گریزانه در هنر تدفین، توضیح داد: در بخشی از هنر قبور ارامنه جلفا، گرایش به بازنمایی شمایل‌ها و صورت‌های انسانی و قدسی مشهود است؛ درحالی‌که در سنت تصویری تخت فولاد، گرایش به بیان غیرمستقیم و تجلی‌گرایانه معنا اهمیت بیشتری دارد.
این پژوهشگر، تفاوت میان فرشته‌های نقش‌شده بر سنگ‌قبرهای دو مجموعه را نمونه‌ای از این تمایز معرفی کرد. به تعبیر وی، در برخی نمونه‌های تخت فولاد می‌توان تأثیر هنر فرشته‌نگاری دوره رنسانس را مشاهده کرد، درحالی‌که نقش فرشتگان در گورستان ارامنه جلفا با سنت‌های هنر بیزانسی ارتباط دارد.
عیدی در توضیح زمینه تاریخی این تفاوت، به پیوندهای فرهنگی و هنری اصفهان عصر صفوی با اروپا اشاره کرد و ورود و تأثیر هنر باروک فلاندری را در شکل‌گیری برخی گرایش‌های هنری آن دوره قابل بررسی دانست.
وی با تأکید بر اینکه هر عنصر در یک مجموعه تاریخی باید در ارتباط با سایر اجزا مطالعه شود، تخت فولاد را یک ساخت فرهنگی با پیوندهای ارگانیک توصیف کرد؛ ساختاری که در آن، معماری، سنگ‌تراشی، کتیبه‌نگاری، نقش‌مایه‌ها، باورهای دینی و مناسبات اجتماعی به‌صورت جداگانه قابل فهم نیستند.
این پژوهشگر در ادامه، با اشاره به دسته‌بندی‌های موجود درباره وضعیت قرارگیری سنگ‌های قبور، شکل‌های مختلف سنگ‌قبرها را از منظر نحوه قرارگیری و نوع برجستگی نقوش قابل بررسی دانست و بر ضرورت توجه به ویژگی‌های تصویری و بصری آن‌ها تأکید کرد.
به باور عیدی، یکی از مهم‌ترین گروه‌های نشانه‌ای در تخت فولاد، نقوش گیاهی هستند؛ نقش‌هایی که از گل‌ها و شاخه‌ها تا درختان و عناصر مرتبط با طبیعت را دربرمی‌گیرند. این نقش‌مایه‌ها را نباید صرفاً تزئیناتی برای پرکردن فضای خالی سنگ‌قبر تلقی کرد؛ زیرا می‌توانند حامل دلالت‌های اسطوره‌ای، زیبایی‌شناختی و اعتقادی باشند.
وی با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده درباره نقش سرو در هنر سنگ‌قبرهای تخت فولاد، از وجود تنوع قابل توجه در نقش‌مایه‌های این درخت سخن گفت و افزود: سرو در فرهنگ ایرانی صرفاً یک عنصر طبیعی نیست و در طول تاریخ، دلالت‌های نمادین و اسطوره‌ای متعددی پیدا کرده است.
عیدی با تأکید بر اینکه انسان دوره‌های گذشته از طریق نمادها با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کردند، گفت: زبان نمادین بخشی از نظام ارتباطی جامعه بود و همین اشتراک معنایی موجب می‌شد انتقال مفاهیم بدون نیاز به توضیحات طولانی انجام شود. فاصله‌گرفتن انسان معاصر از این شیوه نمادپردازی، ضرورت بازخوانی و آموزش زبان نشانه‌ها را دوچندان می‌کند.
این پژوهشگر پس از نمادهای گیاهی، به نقش‌مایه‌های حیوانی در سنگ‌قبرهای تخت فولاد پرداخت و اسب، سگ، ماهی، شیر و پرندگان را از جمله عناصر قابل بررسی دانست.
وی توضیح داد: نمادهای حیوانی را باید در ارتباط با ریشه‌های اسطوره‌ای و اعتقادی آن‌ها مطالعه کرد؛ زیرا یک نقش ممکن است در فرهنگ‌های مختلف معانی متفاوتی داشته باشد و در عین حال، در طول تاریخ از یک سنت فرهنگی به سنت دیگری منتقل شده باشد.
عیدی برای تبیین این موضوع، به نقش اسب در اسطوره‌های بین‌النهرینی و ارتباط آن با گردونه خورشید اشاره کرد. در برخی روایت‌های اسطوره‌ای، اسب جایگاهی ویژه در حرکت و انتقال خورشید در آسمان دارد و همین پیوند می‌تواند زمینه‌ای برای فهم حضور این حیوان در هنر تدفین باشد.
وی همچنین نقش شیر را از نمونه‌های مهم نمادپردازی در تخت فولاد دانست و چند لایه معنایی برای آن برشمرد: شیر در برخی نظام‌های اسطوره‌ای می‌تواند نشانه قدرت، شجاعت و دلاوری باشد؛ در سنت‌های مرتبط با آیین مهر، با مفهوم نگهبانی و حفاظت ارتباط پیدا کند و در برخی بازنمایی‌های کیهانی نیز با خورشید، زمان و جاودانگی پیوند داشته باشد.
عیدی با اشاره به نقش شیر در ارتباط با نمادهای خورشیدی و صورت‌های فلکی، تأکید کرد: بررسی این نقش‌مایه‌ها باید با توجه به موقعیت قرارگیری آن‌ها، ترکیب‌بندی تصویر و نسبتشان با سایر نشانه‌های سنگ‌قبر انجام شود. در چنین خوانشی، نقش شیر تنها یک تصویر تزئینی نیست و ممکن است مجموعه‌ای از معانی اسطوره‌ای، دینی و فرهنگی را در خود جای داده باشد.
وی همچنین به امکان خوانش مذهبی این نماد در فرهنگ شیعی اشاره کرد و پیوند آن با عنوان «اسدالله» و نمادپردازی مربوط به حضرت علی(ع) را یکی دیگر از لایه‌های معنایی قابل بررسی دانست.
این پژوهشگر در ادامه، نقش‌مایه‌های انسانی، ابزاری و هندسی را نیز از گروه‌های مهم نشانه‌ای در تخت فولاد برشمرد و تأکید کرد: برای رسیدن به خوانشی جامع از این مجموعه، لازم است همه این عناصر در کنار یکدیگر بررسی شوند؛ زیرا معنای یک نشانه ممکن است با توجه به نشانه‌های مجاور، هویت فرد مدفون و زمینه تاریخی سفارش ساخت سنگ‌قبر تغییر کند.
از ماهی تا فرشته؛ هر سنگ‌قبر حامل چند روایت تاریخی است
عیدی در بخش دیگری از سخنان خود، با تأکید بر ضرورت عبور از نگاه تک‌بعدی به سنگ‌قبرها، این آثار را حامل چندین روایت همزمان دانست و گفت: هر سنگ‌قبر را نمی‌توان صرفاً بازتاب اراده یک شخص یا محصول کار یک سنگ‌تراش دانست؛ زیرا در شکل‌گیری آن، روایت فرد مدفون، سفارش‌دهنده، سنگ‌تراش، شاعر و نگارگر دخالت دارند و در نهایت، مجموعه این روایت‌ها در یک اثر واحد به هم می‌رسند.
وی با اشاره به تفاوت سنگ‌قبرهای تاریخی و نمونه‌های معاصر، توضیح داد: در بسیاری از سنگ‌قبرهای امروزین، با استفاده از روش‌های صنعتی و حکاکی‌های یکسان، معمولاً یک روایت مشخص و محدود از فرد متوفی ارائه می‌شود؛ اما در سنگ‌قبرهای تاریخی تخت فولاد، می‌توان نشانه‌هایی از مشارکت چندین عامل فرهنگی و هنری را مشاهده کرد.
به باور عیدی، این سنگ‌قبرها از همین منظر برای باستان‌شناسان، تاریخ‌پژوهان، جامعه‌شناسان و پژوهشگران هنر اهمیت دارند؛ زیرا اطلاعاتی فراتر از هویت فرد مدفون در اختیار قرار می‌دهند و می‌توانند بخشی از ساختار ذهنی و اجتماعی جامعه هم‌عصر خود را آشکار کنند.
وی در این زمینه به اهمیت مفهوم پیش‌دانسته‌های ذهنی در مطالعات تاریخی اشاره کرد و توضیح داد: اگر بخواهیم رفتارها و آثار انسان‌های گذشته را تحلیل کنیم، باید تا حد امکان به شناختی از تصورات، باورها و زمینه‌های معرفتی آن‌ها دست پیدا کنیم. هیچ اثر فرهنگی در خلأ شکل نمی‌گیرد و حتی انتخاب یک نقش ساده برای سنگ‌قبر می‌تواند از مجموعه‌ای از تجربه‌ها و باورهای تاریخی تأثیر پذیرفته باشد.
عیدی با اشاره به اینکه نقش‌های موجود در سنگ‌قبرها ممکن است ریشه‌هایی بسیار قدیمی‌تر از زمان ساخت اثر داشته باشند، ماهی را یکی از نمونه‌های مهم برای چنین مطالعاتی معرفی کرد.
وی با اشاره به جایگاه ماهی در اسطوره‌های سومری، سنت‌های مسیحی، فرهنگ اسلامی و آیین زرتشتی، بر ضرورت بررسی سیر تاریخی و معنایی این نماد تأکید کرد.
این پژوهشگر، ارتباط میان نقش ماهی در هنر تدفین و پیشینه‌های فرهنگی و دینی آن را موضوعی میان‌رشته‌ای دانست و گفت: برای فهم اینکه چرا یک سنگ‌تراش نقش ماهی را روی سنگ‌قبر فردی نقش کرده است، باید به لایه‌های عمیق‌تری از حافظه فرهنگی و پیش‌زمینه‌های معرفتی جامعه مراجعه کرد.
وی همچنین به ارتباط احتمالی این نماد با هم‌نشینی تاریخی مسلمانان و ارامنه در اصفهان اشاره کرد و نقش ماهی در سنت مسیحی را از موضوعات مهم این بررسی دانست. در سنت مسیحی، ماهی از جمله نشانه‌های شناخته‌شده مرتبط با مسیحیت است و بررسی بازتاب آن در محیط چندفرهنگی اصفهان می‌تواند به شناخت بهتر مناسبات فرهنگی و انتقال نمادها کمک کند.
عیدی در کنار این موضوع، نقش روایت‌های دینی و قصه‌های عامیانه را در شکل‌گیری حافظه نمادین جامعه مورد توجه قرار داد و به داستان‌های مرتبط با ماهی در روایت‌های دینی، از جمله داستان یونس و روایت موسی و یوشع، اشاره کرد.
از نگاه وی، نمادها تنها از طریق آموزش رسمی یا مطالعات دانشگاهی به جامعه منتقل نمی‌شوند؛ بلکه بخشی از آن‌ها در جریان قصه‌گویی، مناسک، تجربه‌های روزمره و انتقال شفاهی فرهنگ در حافظه جمعی باقی می‌مانند و ممکن است در دوره‌ای دیگر در قالب یک نقش هنری یا نشانه تصویری دوباره ظاهر شوند.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری گفت‌وگوهای علمی درباره نمادهای تخت فولاد، پیشنهاد کرد مطالعات مستقلی درباره نقش‌مایه‌های این مجموعه، به‌ویژه ماهی، شیر، پرندگان، سرو و دیگر عناصر گیاهی و حیوانی انجام شود.
وی همچنین از آمادگی برای همکاری در برگزاری نشست‌ها و گفت‌وگوهای تخصصی درباره این موضوعات سخن گفت و بر این نکته تأکید کرد که شناخت علمی تخت فولاد نیازمند تعامل میان تاریخ‌پژوهان، باستان‌شناسان، اسطوره‌پژوهان، جامعه‌شناسان، پژوهشگران هنر و متخصصان میراث فرهنگی است.
تخت فولاد؛ از حافظه جمعی و فرهنگ عامه تا روایت جنسیتی تاریخ
عیدی با طرح مفهوم فرهیختگی در فرهنگ عامه، نسبت میان فرهنگ رسمی، دانش دانشگاهی و تجربه معرفتی مردم را مورد توجه قرار داد و گفت: فرهیختگی الزاماً به تحصیلات دانشگاهی و برخورداری از آموزش رسمی محدود نمی‌شود و فرهنگ عامه نیز می‌تواند حامل لایه‌های عمیق و ارزشمند معرفتی باشد.
وی برای توضیح این دیدگاه، به پژوهشی درباره داستان‌های عاشقانه در فرهنگ شفاهی اشاره کرد که در آن، هفت داستان از دوره‌های تاریخی مختلف، از جمله قرون سوم و هفتم هجری، بررسی شده‌اند.
عیدی توضیح داد: در این مطالعه، روایت‌هایی که مادران و مادربزرگ‌ها برای کودکان نقل می‌کردند، با مسیرهای زمینی و دریایی جاده ابریشم مقایسه شده‌اند. در این داستان‌ها، قهرمان عاشق برای رسیدن به معشوق، مسیری طولانی را از منزلگاهی به منزلگاه دیگر طی می‌کند و بررسی این مسیرهای خیالی نشان داده است که میان برخی عناصر روایی داستان‌ها و منزلگاه‌های واقعی جاده ابریشم شباهت‌هایی وجود دارد.
وی با طرح این مثال، بر ظرفیت معرفتی فرهنگ شفاهی تأکید کرد و افزود: ممکن است راوی یک داستان، تحصیلات رسمی و تجربه سفر به سرزمین‌های مختلف را نداشته باشد، اما روایت وی از جهان پیرامون می‌تواند حاوی اطلاعات و تصورات پیچیده‌ای باشد که در طول نسل‌ها از طریق حافظه جمعی منتقل شده‌اند.
این پژوهشگر، چنین ظرفیتی را در مطالعه سنگ‌قبرهای تخت فولاد نیز قابل مشاهده دانست و توضیح داد: نقش‌هایی که مردم عادی برای قبور انتخاب می‌کردند، لزوماً محصول تصمیمی تصادفی نبودند؛ بلکه می‌توانستند تحت تأثیر آموزه‌های دینی، شنیده‌های مذهبی، قصه‌ها، تجربه‌های اجتماعی و باورهای فرهنگی شکل گرفته باشند.
وی تأکید کرد: نباید میان فرهنگ عامه و فرهیختگی تقابل ایجاد کرد؛ زیرا فرهنگ فاخر و هنر برجسته یک جامعه، بدون برخورداری از بستر فرهنگی غنی در میان مردم، امکان شکل‌گیری و استمرار نخواهد داشت.
عیدی در ادامه، به اهمیت شناخت تجربه زیسته در فرایند معرفی میراث فرهنگی اشاره کرد و گفت: اگر قرار باشد داشته‌های بومی و تاریخی اصفهان در فرایند گردشگری به مخاطبان ایرانی و خارجی معرفی شوند، ارائه اطلاعات شناسنامه‌ای درباره یک بنا یا آرامگاه به‌تنهایی کافی نیست.
به باور وی، معرفی اثری مانند آرامگاه بابارکن‌الدین صرفاً با بیان نام شخصیت مدفون، دوره تاریخی و ویژگی‌های معماری آن، بخش محدودی از ظرفیت فرهنگی اثر را آشکار می‌کند. آنچه می‌تواند مخاطب را به درک عمیق‌تری برساند، توضیح جهان فکری، تجربه تاریخی، باورهای اجتماعی و معناهایی است که در شکل‌گیری آن اثر نقش داشته‌اند.
وی این رویکرد را با مفهوم گردشگری پایدار مرتبط دانست و خاطرنشان کرد: زمانی که مخاطب بتواند از طریق روایت‌های دقیق و معناشناختی با یک اثر تاریخی ارتباط برقرار کند، میراث فرهنگی از یک موضوع صرفاً دیدنی به تجربه‌ای معرفتی و فرهنگی تبدیل می‌شود.
عیدی در ادامه، مفهوم فاعل فردی و فاعل جمعی را از دیگر ابزارهای نظری برای خوانش تخت فولاد معرفی کرد و توضیح داد: هر اثر را می‌توان از دو منظر بررسی کرد؛ نخست، از منظر فردی که در تولید آن نقش مستقیم داشته و دوم، از منظر مجموعه‌ای از باورها، خواسته‌ها و شرایط اجتماعی که امکان شکل‌گیری آن اثر را فراهم کرده‌اند.
وی برای توضیح این تمایز، به نمونه شاهنامه فردوسی اشاره کرد و گفت: اگر شاهنامه را صرفاً از منظر فردوسی مطالعه کنیم، به ویژگی‌های شاعر و اثر ادبی وی می‌پردازیم؛ اما اگر از خلال شاهنامه به جامعه و زمانه فردوسی نگاه کنیم، می‌توانیم به مجموعه‌ای از دغدغه‌ها، ارزش‌ها و روایت‌های جمعی آن دوره نیز دست پیدا کنیم.
این پژوهشگر، همین روش را در مطالعه سنگ‌قبرهای تخت فولاد قابل استفاده دانست و افزود: در بررسی یک سنگ‌قبر، باید علاوه بر شناخت سنگ‌تراش و سفارش‌دهنده، به این پرسش نیز پاسخ داد که جامعه آن دوره چه تصوری از مرگ داشته، چه نمادهایی را می‌شناخته، چگونه سوگواری می‌کرده و چه مفاهیمی را برای یادآوری فرد درگذشته مهم می‌دانسته است.
عیدی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره غلبه روایت مردانه در تخت فولاد، این وضعیت را در ارتباط با گفتمان اجتماعی و مناسبات جنسیتی دوره‌های تاریخی قابل تحلیل دانست.
وی با اشاره به تفاوت میان مقابر خوانین بختیاری و آرامگاه بی‌بی مریم بختیاری، این نمونه‌ها را زمینه‌ای برای بررسی چگونگی بازتاب مناسبات قدرت و جنسیت در معماری و هنر تدفین معرفی کرد.
به باور وی، تفاوت در ابعاد، شکوه ظاهری و شیوه بازنمایی شخصیت‌های مرد و زن در آرامگاه‌ها را می‌توان در ارتباط با ساختار اجتماعی و گفتمان غالب هر دوره بررسی کرد. این تفاوت‌ها صرفاً موضوعی مربوط به زیبایی‌شناسی یا معماری نیستند، بلکه می‌توانند بازتابی از جایگاه اجتماعی، مناسبات قدرت و محدودیت‌های فرهنگی زمانه باشند.
عیدی تأکید کرد: در چنین مطالعاتی نباید به دنبال تحمیل یک روایت از پیش تعیین‌شده بود؛ بلکه باید اجازه داد خود آثار، شواهد و تفاوت‌های موجود در آن‌ها امکان خوانش تاریخی و اجتماعی را فراهم کنند.
وی در ادامه، به ضرورت توجه به آموزش مرگ‌آگاهی در جامعه معاصر پرداخت و با اشاره به برخی برنامه‌های آموزشی در مهدکودک‌ها و مدارس آمریکا، موضوع آشناکردن کودکان با مفهوم مرگ را از منظر فرهنگی و تربیتی مهم دانست.
این پژوهشگر با انتقاد از فاصله‌گرفتن نظام تربیتی از گفت‌وگو درباره مرگ، توضیح داد: هنگامی که کودکان از همان سال‌های نخست زندگی هیچ مواجهه تدریجی و متناسب با سن خود با مفهوم فقدان و مرگ نداشته باشند، ممکن است در زمان مواجهه ناگهانی با مرگ نزدیکان، با خلأهای عاطفی و معرفتی بیشتری روبه‌رو شوند.
عیدی در پایان، معماری تخت فولاد را از منظر ارتباط میان مفاهیم تشبیه و تنزیه نیز قابل بررسی دانست و با اشاره به ظرفیت‌های معنایی این مجموعه گفت: تخت فولاد در بسیاری از جلوه‌های معماری خود، هم شکوه و جلال مرگ را نشان می‌دهد و هم امکان مواجهه با زیبایی و معنای زندگی را فراهم می‌کند.
وی با ارجاع به مباحث عرفانی و نسبت میان تشبیه و تنزیه در اندیشه اسلامی، این تعادل را یکی از ظرفیت‌های معنایی تخت فولاد معرفی کرد؛ فضایی که در آن، مواجهه با مرگ الزاماً به معنای ترس و گریز نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در زندگی و شناخت عمیق‌تر واقعیت هستی باشد.
عیدی با تأکید بر اینکه تخت فولاد باید از یک فضای صرفاً تاریخی و گردشگری فراتر برود، خاطرنشان کرد: این مجموعه ظرفیت آن را دارد که به متنی فرهنگی برای بازخوانی حافظه تاریخی و تجربه زیسته جامعه تبدیل شود؛ متنی که در آن، هر آرامگاه و هر نشانه، بخشی از یک روایت گسترده‌تر درباره انسان، مرگ، زندگی و فرهنگ را بازگو می‌کند.
وی با تأکید بر ضرورت گسترش مطالعات اسطوره‌شناختی، نشانه‌شناختی و جامعه‌شناختی درباره تخت فولاد، شکل‌گیری پژوهش‌های مشترک و گفت‌وگوهای تخصصی درباره نمادهای این مجموعه را اقدامی ضروری برای شناخت عمیق‌تر یکی از مهم‌ترین میراث‌های فرهنگی اصفهان دانست.
نظر شما