سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)_سروش غلامی، پژوهشگر: هر جنگی دو چهره دارد؛ چهره‌ای که در قاب دوربین‌ها می‌افتد و چهره‌ای که هیچ‌وقت دیده نمی‌شود. پشت هر عملیات پیروزمندانه، پشت هر خط مقدمی که مستحکم ایستاد، انبوهی از آدم‌ها بودند که بدون آن‌ها هیچ‌کدام از پیروزی‌ها اتفاق نمی‌افتاد. جاده‌ای که در دل شب باز می‌شد، پلی که زیر آتش بسته می‌شد، تانکر آبی که به رزمندگان تشنه می‌رسید. این‌ها کار آدم‌هایی بود که تاریخ جنگ معمولاً نامشان را در حاشیه می‌نویسد. مجموعه‌ی «قصه فرماندهان» اما تصمیم گرفته است سراغ همین آدم‌ها برود؛ سراغ آدم‌هایی که اگرچه در سایه ماندند، اما حضور آن‌ها بود که خط مقدم را سرپا نگه داشت. این مجموعه نه دنبال ساختن اسطوره است و نه دنبال نوشتن تاریخ رسمی؛ می‌خواهد از دل خاطرات، چهره‌ انسانی کسانی را بیرون بکشد که شاید هیچ‌وقت نخواستند دیده شوند.

معرفی کتاب و شهید

«ققنوس» یکی از جلدهای همین مجموعه است؛ روایت زندگی شهید حاج علی فارسی، فرمانده‌ جهادگر مهندسی-رزمی جهاد اصفهان. مردی که کارش ساختن بود، نه جنگیدن؛ اما در واقعیت، ساختن او بود که جنگیدن دیگران را ممکن می‌کرد. حاج علی فارسی در شکستن حصر آبادان، در آزادسازی خرمشهر، در عملیات بدر و در عبور از اروند نقش داشت. او و جهادگرانش در دل تاریکی، با بلدوزر و لودر، جاده‌هایی را باز می‌کردند که هیچ‌کس فکرش را نمی‌کرد و پل‌هایی را می‌بستند که کمتر کسی جرئتش را داشت. نام «ققنوس» اشاره‌ای است به سرنوشت خود او؛ پرنده‌ای که در آتش می‌سوزد و از خاکسترش برمی‌خیزد. حاج علی فارسی در آتش جنگ سوخت اما جاده‌هایی که ساخت، پل‌هایی که بست و آبی که رساند، از خاکستر او برخاستند و ماندند.

درباره‌ مولف

الهام طاووسی، مولف این اثر، با تکیه بر خاطرات شفاهی همرزمان و دوستان شهید، توانسته است تصویری چندلایه از حاج علی فارسی بسازد. او در «ققنوس» از کلیشه‌ معمول زندگی‌نامه‌های نظامی فاصله گرفته و به جای تمرکز صرف بر عملیات‌ها و تاریخ‌ها، سراغ لحظه‌های انسانی رفته است؛ لحظه‌هایی که فرمانده، ظرف می‌شوید، شوخی می‌کند و خسته می‌شود. طاووسی با زبانی ساده اما دقیق توانسته است فاصله‌ میان خواننده و یک فرمانده‌ جهادگر را کم کند و او را به عنوان یک انسان واقعی، با همه‌ ابعادش،به مخاطب معرفی کند.

زندگی‌نامه‌ شهید

حاج علی فارسی پیش از انقلاب، سربازی بود در سربازخانه. اما سربازی در ارتش شاهنشاهی برای او معنایی نداشت. وقتی از امام خمینی(ره) شنید که سربازها باید از سربازخانه‌ها فرار کنند، به همراه یکی از هم‌رزمانش از سربازخانه گریخت و راه کاشان را در پیش گرفت. آنجا بود که با جوان‌های انقلابی آشنا شد و در انتظامات شهر، مسئولیت گرفت.

با شروع جنگ تحمیلی به جبهه رفت؛ اما نه به عنوان یک فرمانده‌ خط‌شکن، بلکه در نقش مسئول مهندسی و پشتیبانی جهاد اصفهان. کار او ساختن بود. جاده‌هایی که باید در دل شب و زیر آتش باز می‌شدند، پل‌هایی که باید بر رودخانه‌های طغیان‌کرده بسته می‌شدند، خاکریزهایی که باید جان رزمنده‌ها را حفظ می‌کردند و آب و مهماتی که باید به خطوط مقدم می‌رسید. او در شکستن حصر آبادان، در آزادسازی خرمشهر، در عملیات بدر و در عبور از اروند نقش داشت. جهادگرانش با بلدوزر و لودر، در دل تاریکی، مسیرهایی را باز می‌کردند که هیچ‌کس فکرش را نمی‌کرد.

سرانجام، حاج علی فارسی در عملیات کربلای پنج، وقتی پیکرش در ماشین سوخته‌ای در دل خاک ماند، به شهادت رسید. پیکرش گمنام بود؛ با یک بادگیر کرم‌رنگ و یک دندان طلا شناسایی شد. او همان‌طور که زندگی کرده بود، در گمنامی هم ماند؛ اما نامش در جاده‌هایی که ساخت، در پل‌هایی که بست و در آب‌هایی که رساند، زنده است.

بررسی ساختار و سبک روایت

«ققنوس» در چهارده فصل روایت می‌شود؛ از «فرار» تا «پیکر گمنام». آنچه این کتاب را از بسیاری آثار مشابه متمایز می‌کند، جایگاه ویژه‌ راوی است. راوی این کتاب، یک پژوهشگر بیرونی نیست که رفته باشد مصاحبه کند و بعد پشت میز بنشیند و زندگی‌نامه بنویسد. او خودش بخشی از این زندگی است؛ همان جوانی که در کاشان، وقتی مشغول نوشتن وقایع روز بود، حاج علی فارسی را دید و بعدها به دوست و همراه او تبدیل شد. او در جبهه، مسئول پشتیبانی و تدارکات حاجی شد و به سفارش خود او، تهیه گزارش از جبهه را بر عهده گرفت. این جایگاه شاهد مشارکت‌کننده باعث شده است که خواننده در بسیاری از صحنه‌ها خودش را کنار راوی ببیند، نه پشت یک میز دور. راوی نه فقط روایت‌کننده، بلکه بخشی از خاطره است؛ و همین به کتاب حال و هوایی داده که کمتر در زندگی‌نامه‌های فرماندهان دیده می‌شود.

یکی دیگر از ویژگی‌های جالب توجه «ققنوس»، ساختار روایی آن است که گاه شبیه یک گزارش مستند یا دفتر خاطرات می‌شود. راوی که به سفارش حاج علی، مسئول گزارش‌گری از جبهه شده بود، در بخش‌هایی از کتاب، عیناً گزارش‌های خود را می‌آورد؛ گزارش‌هایی با تاریخ و جزئیات دقیق، مثل: «۲۹ دی ماه سال ۱۳۶۵ است و ده روز از آغاز عملیات کربلای ۵ گذشته. تیپ مهندسی-رزمی جهاد اصفهان به فرماندهی حاج علی فارسی پیش از شروع عملیات کارشان را شروع کرده‌اند و هنوز هم از پا ننشسته‌اند...» این گزارش‌ها که گاه با یادداشت‌های شخصی و خاطرات راوی درهم می‌آمیزند، به کتاب حال و هوایی مستند داده‌اند؛ انگار خواننده آرشیوی از خاطرات و گزارش‌های دست‌اول را در دست گرفته است. این ساختار «ققنوس» را به اثری شبیه به رمان مستند نزدیک کرده است؛ جایی که مرز میان خاطره، گزارش و روایت داستانی، به نفع تجربه‌ی خواننده درهم می‌آمیزد.

نکته‌ دیگر، تمرکز بر هویت «جهادگر» است. حاج علی فارسی نه فرمانده‌ی خط مقدم بود و نه طراح عملیات. کارش مهندسی بود؛ اما نه مهندسی در دفتر و اتاق. او با بیل و بلدوزر و لودر سر و کار داشت. کتاب به خوبی نشان می‌دهد که این ساختن گاهی می‌تواند حتی سخت‌تر از جنگیدن باشد. در فصل «عبور از اروند» جهادگران باید در دل شب با سیم‌بکسل از رودخانه‌ای طغیان‌کرده بگذرند و در حالی که هواپیماهای دشمن بالای سرشان است، پل بزنند. این صحنه‌ها خواننده را با نوعی از جنگ روبه‌رو می‌کند که کمتر دیده و شنیده شده است.

طنز و لحظه‌های انسانی هم رنگ و بوی خاصی به کتاب داده است. ماجرای «ناهار مخصوص» که قرار بود غذای ویژه‌ حاجی و اعضای شورای جهاد باشد، اما به اشتباه به دانشجوهای اردوی فرهنگی رسید و آشپزها مجبور شدند مرغ‌ها را خودشان بخورند، یکی از شیرین‌ترین بخش‌های کتاب است. حاجی بعداً که فهمید، خندید و گفت: «ای بدجنسا! مرغا رو هم که خودتون خوردین!» در فصل «ما و شهادت؟» نیز، راوی نیمه‌شب او را در آشپزخانه می‌بیند که دارد ظرف می‌شوید و با او شوخی می‌کند که «هرکس تو جبهه ظرف بشوره، شهید می‌شه‌ها!» و حاجی فقط می‌خندد و می‌گوید: «ما و شهادت؟»

فقدان تلخ

تلخ‌ترین لحظه‌ کتاب، جایی است که راوی باید پیکر سوخته‌ حاجی را شناسایی کند. ماشین در سه‌راهی امام رضا زیر آتش تانک‌های عراقی گرفته بود و پیکرها در آن سوخته بودند. هیچ نشانی نمانده بود؛ نه پلاکی، نه لباس مشخصی. راوی به معراج می‌رود و بین پیکرهای گمنام می‌گردد. ناامید می‌شود. اما مسئول معراج به او می‌گوید کانتینر دیگری هم هست، دورتر، در بیابان، زیر باران‌های اهواز. صبح روز بعد درِ کانتینر را باز می‌کنند. راوی نگاه می‌کند و بادگیری کرم‌رنگ را می‌بیند. همان بادگیری که خودش روزی به حاجی داده بود. همان بادگیری که حاجی با خنده پرسیده بود: «ماله خودته؟ از کجا آوردی؟» حالا تنها نشانه‌ باقی‌مانده از او بود. راوی فریاد می‌زند: «این پیکر حاج‌علی فارسیه!» مسئول معراج می‌پرسد: «از کجا میدونی؟» راوی می‌گوید: «از بادگیری که خودم بهش دادم.» و بعد وقتی می‌پرسند چند درصد مطمئنی، راوی می‌گوید: «99 درصد.» و با بغضی که در گلو نشسته، اضافه می‌کند: «بابا صددرصد حاجیه.» یک نشانه‌ دیگر هم هست، دندان هفتم فک بالایش طلا بود. همان دندانی که حالا باید ثابت می‌کرد این پیکر سوخته، همان مردی است که نیمه‌شب‌ها ظرف می‌شست و از شهادت می‌گفت.

نمونه‌ای از متن کتاب

برای آشنایی بیشتر با فضای روایت، نگاهی می‌اندازیم به بریده‌ای از کتاب؛ جایی که راوی، در دل شب، حاجی را در آشپزخانه می‌بیند و با او درباره‌ کارش گفت‌وگو می‌کند. این صحنه به خوبی سادگی و فروتنی فرمانده را در کنار مسئولیت سنگینش نشان می‌دهد: «صدای مبهمی از به‌هم‌خوردن ظرف‌ها و ریخته‌شدن آب روی آنها می‌شنوم. تعجب می‌کنم. چه کسی توی آشپزخانه است؟ در نیمه‌باز را کمی هل می‌دهم و سرک می‌کشم. خدای من! درست می‌بینم یا اشتباه؟... خودش است؟ نه، امکان ندارد! حاجی اینجا چه کار می‌کند!

-حاج‌علی! اینجا چی‌کار می‌کنی؟ الان باید خواب باشی!...

ـ عباس! کار، کاره. هرچی از دستت برمی‌آد، باید انجام بدی. باید تا می‌تونی خدمت کنی. حالا فرقی نمی‌کنه ظرف شستن باشه یا کار دیگه! مهم درست انجام دادنه.»

مشخصات کتاب

کتاب «ققنوس» در چهارده فصل روانه‌ی بازار نشر شده است. عناوین فصول عبارتند از: «فرار»، «شروع یک رفاقت»، «پایان حصر»، «حالات»، «مرد جهادگر»، «ناهار مخصوص»، «ما و شهادت؟»، «شبیه به معجزه»، «سرباز جنگ»، «عبور از اروند»، «کربلایی دیگر»، «خنده‌ی زیرکانه»، «خبر تلخ» و «پیکر گمنام». این اثر را انتشارات سوره مهر در قطع رقعی منتشر کرده و در کنار سایر جلدهای مجموعه‌ «قصه فرماندهان»، مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است.