سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- بشیر علوی، استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبی: کتاب «نبرد دلوار» در سال جاری از سوی انتشارات معروف در ۲۱۱ صفحه و در شش فصل به همت مرتضی کرمی تألیف و منتشر شد. کلیات، پیشینه مطالعات نبرد دلوار و تنگستان، دلوار در آستانه جنگ جهانی اول، رئیسعلی و رهبران مقاومت، بازتاب تاریخی نبرد دلوار و خود نبرد دلوار مباحثی است که در بردارنده این کتاب است.
مقدمۀ مفصلی از سیدقاسم یاحسینی در ارزیابی نبرد دلوار در طلیعه این کتاب نگاشته شده است. او در این مقدمه به نبرد خونین مردم کنگان علیه پرتغالیها تا قراردادهای گلستان و ترکمنچای و جانفشانی قوای تنگستانی به رهبری باقرخان تنگستانی و تبعید سید مرتضی علمالهدی اهرمی به عتبات عالیات و نبرد و جانفشانی رئیسعلی دلواری پرداخته است.
همانطور که یاحسینی هم در مقدمه گفته است، از ارزشهای این کتاب، در کنار دهها ارزش دیگر، استفاده و ترجمه یک متن تازهیافت یک افسر انگلیسی است که برای نخستین بار در این کتاب معرفی و ترجمه شده است.
فصل کلیات همانگونه که نامش کلیات است به موقعیت تنگستان و جغرافیای انسانی و اقتصادی آن و پیشینه تاریخی تنگستان و ویژگیهای جغرافیایی شهر دلوار و جغرافیای تاریخی آن پرداخته است. در این فصل بیان شده که ظاهراً نخستین مورخ و جغرافیدانی که به روستای «دلوار» اشاره مختصری کرده، میرزا حسن حسینی فسایی در کتاب فارسنامه ناصری است. وی در فصل مربوط به آبادیهای تنگستان به این روستا اشاره دارد(کرمی، ۱۴۰۵: ۳۱).
فصل دوم، پیشینه مطالعات در باب نبرد دلوار است. مؤلف به طور مفصل به آثاری که در این زمینه نگاشته شده، اشاره و توضیح درخوری آورده است. به این منظور، کتابهای «عملیات در ایران» از جیمز مابرلی ترجمه کاوه بیات؛ کتاب «ایران در جنگ بزرگ» از میرزا احمد علیخان سپهر؛ کتاب «فارس و جنگ بینالملل» و کتاب «دلیران تنگستان» از محمدحسین رکنزاده آدمیت؛ کتاب «گوشهای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتی و دشتستان علیه استعمار» از علیمراد فراشبندی؛ کتاب «رئیسعلی دلواری» و کتاب «زن بوشهری در جنگ و فرهنگ» از سیدقاسم یاحسینی؛ کتاب «زنان تنگستان» از خود مرتضی کرمی(مؤلف)؛ کتاب «تولد تفنگچی» از شهربانو (گلناز) نیسنی و کتاب از «نبرد دلوار تا حماسه لرده» از فاطمه مؤمنی پرداخته است. مؤلف هر کدام از این آثار را معرفی کرده و توضیحی مختصر، درخور و مناسب برای هرکدام ارائه داده است.
فصل سوم که بوشهر، تنگستان و دلوار در آستانه جنگ جهانی اول را مورد بررسی قرار داده است، به اوضاع بوشهر و تنگستان در آستانه جنگ جهانی اول؛ و تجاوز نظامی به بندر دلوار توسط انگلیسیها پیش از جنگ جهانی اول(لشکر کشی اول انگلیس به دلوار)؛ و نبرد دلوار در روزنامهها و به چندین راپورت (گزارش) در آن دوره پرداخته است.
در این فصل از واسموس و تحریکات وی علیه بریتانیا که باعث شد ناوهای جنگی انگلیسی برای رویارویی با هرگونه خطر احتمالی به جانب بوشهر و دلوار اعزام شدند، به صورت مبسوط و پژوهشی سخن به میان آورده است. در این فصل به نقل از کتاب «خلیج فارس و بوشهر» آورده است که «پرچم انگلیس از دارالحکومه بوشهر(عمارت امیریه) پایین آورده شد»(همان: ۴۵) و در همین فصل است که اشاره میکند پس از قتل رئیسعلی دلواری، کنسول بریتانیا و مدیر بانک شاهنشاهی و بقیه اعضای سفارت انگلستان توسط مردم شیراز و به کمک نیروهای ژاندرمری دستگیر و به تنگستان(اهرم) فرستاده شدند.
در همین فصل از کتابخانه دیجیتال قطر، سندی(نامه) ارائه داده که با امضای رئیسعلی دلواری برای شیخ عبدالحسین، یکی از ملاهای دشتی فرستاده شده است: «من فرصت آن را ندارم که نامهای جداگانه برای شما بنویسم. ای میهنپرست و ملیگرا! اکنون زمان آن فرا رسیده است که از سخن گفتن در نشستها دست بردارید و به میدان نبرد بیایید. هزاران داوطلب، همچون من وجود خواهد داشت که در حمله علیه دشمنان دین شما را همراهی کنند. در چنین لحظهای سکوت پذیرفتنی و موجه نیست. شما باید مردم را برانگیزید تا به حرکت درآیند و خود نیز باید هرچه سریعتر این حرکت را آغاز کنید. امضا: علی دلواری»(همان: ۴۷).
در این فصل چند راپورت(گزارش) خوب، همراه با عکس و سند از راپورتهایی که در مورد رئیسعلی در آن دوره ارسال شده بود، آورده است که افزون بر این که از نظر تاریخی حائز اهمیت است، مظلومیت و تنهایی قوای تنگستان و رئیسعلی را بیشتر نشان میدهد.
در فصل چهارم، به موضوع رئیسعلی دلواری و رهبران مقاومت در نبرد دلوار پرداخته است. در این فصل در ابتدا به زندگی رئیسعلی و ویژگیهای وی اشاره کرده و در ادامه به خوانین و رؤسایی که در نبرد دلوار مساعدت کردهاند، پرداخته است.
در فصل پنجم، بازتاب تاریخی نبرد دلوار را مورد مداقه قرار داده است. در این فصل به صورت فشرده به بازتاب این نبرد تاریخی پرداخته است و این که «انتشار اخبار حملات انگلیس به دلوار و مقاومت مردم تنگستان، تأثیر زیادی بر مردم ایران نهاد و در بیشتر نشریات پایتخت و سایر شهرها از این واقعه یاد میشد، آن را نقل میکردند و با آنها اظهار همدردی مینمودند، به عنوان مثال از هیجان اهالی طالش خبر رسیده که اهالی طالش که پیوسته مردمان جنگی سلحشوری بودهاند از اقدامات اهالی تنگستان به هیجان آمده و در فکر جلوگیری از تجاوزات همسایگان افتادهاند» (همان: ۶۵). در ادامه از آرشیو روزنامۀ رعد، (ش ۱۷۰، س۲۲، ۶ شوال ۱۳۳۳، ص۲) گزارشی مبنی بر این آورده که به خاطر اقدامات وحشیگرایانه انگلیس در بوشهر، احساسات اهالی فارس و اصفهان به هیجان در آمده و از طرف آقایان و بزرگان آن دو شهر تلگرافهایی به تهران مخابره شده و خواستار کسب تکلیف شدهاند.
در همین فصل، مبحث دلنشینی در مورد «نقش زنان در نبرد دلوار» آمده است که به زنانی که در تنگستان به گونهای به نبرد دلوار کمک کردهاند، اشاره شده است. در این فصل، خواهر رئیسعلی دلواری، خیرالنساء، و همسر وی، فاطمه آقا، اشاره شده که «شجاعانه از زنان، کودکان و ناتوانان نگهداری کردند و تدارکات و احتیاجات این عده را برآورده نمودند»(همان: ۶۹).
یکی از اشارههای خوبی که در این فصل صورت گرفته، نقل قولی از همایون شهنواز است که حضور زنان در نبرد دلوار را صرفاً به عنوان یک تدارکاتچی نپذیرفته و اذعان کرده که زنان در جنگ نیز شرکت میکردند. آقای شهنواز آورده که طی مصاحبهای که با یکی از زنان رئیسعلی داشته، وی بیان کرده که «من در سنگر کنار رئیس بودم. او دو تفنگ داشت، وقتی یکی داغ میشد دیگری را به دستش میدادم و تفنگ را برایش مسلح میکردم»(همان: ۶۹). در ادامه جناب شهنواز گفته که آن روز بود که شرافت ایرانیت[ایرانی بودن] در پیش چشمم مجسم شد.
در همین فصل است که مفصل در مورد نقش «فاطمه آغا»؛ اولین همسر رئیسعلی دلواری در نبرد دلوار مورد بررسی قرار گرفته است و بیان میکند که «فاطمه آغا» یا «فاطمه بهی» از طایفه بهی روستای تلسیاه و اولین همسر رئیسعلی بود که با فعالیت خود در جبهههای جنگ علیه انگلیسیها توانست نقش مؤثری در تاریخ زنان مبارز پیدا کند. در ادامه مصاحبهای که استاد یاحسینی با خانم «بنهگزی» همسر مرحوم عبدالحسین بنهگزی که هنگام فرار از دلوار به سوی کوهستان «بوجیر» شاهد ماجرا بوده، آورده است که بسیار خواندنی و جذاب است.
در این فصل از «فاطمه آغا» همسر رئیسعلی و «گلاندام» از روستای باغک، «گلناز» از روستای شورکی و «خیرالنساء» از دلوار نام برده است که مأمور آب و آذوقه بودند. و یا زنانی مانند «گلنازخان» از بستگان رئیسعلی همراه با «فامو»(فاطمه) که ندیمه همسران رئیس بود، نام برده شده که وظیفه مداوای زخمیان و تهیه فشنگ و پرکردن تفنگ را در طول سنگر برعهده داشتهاند.
در صفحه ۷۳ کتابِ «نبرد دلوار» خاطرات خوب و دلانگیزی از «خیری انبارکی»، همسر رئیسعلی دلواری آورده است که انصافاً از زیباییها و ارزشهای این کتاب است و پایانبخش این فصل همین خاطرات خیری انبارکی است. یکی از توصیفهای خیری در مورد رئیسعلی این است که رئیس مثل عسل شیرین بی(بود)، توی گلوی آدم میزد. قد و قوارهاش شوخ بی.
فصل آخر کتاب که «نبرد دلوار» است، مفصلترین فصل کتاب است که از صفحه ۷۵ تا ۲۰۳ را به خود اختصاص داده است. در این فصل، مفصل به موضوع نبرد دلوار همراه با پیوستِ عکسها و سندهایی است که زینتبخش کتاب شده است. تصاویر کشتیهای جنگی «دالهوزی»، کشتی جنگی «جونو»، کشتی جنگی «پیراموس» و دریادار «دروری سنت اوبین ویک» از آن تصاویر ناب و با ارزشی است که در همان اوان فصل آمده است.
مرتضی کرمی در این فصل به خاطرات واسموس، دلیران تنگستان، گزارش عملیات انجام شده در دلوار، گوشهای از تاریخ انقلاب مسلحانه مردم مبارز تنگستان، دشتی و دشتستان علیه استعمار، رئیسعلی دلواری، تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب، بازخوانی نبرد دلوار در سایه گزارشهای تاریخی، نیروی دریایی در خلیج فارس، حملات سریع و غافلگیرانه تنگستانیها، نبرد با تنگستانیها و اشغال بوشهر و پیاده کردن [تجهیزات و نیروها] در دلوار اشارههای مبسوط و ارزشمندی نموده است.
در این فصل چندین ضمیمه ارزشمند آمده است که هر کدام از نظر تاریخی و سندی قابل بررسی و توسعه است. مؤلف در پاورقی صفحه ۱۷۴ کتاب، تحلیل و نظریه قابل قبولی در مورد عنوان «رئیس عرب» که «کنراد کاتو» نویسنده کتاب «نیروی دریایی در همه جا» برای رئیسعلی داده، ارائه کرده است. در پایان کتاب، پیوستهای ارزشمند قرار گرفته که در کنار منابع متنوع و فراوان کتاب از ارزشهای دیگر این اثر است.
نظر شما