به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) از دیپلمات، دولت ازبکستان در تلاش است با اجرای پروژهای گسترده برای ترجمه و انتشار کتابهای معتبر جهان به زبان ازبکی، فرهنگ مطالعه را در میان نسل جوان این کشور تقویت کند؛ اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: آیا دولت میتواند به تنهایی فرهنگ کتابخوانی ایجاد کند؟
پروژه «هزار کتاب برای جوانان» که با نام ازبکی «Yoshlar uchun ming kitob» شناخته میشود، یکی از طرحهای آژانس امور جوانان ازبکستان است که از سال ۲۰۲۰ فعالیت خود را آغاز کرده است. هدف این پروژه، ترجمه مستقیم آثار مهم علمی و ادبی از زبان اصلی به زبان ازبکی، تقویت سنت ترجمه و گسترش ظرفیت زبان ازبکی برای بیان مفاهیم علمی و دانشگاهی است.
به گفته جمشید اگامبرگانوف، مدیر این پروژه، یکی از اهداف اصلی «هزار کتاب برای جوانان» جبران کمبود کتابهای علمی و عمومی به زبان ازبکی است. به اعتقاد او، انتشار چنین کتابهایی همواره برای ناشران سودآور نیست و به همین دلیل بازار نشر توجه کافی به این حوزه نشان نداده است؛ بنابراین دولت تلاش کرده با حمایت از ترجمه و انتشار آثار مهم، این خلأ را جبران کند.
کتابهای این طرح حوزههای متنوعی از علوم انسانی تا فناوری را دربرمیگیرند. پس از ترجمه و انتشار اولیه با حمایت دولت، ترجمهها بهصورت رایگان در اختیار ناشران قرار میگیرد تا بتوانند آنها را منتشر کنند. این پروژه همچنین حق ترجمه و انتشار آثار را از ناشران معتبر بینالمللی از جمله انتشارات دانشگاه آکسفورد و دانشگاه کمبریج دریافت میکند.
بر اساس مقررات پروژه، شورای کارشناسی هر سال فهرستی اولیه از کتابهای پیشنهادی تهیه میکند که برای بررسی عمومی منتشر میشود و پس از ارزیابی، فهرست نهایی آثار انتخاب میشود.
کتابهای منتشرشده در کتابخانهها و مراکز اطلاعرسانی، از جمله کتابخانههای نهادهای دولتی و اداری، توزیع میشوند. نسخه الکترونیکی بخشی از این آثار نیز از طریق اپلیکیشن «Mutolaa» در اختیار مخاطبان قرار گرفته است. بر اساس آمار ارائهشده از سوی مسئولان پروژه، تاکنون ۱۴۰ هزار نسخه از ۴۷ عنوان کتاب در کتابخانهها توزیع شده و ۳۳ عنوان نیز در این اپلیکیشن بارگذاری شده است.
دادههای تیم اپلیکیشن «Mutolaa» نشان میدهد این برنامه اکنون بیش از ۴.۸ میلیون کاربر دارد. همچنین از سپتامبر ۲۰۲۵ تا ژوئیه ۲۰۲۶، بیش از ۲۵ هزار نفر کتابهای الکترونیکی ارائهشده در قالب پروژه «هزار کتاب برای جوانان» را مطالعه کردهاند. سه کتاب پرمخاطب این طرح نیز از مجموعه مشهور «مقدمههای بسیار کوتاه» انتشارات دانشگاه آکسفورد با موضوعات روانشناسی، فلسفه و سیاست بودهاند.
با این حال، این پروژه صرفاً یک برنامه انتشار کتاب نیست و هدف بزرگتری را دنبال میکند: تبدیل زبان ازبکی به زبانی توانمندتر برای تولید و انتقال دانش علمی و دانشگاهی.
بسیاری از آثار علمی پیشرفته در ازبکستان عمدتاً به زبان روسی یا انگلیسی در دسترس هستند. از سوی دیگر، کمبود مترجمان متخصص برای ترجمه آثار پیچیده و همچنین محدود بودن ناشرانی که توان آمادهسازی این آثار برای انتشار را دارند، از مشکلات اصلی این حوزه به شمار میرود.
دستاندرکاران پروژه معتقدند ترجمه صرفاً انتقال کلمات از زبانی به زبان دیگر نیست. اکمل جمعهمرادوف، سردبیر پروژه، تأکید میکند که مترجم باید بتواند اندیشه، سبک و روح اثر را به شکلی طبیعی و قابل فهم به خواننده ازبکی منتقل کند.
به گفته او، هر کتاب مراحل مختلفی از ترجمه، ویرایش و بررسی کارشناسی را طی میکند و نشانه یک ترجمه خوب آن است که خواننده احساس کند کتاب اساساً به زبان ازبکی نوشته شده، نه اینکه در حال خواندن ترجمهای از زبان دیگر است.
با وجود این، پروژه با چالشهای جدی نیز روبهروست. یکی از مهمترین پرسشها به معیار انتخاب کتابها مربوط میشود. مسئولان پروژه میگویند آثار منتخب بر اساس پیشنهاد کارشناسان رشتههای مختلف و میزان اعتبار علمی و بینالمللی کتابها انتخاب میشوند؛ اما نویسنده گزارش معتقد است مفهوم «بهترین کتابها» هنوز فاقد یک چارچوب فکری کاملاً مشخص است.
به عبارت دیگر، مشخص نیست این پروژه دقیقاً قصد دارد چه نوع دانش، اندیشه یا جهانبینی را به خوانندگان ازبکی معرفی کند و کدام خلأهای فکری و فرهنگی جامعه را پر کند.
منتقدان همچنین هشدار میدهند که تکیه بیش از حد بر معیارهای رایج در سنتهای علمی و ادبی غربی ممکن است باعث شود اندیشهها و آثار برخاسته از سنتهای فکری اسلامی، شرقی و دیگر فرهنگها کمتر مورد توجه قرار گیرند.
مسئله زبان نیز یکی دیگر از موانع مهم پروژه است. به گفته یکی از ویراستاران، سرعت تولید واژههای جدید در زبان ازبکی با تحولات سریع جهان امروز، از جمله فناوریهای نوین و هوش مصنوعی، همخوانی ندارد. همچنین برای بسیاری از رشتههای تخصصی، اصطلاحات استاندارد و یکپارچهای در زبان ازبکی شکل نگرفته است.
نتیجه این وضعیت، ترکیبی از واژههای بومی و اصطلاحات خارجی است که گاه برای خواننده ازبکی ناآشنا و نامأنوس به نظر میرسد. مترجمان و ویراستاران پروژه معتقدند برای ترجمه آثار پیچیده، تنها دانستن زبان کافی نیست؛ مترجم باید منطق، فلسفه و محتوای فکری کتاب را نیز درک کند.
مسئولان پروژه اکنون در حال طراحی پژوهشهایی برای شناسایی موانع شکلگیری فرهنگ مطالعه در میان مردم هستند، هرچند تأمین بودجه این تحقیقات هنوز قطعی نیست.
جمشید اگامبرگانوف، مدیر پروژه، تأکید دارد که «هزار کتاب برای جوانان» یک برنامه بلندمدت است و آثار واقعی آن احتمالاً در آینده آشکار خواهد شد؛ زمانی که نسل جوان با استفاده از این منابع به سمت فعالیتهای علمی و دانشگاهی گرایش بیشتری پیدا کند.
با این همه، تجربه ازبکستان یک واقعیت مهم را یادآوری میکند: دولت میتواند کتاب فراهم کند، ترجمه را حمایت کند و دسترسی به دانش را آسانتر سازد، اما نمیتواند به تنهایی مردم را کتابخوان کند.
فرهنگ مطالعه، مانند هر فرهنگ دیگری، در نهایت در جامعه و از طریق انتخاب و علاقه خود مردم شکل میگیرد. فراوانی کتاب شرطی ضروری برای ایجاد جامعه کتابخوان است، اما شرط کافی نیست. مطالعه زمانی به یک فرهنگ پایدار تبدیل میشود که با ارزشها، نیازها و جهانبینی افراد پیوند بخورد و خواندن از یک فعالیت تحمیلی یا تبلیغاتی، به یک انتخاب داوطلبانه و بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
نظر شما