به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، بیستمین سال درگذشت نجیب محفوظ، نویسنده‌ی برجسته‌ی مصری و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات، با برگزاری ده‌ها برنامه و مراسم در مصر همراه شده است. با این حال، خاطرات شخصی او همچنان منتشر نشده باقی مانده و وعده‌ی انتشار آن‌ها از سوی دخترش نیز هنوز عملی نشده است.

هدی محفوظ که با نام «ام‌کلثوم» شناخته می‌شود، چهار سال پیش از انتشار خاطرات پدرش خبر داده بود. این خاطرات قرار است مجموعه‌ای از یادداشت‌های روزانه و تأملات نجیب محفوظ باشد که او از دهه‌ی ۱۹۳۰ تا سال ۱۹۹۵ با دست‌خط خود نوشته است. گفته می‌شود آخرین عبارت این نوشته‌ها پس از نجات محفوظ از سوءقصدی که به جانش شد، ثبت شده است.

هدی محفوظ پیش‌تر گفته بود انتشار این کتاب می‌تواند به روشن شدن برخی روایت‌های نادرست درباره‌ی پدرش و خانواده‌ی او کمک کند؛ روایت‌هایی که به گفته‌ی او از سوی برخی نزدیکان و افرادی که مدعی رابطه‌ی نزدیک با نجیب محفوظ بوده‌اند، شکل گرفته است.

زندگی محفوظ در محدوده‌ای که خودش تعیین کرده بود

در دو دهه‌ی گذشته کتاب‌های متعددی درباره‌ی زندگی و آثار نجیب محفوظ منتشر شده است. یکی از مهم‌ترین این آثار «صفحات من خاطرات نجیب محفوظ و روشنایی‌های تازه بر ادبیات و زندگی او» نوشته‌ی رجاء النقاش بود که در سال ۱۹۹۸ منتشر شد. پس از آن نیز کتاب‌هایی از جمال الغیطانی، محمد سلماوی، محمد شعیر، ابراهیم عبدالعزیز و دیگران به بررسی جنبه‌هایی از زندگی این نویسنده پرداختند.

این آثار اطلاعات مختلفی درباره‌ی کودکی، شغل، دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی، نگاه محفوظ به هنر و جامعه، دریافت جایزه‌ی نوبل و عادت‌ها و شیوه‌ی نوشتن او در اختیار خوانندگان گذاشته‌اند. بخشی از این کتاب‌ها نیز به خاطرات و ماجراهای شخصی و جزئیات کمترشناخته‌شده‌ی زندگی او پرداخته‌اند.

با این حال، بخش‌هایی از زندگی محفوظ همچنان خارج از این روایت‌ها باقی مانده است؛ از جمله حریم خصوصی و خانوادگی او و دیدگاه‌های صریحی که درباره‌ی برخی شخصیت‌ها و رویدادهای دوران زندگی‌اش داشته است.

دفتر خاطراتی که محفوظ پنهان کرد

این بخش ناشناخته از زندگی نجیب محفوظ با دفتر خاطرات و شعرهایی ارتباط دارد که او در آن‌ها درونیات خود را نوشته بود. محفوظ همواره تلاش می‌کرد این نوشته‌ها از دسترس کنجکاوان دور بمانند.

ابراهیم عبدالعزیز در کتاب «من نجیب محفوظ هستم؛ زندگی‌نامه‌ای کامل» که سال ۲۰۰۶ منتشر شد، درباره‌ی سرنوشت این نوشته‌ها روایت کرده است. او از محفوظ درباره‌ی خاطرات و شعرهایش پرسیده و برای دریافت پاسخ اصرار کرده بود. محفوظ نیز در واکنشی عصبی گفته بود: «سوزاندمشان.»

با گذشت چند دهه، اما روشن شد که محفوظ این نوشته‌ها را از بین نبرده است. او در گفت‌وگوهای مختلف نیز به شکل‌هایی متفاوت به وجود این نوشته‌ها اشاره کرده و گفته بود که از خاطرات مکتوب خود در نگارش برخی آثارش استفاده کرده است.

کشف «کشکول بزرگ»

هدی محفوظ بعدها به‌طور اتفاقی «کشکولی بزرگ» پیدا کرد که نوشته‌های شخصی پدرش در آن نگهداری می‌شد؛ نوشته‌هایی که محفوظ آن‌ها را از نگاه عموم پنهان کرده بود.

انتشار این دفتر می‌تواند تصویری متفاوت از نجیب محفوظ ارائه کند و دیدگاه او درباره‌ی برخی شخصیت‌ها و وقایع را آشکار سازد. کسانی که آثار و شیوه‌ی تفکر او را دنبال کرده‌اند، انتظار دارند این نوشته‌ها تصویری روشن‌تر از نگاه محفوظ به آدم‌ها و اتفاقات زمانه‌اش ارائه کنند.

در این میان، سکوت محفوظ درباره‌ی برخی افراد و رویدادها نیز می‌تواند معنای خاصی داشته باشد. او به‌گفته‌ی نزدیکانش ترجیح می‌داد درباره‌ی موضوعی که نمی‌پسندید سکوت کند و از ستایش کسانی که دوستشان نداشت پرهیز داشت.

«امیدوارم خدا کمکم کند»

در تازه‌ترین گفت‌وگو، روزنامه‌ی «الاهرام» از هدی محفوظ پرسیده است که آیا به فکر انتشار کتابی درباره‌ی همه‌ی ابعاد زندگی نجیب محفوظ افتاده است یا خیر. او در پاسخ گفته است: «بله، و امیدوارم خدا کمکم کند؛ اوست که توفیق می‌دهد.»

هدی محفوظ در این گفت‌وگو همچنین از اختلاف‌هایی بر سر میراث پدرش سخن گفته است؛ از جمله اختلاف با تهیه‌کنندگانی که در پی اقتباس رمان‌های نجیب محفوظ برای تولید آثار نمایشی هستند. او همچنین به اختلاف با ورثه‌ی خواهرش بر سر سهم درآمدهای حاصل از میراث محفوظ اشاره کرده است.

خاطرات با حذف برخی نام‌ها منتشر می‌شود

با وجود وعده‌های پیشین، به نظر نمی‌رسد خاطرات نجیب محفوظ در آینده‌ی نزدیک منتشر شود. هدی محفوظ پیش‌تر اعلام کرده بود که این نوشته‌ها را دقیقاً به همان شکل اصلی منتشر نخواهد کرد و برخی نام‌ها و اطلاعات را حذف خواهد کرد.

به این ترتیب، انتشار احتمالی خاطرات محفوظ همچنان با ملاحظات خانوادگی و حقوقی همراه است. این نوشته‌ها می‌توانند بخشی از خصوصی‌ترین افکار نویسنده‌ای را آشکار کنند که در طول زندگی خود مرز مشخصی میان زندگی عمومی و خصوصی‌اش ترسیم کرده بود.

نجیب محفوظ، که تحصیلات خود را در رشته‌ی فلسفه انجام داده بود و بسیاری از پرسش‌های فلسفی را در آثارش دنبال کرد، در سال ۲۰۰۶ درگذشت؛ نویسنده‌ای که بسیاری از رازهای زندگی‌اش را با خود برد و ترجیح داد همه‌ی آن‌ها را با مخاطبانش در میان نگذارد.