به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در سال‌هایی که نام غزه بیش از هر چیز با جنگ، ویرانی و بحران انسانی گره خورده است، کتاب «آرشیو کردن غزه در زمان حال: حافظه، فرهنگ و محو» تلاش می‌کند روایتی متفاوت از این سرزمین ارائه دهد؛ روایتی از شهری که پیش از تصاویر تخریب، صاحب معماری، هنر، ادبیات، سینما، موسیقی، میراث تاریخی و زندگی روزمره بوده است.

این کتاب که با ویراستاری دینا مطر و ونتیا پورتر در انتشارات ساقی در لندن منتشر شده، مجموعه‌ای از مقاله‌ها، پژوهش‌ها، شهادت‌ها و روایت‌های شخصی است که به ثبت بخش‌هایی از حافظه‌ی فرهنگی غزه اختصاص دارد. عنوان کامل کتاب به انگلیسی Archiving Gaza in the Present: Memory, Culture and Erasure است و در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است.

«آرشیو کردن غزه در زمان حال» در پی پاسخ دادن به یک پرسش اساسی است: وقتی بناها، موزه‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز فرهنگی و نشانه‌های یک شهر در معرض نابودی قرار می‌گیرند، چگونه می‌توان حافظه‌ی آن شهر را حفظ کرد؟

کتاب هم به گذشته‌ی غزه می‌پردازد و هم تلاش می‌کند یک حالِ در حال از دست رفتن را ثبت کند. از همین رو، نویسندگان آن از مفهوم «آرشیو» نه فقط به معنای نگهداری اسناد، بلکه به معنای ثبت تجربه‌های انسانی، روایت‌های شفاهی، تصاویر، آثار هنری و حتی خاطرات روزمره استفاده می‌کنند.

شکل‌گیری یک پروژه برای ثبت حافظه

ایده‌ی این کتاب از کنفرانسی درباره‌ی فرهنگ فلسطین در دانشگاه SOAS لندن در سال ۲۰۲۴ آغاز شد. پس از این نشست، دینا مطر و ونتیا پورتر به این نتیجه رسیدند که برای شناخت غزه، نباید تنها به روایت‌های سیاسی و جنگی بسنده کرد؛ بلکه باید زندگی فرهنگی و اجتماعی این منطقه را نیز ثبت کرد.

نتیجه‌ی این تلاش، کتابی شد که پژوهشگران، هنرمندان، معماران، باستان‌شناسان، نویسندگان و فعالان فرهنگی در آن مشارکت دارند؛ مجموعه‌ای که می‌کوشد تصویری چندلایه از غزه ارائه دهد.

شش فصل برای بازسازی تصویر یک شهر

کتاب در شش بخش تنظیم شده است:

۱- هنر در غزه؛ خلاقیت در محاصره؛ یکی از بخش‌های مهم کتاب به هنرهای تجسمی اختصاص دارد. نویسندگان این بخش تاریخ فعالیت هنری در غزه را بررسی می‌کنند؛ از گروه‌ها و فضاهای هنری که در سال‌های محاصره شکل گرفتند تا هنرمندانی که تلاش کردند امکان خلق و نمایش اثر را زنده نگه دارند.

کتاب به تجربه‌ی گروه‌های هنری «التقاء» و «شبابیک» می‌پردازد؛ گروه‌هایی که تلاش کردند فضایی مستقل برای هنرمندان غزه ایجاد کنند. شریف سرحان، هنرمند فلسطینی و از بنیان‌گذاران «شبابیک»، یکی از چهره‌هایی است که در این بخش حضور دارد.

منتقدان کتاب در کنار تحسین این بخش، به این نکته نیز اشاره کرده‌اند که حضور زنان هنرمند غزه در روایت کتاب می‌توانست پررنگ‌تر باشد.

۲- معماری و باستان‌شناسی؛ میراثی در معرض نابودی؛ یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب به میراث تاریخی و معماری غزه اختصاص دارد؛ شهری که قدمتی چند هزار ساله دارد و در طول تاریخ محل تلاقی تمدن‌های مختلف بوده است. در این بخش، مارک آندره هالدیمان، باستان‌شناس سوئیسی، درباره‌ی نجات ۵۳۰ قطعه‌ی باستانی از غزه و انتقال آنها به ژنو در سال ۲۰۰۷ روایت می‌کند. همچنین فضل العطل، پژوهشگر آثار باستانی، از تجربه‌ی شخصی خود در حفاظت از میراث غزه و از دست رفتن مکان‌هایی سخن می‌گوید که سال‌ها برای نگهداری آنها تلاش کرده بود. کتاب در این بخش پرسش‌های حقوقی مهمی را نیز مطرح می‌کند: چه کسی مالک آثار فرهنگی یک سرزمین است؟ چه سرنوشتی در انتظار اشیایی است که از محل اصلی خود خارج شده‌اند؟

۳- موزه‌ها، آرشیوها و حافظه‌ی دیجیتال؛ یکی از ایده‌های جذاب کتاب، گسترش مفهوم آرشیو است. در این نگاه، آرشیو فقط مجموعه‌ای از اسناد در یک ساختمان نیست؛ بلکه می‌تواند یک فضای دیجیتال، یک عکس خانوادگی، یک شیء روزمره یا حتی یک روایت شفاهی باشد. کتاب به پروژه‌هایی مانند «موزه‌ی ابر» اشاره می‌کند؛ ابتکاری دیجیتال که تلاش کرده بخشی از میراث غزه را در فضای مجازی ثبت کند. این نگاه نشان می‌دهد که حافظه‌ی فرهنگی یک شهر تنها در بناهای بزرگ و آثار رسمی خلاصه نمی‌شود، بلکه اشیای کوچک و تجربه‌های شخصی مردم نیز بخشی از آن هستند.

۴- ادبیات و سینما؛ روایت‌هایی از یک جامعه؛ ادبیات و سینما در کتاب در چارچوب گسترده‌تر حافظه‌ی فرهنگی بررسی می‌شوند. یکی از نمونه‌های مطرح‌شده، پروژه‌ی سینمایی «از فاصله‌ی صفر» به سرپرستی رشید مشهراوی است؛ مجموعه‌ای از فیلم‌های کوتاه که فیلم‌سازان غزه در جریان جنگ ساخته‌اند. با این حال، برخی منتقدان معتقدند بخش ادبیات و سینما می‌توانست گسترده‌تر باشد؛ زیرا غزه در دهه‌های گذشته نویسندگان، شاعران و فیلم‌سازان متعددی داشته است و کتاب تنها بخشی از این گستره را پوشش داده است.

۵- زندگی روزمره؛ تاریخ از زبان مردم؛ یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های کتاب، استفاده از روایت‌های شخصی مردم غزه است. پژوهشگران با استفاده از گفت‌وگوهایی که از طریق پیام‌رسان‌هایی مانند واتس‌اپ و تلگرام انجام شده، تلاش کرده‌اند تجربه‌ی روزمره‌ی جنگ را ثبت کنند. در اینجا تاریخ نه از زبان سیاستمداران یا نهادهای رسمی، بلکه از زبان مردمی روایت می‌شود که زندگی روزانه‌شان درگیر جنگ و ناامنی است.

۶- آینده؛ چه چیزی باقی خواهد ماند؟ فصل‌های پایانی کتاب به آینده‌ی حافظه‌ی غزه می‌پردازند: اینکه پس از تخریب، چه چیزهایی قابل بازسازی است؟ آیا می‌توان یک شهر را بدون حفظ حافظه‌ی آن دوباره ساخت؟ این بخش کتاب را از یک پروژه‌ی صرفاً آرشیوی فراتر می‌برد و آن را به پرسشی درباره‌ی رابطه‌ی میان مکان، هویت و تاریخ تبدیل می‌کند.

کتابی درباره‌ی غزه، اما فراتر از جنگ

منتقدان «آرشیو کردن غزه در زمان حال» معتقدند ارزش اصلی کتاب در این است که غزه را از یک تصویر تک‌بعدی نجات می‌دهد. این کتاب تلاش می‌کند نشان دهد غزه پیش از آنکه به نماد جنگ تبدیل شود، شهری با زندگی فرهنگی پیچیده و تاریخی طولانی بوده است. در عین حال، نقدهایی نیز به آن وارد شده است؛ از جمله اینکه برخی حوزه‌ها مانند ادبیات، موسیقی و حضور زنان در روایت فرهنگی غزه می‌توانستند سهم بیشتری داشته باشند. اما همین تلاش برای گردآوری روایت‌های پراکنده‌ی یک فرهنگ در معرض تهدید، مهم‌ترین اهمیت کتاب را شکل می‌دهد.

«آرشیو کردن غزه در زمان حال» در نهایت کتابی درباره‌ی جنگ نیست؛ کتابی درباره‌ی چیزی است که جنگ تلاش می‌کند از بین ببرد: حافظه‌ی یک شهر و حق یک جامعه برای روایت کردن خودش.