سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در پزشکی امروز، بیماریها بر اساس دانش زیستشناسی، آزمایشهای پزشکی و عملکرد اندامهای بدن بررسی میشوند؛ اما در پزشکی قدیم، نشانههای و شواهد ظاهری بدن مهمترین راه تشخیص بیماریها بود. پزشکان با کمک نظریههای گوناگون تلاش میکردند بیماریها را تعریف کنند. آنها از نظریهای به نام نظریه اخلاط چهارگانه استفاده میکردند. بر اساس این نظریه، بدن انسان از چهار خلط اصلی تشکیل میشد: خون، صفرا، سودا و بلغم. بنابر این نظریهها سلامت زمانی برقرار بود که این اخلاط در تعادل قرار داشتند و هرگونه افزایش، کاهش یا تغییر کیفیت آنها میتوانست به بیماری منجر شود.
در این میان، بلغم خلطی همراه با طبیعت سرد و تر دانسته میشد. به عبارت دیگر پزشکان قدیم معتقد بودند که وجود مقدار متعادل بلغم برای حفظ رطوبت بدن، نرمی مفاصل و تنظیم حرارت بدن ضروری است؛ اما اگر بلغم در بدن افزایش پیدا کند یا کیفیت آن تغییر یابد، ممکن است علائم و بیماریهای گوناگونی ایجاد شود. از دیدگاه آنان، فردی که دچار غلبه بلغم شده است، ممکن است احساس سنگینی و بیحالی داشته باشد، بیشتر از اندازه معمول بخوابد، زود احساس سرما کند یا با کندی ذهن و کاهش تمرکز روبهرو شود.
در منابع طب سنتی، نشانههایی مانند درد و خشکی مفاصل، ورم، افزایش ترشحات بدن، آبریزش بینی و زکام مزمن نیز به افزایش یا اختلال در بلغم نسبت داده شده است. برخی مشکلات گوارشی مانند سوءهاضمه، نفخ و افزایش بزاق دهان نیز در همین چارچوب توضیح داده میشدند. تا گفته نماند که این توضیحات به نظام پزشکی و دانش تاریخی دوران گذشته مربوط است و نباید آنها را با تشخیصها و معیارهای پزشکی امروز یکسان دانست.
کتاب «بلغم، بیماریها و درمان آن» یکی از آثاری است که این موضوع را بهصورت مستقل بررسی میکند. قسطا بن لوقا، نویسنده این کتاب، ابتدا درباره چیستی بلغم، چگونگی شکلگیری آن و جایگاهش در بدن توضیح میدهد و سپس به بیماریهایی میپردازد که از افزایش آن ناشی میشوند. او نشانههای این بیماریها را شرح میدهد و در ادامه، روشهایی را معرفی میکند که پزشکان آن دوره برای درمان یا کاهش آثار بلغم پیشنهاد میکردند. از اصلاح رژیم غذایی و استفاده از داروها گرفته تا افزایش فعالیت بدنی، کاهش خواب و تغییر سبک زندگی.
نگاه پزشکان قدیم به بدن
احسان مقدس، مدیر انتشارات نیلوبرگ، در گفتوگو با خبرنگار ایبنا درباره چاپ و انتشار ترجمه فارسی کتاب «بلغم، بیماریها و درمان آن» گفت: این اثر یکی از نوشتههای مهم قسطا بن لوقا در حوزه پزشکی است که موضوع بلغم، بیماریهای مربوط به آن و روشهای درمانی مورد توجه پزشکان قدیم را بررسی میکند. ترجمه فارسی این کتاب برای نخستینبار در اختیار مخاطبان فارسیزبان قرار میگیرد.
وی افزود: برای درک بهتر این کتاب، باید آن را در چارچوب دانش پزشکی زمان قسطا بن لوقا مطالعه کرد. در آن دوره، پزشکان بیماریها را بر اساس تعادل یا عدم تعادل اخلاط چهارگانه توضیح میدادند و بلغم نیز یکی از مهمترین عناصر این نظام پزشکی بود. بنابراین، کتاب فقط درباره یک ماده یا ترشح بدن نیست، بلکه بخشی از نگاه جامع پزشکان قدیم به بدن، مزاج، تغذیه و شیوه زندگی انسان را نشان میدهد.
مقدس با اشاره به محتوای کتاب گفت: قسطا بن لوقا در این اثر تلاش کرده است بیماریهای ناشی از افزایش یا تغییر بلغم را دستهبندی و نشانههای آنها را توصیف کند. در این توصیفها، علائمی مانند سنگینی بدن، خوابآلودگی، سستی، فراموشی، کندی ذهن، احساس سرما، درد مفاصل، ورمها و افزایش ترشحات دیده میشود. همچنین برخی مشکلات تنفسی و گوارشی مانند نزله، زکام، سوءهاضمه و نفخ نیز در ارتباط با بلغم بررسی شدهاند.
درمان فقط مصرف دارو نیست
وی ادامه داد: از نگاه پزشکی سنتی، افزایش بلغم معمولاً با هضم ناقص غذا، مصرف خوراکیهای سرد و تر، خوردن غذاهای سنگین یا خام، کمتحرکی و خواب زیاد ارتباط داشت. پزشکان قدیم معتقد بودند که کاهش حرارت طبیعی بدن نیز میتواند زمینه غلبه بلغم را فراهم کند. به همین دلیل، در درمان این وضعیت بر اصلاح تغذیه، تحرک بیشتر و استفاده از خوراکیها و داروهایی با طبیعت گرم و خشک تأکید میکردند.
مدیر انتشارات نیلوبرگ گفت: هدف درمانی در این دیدگاه، بازگرداندن تعادل اخلاط و تقویت حرارت طبیعی بدن بود. برای رسیدن به این هدف، بیمار به پرهیز از برخی غذاها، تغییر الگوی خواب، افزایش فعالیت بدنی و استفاده از داروهای خاص توصیه میشد. این بخش از کتاب نشان میدهد که در طب قدیم، درمان فقط به مصرف دارو محدود نبود و تغذیه، خواب، حرکت و سبک زندگی نیز بخش مهمی از برنامه درمانی به شمار میآمد.
وی با اشاره به اهمیت تاریخی کتاب اظهار کرد: قسطا بن لوقا در این اثر، میان مباحث نظری و تجربه پزشکی پیوند برقرار کرده است. او هم درباره جایگاه بلغم در نظریه اخلاط چهارگانه توضیح میدهد و هم به نشانهها و روشهای درمانی بیماریها میپردازد. از این نظر، کتاب میتواند برای شناخت شیوه تفکر پزشکان کهن و تاریخ شکلگیری دانش پزشکی در تمدن اسلامی اهمیت داشته باشد.
مقدس درباره قسطا بن لوقا نیز گفت: او از پزشکان، مترجمان و دانشمندان برجسته سدههای نخستین تمدن اسلامی بود و در انتقال دانش پزشکی یونانی به زبان عربی نقش مهمی داشت. قسطا بن لوقا علاوه بر ترجمه آثار یونانی و سریانی، در حوزههای مختلفی مانند پزشکی، فلسفه، ریاضیات، نجوم، مکانیک و علوم طبیعی نیز تألیفاتی داشت.
وی افزود: قسطا بن لوقا در منابع غربی با نام «کونستابولوس» شناخته میشود. او مسیحی و پیرو کلیسای ارتدوکس یونان بود و در دورهای فعالیت میکرد که ترجمه آثار علمی از یونانی و سریانی به عربی، یکی از جریانهای مهم علمی در جهان اسلام به شمار میرفت. او با دانشمندانی مانند کندی، ثابت بن قره و حنین بن اسحاق ارتباط علمی داشت و در ترجمه و تصحیح آثار علمی نقش ایفا کرد.
مدیر انتشارات نیلوبرگ درباره نسخههای خطی کتاب بیان کرد: متن کتاب بر اساس نسخههای خطی موجود آماده شده است. فؤاد سزگین سه نسخه خطی از این اثر را معرفی کرده که یکی از آنها در کتابخانه مونیخ، نسخه دیگری در کتابخانه حکیم حلب و نسخه سوم در کتابخانه حسن حسنی تونس نگهداری میشود. افزون بر این نسخهها، نسخهای از کتاب در کتابخانه ملی فلسطین نیز شناسایی شده است.
مقدس در پایان گفت: بر اساس اطلاعات موجود، متن عربی «کتاب البلغم و علله و مداواته» تاکنون بهصورت چاپی منتشر نشده بود و ترجمه فارسی آن نیز در دسترس نبود. از اینرو، انتشار متن عربی و ترجمه فارسی این اثر میتواند گامی مهم در معرفی بخشی از میراث پزشکی دوره اسلامی باشد. این کتاب برای مخاطب عمومی نیز میتواند تصویری روشن از شیوه نگاه پزشکان گذشته به بدن و بیماری ارائه دهد و برای پژوهشگران تاریخ پزشکی، تاریخ علم و نسخههای خطی، منبعی قابل توجه باشد.
نظر شما