سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، ساره گودرزی: سالهای اخیر به تناسب نوسان بهای مواد اولیه چاپ و نشر، قیمتگذاری کتاب با چالشهای کوچک و بزرگی روبرو شده است. برخی ناشران برای ادامه بقا، ناچار به افزایش قیمت کتاب شدهاند و برخی دیگر نیز موجودی کتاب، در کتابفروشیها را نیز افزایش قیمت میدهند.
این تغییر قیمتها که اغلب با چسباندن یک برچسب انجام میشود، تبعات و حواشیای برای کتابفروشان به همراه دارد، درحالی که کتابفروشان شخصا این تغییر قیمت را انجام نمیدهند و به خواست ناشر این افزایش قیمت اعمال میشود. اما بسیاری از مشتریان از این مسئله مطلع نیستند و گاهی بگومگوهایی در کتابفروشیها شکل میگیرد.
رضا مقبلی، کتابفروش، با اشاره به تجربیات خود از چالشهای تغییر قیمت کتاب و مشکلات ناشی از برچسبهای قیمت برای کتابفروشان و مخاطبان، گفت: با توجه به نوسانات نرخ ارز و شرایط اقتصادی، افزایش قیمت تا حدی اجتنابناپذیر است اما مشکلی که وجود دارد، استفاده از برچسبهای تغییر قیمت است. خریداران معمولاً هنگام خرید، قیمت درجشده روی چاپهای قدیمی را با قیمت جدید مقایسه میکنند و تصور درستی از دلایل این تغییر ندارند.
وی افزود: چند سال پیش در جامعه کتابفروشان پیشنهاد دادم که ناشران، قیمت کتاب را به سایت خود ارجاع دهند یا روی کتابها QR Code درج کنند تا خریدار بتواند قیمت روز را مشاهده کند. اکنون برخی ناشران این روش را اجرا کردهاند و این اقدام میتواند از بروز اختلاف میان کتابفروش و مشتری جلوگیری کند. در چنین شرایطی، کتاب با قیمت روز عرضه میشود؛ نه کتابفروش متضرر خواهد شد، نه ناشر و نه خریدار.
مقبلی، با اشاره به واکنش مشتریان نسبت به تغییر قیمت کتاب، افزود: بیشتر مخاطبان، حتی با وجود توضیح کتابفروش، قانع نمیشوند و تصور میکنند کتابفروش قیمت را تغییر داده است، درحالی که افزایش قیمت از سوی ناشر انجام میشود.
وی ادامه داد: برخی ناشران، از ابتدای سال تاکنون چندین بار قیمت کتابهای خود را تغییر دادهاند؛ بنابراین طبیعی است که برای مشتری قابل پذیرش نباشد، کتابی که یک هفته با قیمتی خریداری کند و همان کتاب، هفته بعد با قیمت ببشتری عرضه شود. البته افزایش قیمت تنها به کتاب محدود نیست و بسیاری از کالاها نیز با همین شرایط مواجه هستند، اما حساسیت نسبت به قیمت کتاب بیشتر است.
این کتابفروش، درباره راهکار کنترل قیمت کتاب، بیان کرد: ارجاع قیمت به سایت ناشر یا استفاده از QR Code میتواند راهکار مناسبی باشد، هرچند مشتری هنگام حضور در کتابفروشی معمولاً فرصت مراجعه به سایت را ندارد، مگر آنکه اختلاف قیمت قابل توجه باشد.
به گفته مقبلی، پیشتر نیز بحث طراحی سامانهای از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح شده بود تا ناشران نتوانند، مدام و در بازههای زمانی کوتاه قیمت کتاب را تغییر دهند، اما این پیشنهاد با مخالفت جامعه نشر روبهرو شد. به اعتقاد من، چنین طرحی به علاوه ایجاد ثبات اقتصادی، میتواند به شفافیت بازار کتاب کمک کند.
راهکار نجاتبخش کتابفروشان
اینروزها کتابفروشان، با این دست چالشها کم روبهرو نیستند، علاوه بر این تحولات فناوری در سالهای اخیر، بسیاری از الگوهای سنتی عرضه کالا و خدمات را تغییر داده است. روشهایی که تا چند سال پیش، تنها در حوزههای محدود مورد استفاده قرار میگرفتند، امروزه به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل شدهاند و نظامهای اقتصادی و نظارتی را با پرسشهای تازهای مواجه کردهاند.
صنعت نشر نیز از این تحولات دور نمانده است. استفاده برخی ناشران از کد QR به جای درج قیمت ثابت روی جلد کتاب، اکنون به یکی از موضوعات مورد بحث صنعت تبدیل شده؛ روشی که امکان مشاهده قیمت روز کتاب را فراهم میکند، اما درباره انطباق آن با مقررات موجود دیدگاههای متفاوتی مطرح است.
در این زمینه، میلاد محمدی اردهالی در گفتوگو با ایبنا، گفت: سالهای اخیر برخی ناشران از QR Code برای اعلام قیمت کتاب استفاده کردهاند. مخاطب با اسکن این کد به صفحه اختصاصی کتاب هدایت میشود و قیمت روز را مشاهده میکند. پرسش مهم این است که آیا قوانین موجود، چنین روشی را برای اعلام قیمت به رسمیت میشناسند یا خیر.
یکی از محورهای اصلی در بررسی موضوع قیمت کتاب، تفکیک میان فرآیند «تعیین قیمت» و «اعلام قیمت» است. این دو مفهوم اگرچه در ظاهر به یکدیگر نزدیکاند، اما از منظر حقوقی و اجرایی میتوانند موضوع مقررات و الزامات متفاوتی باشند.
در صنعت نشر، ناشر درباره قیمت عرضه کتاب تصمیمگیری میکند؛ با این حال، نحوه اطلاعرسانی این قیمت به مصرفکننده موضوع دیگری است که با مقررات حمایت از حقوق مصرفکننده و قوانین صنفی ارتباط پیدا میکند.
بر همین اساس، بحث درباره QR Code بیش از آنکه ناظر بر اختیار ناشر برای تعیین قیمت باشد، به این پرسش بازمیگردد که قیمت با چه روشی باید به خریدار اعلام شود.
محمدی اردهالی در این زمینه معتقد است؛ پیش از هر چیز باید میان «تعیین قیمت» و «اعلام قیمت» تفاوت قائل شد. در صنعت نشر، تعیین قیمت کتاب در اختیار ناشر است و مقررات ناظر بر فعالیت ناشران و صدور و لغو مجوز نشر، حکم صریحی درباره الزام ناشر به چاپ قیمت روی جلد کتاب ندارد؛ بنابراین، موضوع اصلی بحث، اختیار ناشر در قیمتگذاری نیست، بلکه شیوه اعلام قیمت به مصرفکننده است.
هدف قانون، چاپ قیمت است یا دسترسی شفاف به آن؟
قوانین مرتبط با حقوق مصرفکننده و نظام صنفی بر ضرورت اعلام روشن قیمت کالا و خدمات تأکید دارند. فلسفه چنین الزاماتی، جلوگیری از ابهام در قیمت، ایجاد امکان انتخاب آگاهانه برای خریدار و پیشگیری از رفتارهای سلیقهای در زمان فروش است.
با این حال، بخش قابل توجهی از مقررات موجود در شرایطی تدوین شدهاند که ابزارهای دیجیتال، امروزه در دسترس عموم نبودند. در آن دوره، برچسب، تابلو یا درج فیزیکی قیمت، اصلیترین روش اطلاعرسانی به مصرفکننده محسوب میشد.
اکنون گسترش فناوری این پرسش را ایجاد کرده است که آیا باید «روش اعلام قیمت» را عیناً به ابزارهای متداول در زمان تصویب قانون محدود کرد یا میتوان با حفظ هدف قانون، ابزارهای جدید را نیز در دایره اجرای آن بررسی کرد.
محمدی اردهالی، با اشاره به مواد قانونی در این حوزه، افزود: «ماده ۵ قانون حمایت از حقوق مصرفکنندگان و ماده ۱۵ قانون نظام صنفی بر اعلام روشن، مکتوب و قابل رؤیت قیمت تأکید دارند. پرسش اساسی این است که آیا هدف قانونگذار الزام همیشگی به چاپ فیزیکی قیمت روی خود کالا بوده یا هدف اصلی، تضمین دسترسی آسان، شفاف و عمومی مصرفکننده به قیمت است؟»
QR Code؛ ابزار تازه برای تحقق یک الزام قدیمی
کدهای QR طی سالهای اخیر کاربرد گستردهای در خدمات بانکی، پرداخت الکترونیکی، حملونقل، خدمات عمومی و تجارت الکترونیک پیدا کردهاند. این ابزارها امکان دسترسی سریع به اطلاعات بهروز را فراهم میکنند و در بسیاری از حوزهها جایگزین بخشی از فرآیندهای سنتی اطلاعرسانی شدهاند.
ویژگی مهم این فناوری، امکان تغییر اطلاعات در مقصد بدون نیاز به تغییر کد چاپشده است. در صنعت نشر نیز یک QR Code میتواند مخاطب را به صفحهای هدایت کند که اطلاعات کتاب و قیمت جاری آن در اختیار خریدار قرار دارد.
البته پذیرش چنین شیوهای در حوزه اعلام قیمت، نیازمند تعیین ضوابط روشن است؛ زیرا دسترسی مصرفکننده به قیمت نباید با هزینه، ثبتنام، ارائه اطلاعات شخصی یا فرآیندهای پیچیده همراه باشد.
محمدی اردهالی، همچنین ادامه داد: بخش مهمی از قوانین مرتبط با اعلام قیمت در دورانی تصویب شدهاند که QR Code، تلفن هوشمند و اینترنت همراه به گستردگی امروزه در دسترس نبودند. امروزه شرایط تغییر کرده و ابزارهای دیجیتال، به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شدهاند.
وی افزود: میتوان این پرسش را مطرح کرد که آیا QR Code نیز میتواند به عنوان یکی از ابزارهای نوین اعلام قیمت به رسمیت شناخته شود؛ مشروط بر اینکه قیمت شفاف، رایگان، فوری و بدون ابهام در دسترس مصرفکننده قرار گیرد.
کتاب؛ کالایی که گاهی سالها در چرخه فروش میماند
ساختار اقتصادی بازار کتاب، با بسیاری از کالاهای مصرفی تفاوت دارد. همه نسخههای یک کتاب در فاصله کوتاهی پس از انتشار فروخته نمیشوند و بخشی از شمارگان ممکن است برای مدت طولانی در انبار ناشر، مراکز پخش یا کتابفروشیها باقی بماند.
این ویژگی در شرایط تورمی اهمیت بیشتری پیدا میکند. کتابی که قیمت آن در زمان چاپ تعیین شده، ممکن است یک یا دو سال بعد همچنان با همان قیمت درجشده روی جلد در بازار عرضه شود؛ درحالی که هزینه کاغذ، چاپ، نیروی انسانی، حملونقل و سایر هزینههای فعالیت ناشر افزایش یافته است. در نتیجه، فاصله میان قیمت تاریخی کتاب و هزینههای روز فعالیت اقتصادی میتواند بر توان ناشر برای جایگزینی موجودی و سرمایهگذاری در انتشار آثار جدید اثر بگذارد.
محمدی اردهالی گفت: کتاب برخلاف بسیاری از کالاهای مصرفی، کالایی دیرفروش است. شاید نسخهای از یک کتاب، ماهها یا حتی چند سال در انبار ناشر، مرکز پخش یا قفسه کتابفروشی باقی بماند. در شرایط تورمی، درج قیمت ثابت روی جلد به مرور زمان فاصله قابل توجهی میان قیمت چاپشده و هزینههای جاری تولید و عرضه کتاب ایجاد میکند.
سود ریالی که قدرت خرید خود را از دست میدهد
تورم، تنها به افزایش هزینه چاپ کتاب محدود نمیشود. کاهش ارزش پول میتواند ارزش واقعی درآمد حاصل از فروش نسخههایی را که مدتها پیش تولید شدهاند نیز کاهش دهد.
در چنین شرایطی، ممکن است فروش یک کتاب از نظر حسابداری درآمد یا حتی سود ایجاد کند، اما منابع حاصل از آن برای تأمین هزینه چاپ مجدد همان کتاب یا تولید عنوانی تازه کافی نباشد. این مسئله بهویژه برای ناشران کوچک و متوسط میتواند به محدود شدن سرمایه در گردش منجر شود. تداوم این روند در بلندمدت، بر کل زنجیره نشر از ناشر و پخشکننده تا کتابفروش تأثیر میگذارد و ممکن است کاهش شمارگان و محدود شدن انتشار عناوین جدید را به دنبال داشته باشد.
وی در این زمینه با بیان اینکه ناشر، پخشکننده یا کتابفروش ممکن است از نظر اسمی از فروش کتاب سودی به دست آورد، اما کاهش ارزش پول، بخش قابل توجهی از قدرت خرید درآمد حاصل از فروش را از بین میبرد، افزود: «ادامه این وضعیت میتواند توان مالی فعالان صنعت نشر را کاهش دهد و سرمایهگذاری برای چاپهای بعدی را دشوارتر کند.»
محمدی اردهالی همچنین تاکید کرد: کاهش شمارگان، محدود شدن تنوع عناوین و کاهش عرضه کتابهای جدید در کتابفروشیها میتواند از پیامدهای این چرخه باشد. به همین دلیل، استفاده از ابزارهای نوین برای اعلام قیمت، صرفاً یک تغییر ظاهری یا فناورانه نیست و میتواند بخشی از راهکارهای حفظ پایداری اقتصادی زنجیره نشر باشد.
حقوق مصرفکننده؛ خط قرمز تغییر شیوه اعلام قیمت
به نظر میرسد، هرگونه تغییر در شیوه اعلام قیمت کالا باید با حفظ حق مصرفکننده برای دسترسی سریع و بدون ابهام به اطلاعات همراه باشد. استفاده از فناوری زمانی میتواند جایگزین روشهای سنتی شود که فرآیند مشاهده قیمت را دشوارتر نکند.
در موضوع QR Code نیز یکی از مهمترین نگرانیها، دسترسی خریدار به تلفن هوشمند یا دسترسی مناسب به اینترنت است؛ بنابراین، پیشبینی یک روش جایگزین در کتابفروشی یا محل عرضه، میتواند یکی از الزامات احتمالی اجرای چنین مدلی باشد. شفافیت قیمت نیز مستلزم آن است که خریدار پیش از تصمیم به خرید، قیمت نهایی کتاب را بهطور مشخص مشاهده کند و امکان تغییر مبهم یا سلیقهای قیمت در فرآیند فروش وجود نداشته باشد.
محمدی اردهالی با اشاره به این موضوع، ادامه داد: استفاده از QR Code برای اعلام قیمت تنها زمانی قابل دفاع است که حقوق مصرفکننده بهطور کامل حفظ شود و قیمت کتاب بدون هزینه، مانع یا ابهام برای خریدار قابل مشاهده باشد.
وی افزود: برای افرادی که به تلفن هوشمند یا اینترنت دسترسی ندارند نیز باید روش جایگزین و روشنی برای مشاهده قیمت در محل عرضه پیشبینی شود. فناوری نباید موجب محدود شدن حق مصرفکننده در دسترسی به اطلاعات قیمت شود.
ضرورت گفتوگوی حقوقی درباره شیوه اعلام قیمت کتاب
ورود فناوریهای جدید به حوزههای اقتصادی، در بسیاری از موارد پیش از تغییر قوانین اتفاق میافتد. در چنین شرایطی، نخستین مسئله، بررسی ظرفیت مقررات موجود و امکان تفسیر آنها متناسب با ابزارهای تازه است.
موضوع اعلام قیمت کتاب با QR Code نیز نیازمند بررسی مشترک ابعاد حقوقی، صنفی، اقتصادی و حقوق مصرفکننده است. تصمیمگیری درباره این موضوع بدون حضور همه بخشهای مرتبط میتواند به تفسیرهای متفاوت و رویههای متناقض در بازار منجر شود.
بنابراین شکلگیری یک گفتوگوی کارشناسی میان نهادهای دولتی، تشکلهای صنفی و متخصصان حقوقی میتواند زمینه تدوین یک رویه روشن و قابل اجرا را فراهم کند.
محمدی اردهالی، معتقد است ؛ زمان آن رسیده که نهادهای مسئول، حقوقدانان، تشکلهای ناشران و کتابفروشان، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان حمایت از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان و سایر مراجع ذیربط، گفتوگویی کارشناسی درباره تفسیر و اجرای قوانین مرتبط با اعلام قیمت کتاب آغاز کنند،
وی ادامه داد: هدف این گفتوگو نباید کاهش حقوق مصرفکننده باشد، بلکه باید راهکاری یافت که هم شفافیت قیمت و حق انتخاب خریدار را تضمین کند، هم با واقعیتهای فناوری روز سازگار باشد و هم امکان ادامه فعالیت اقتصادی صنعت نشر را در شرایط دشوار تورمی فراهم آورد. قانون، زمانی کارآمد است که ضمن حفظ اهداف خود، پاسخگوی تحولات جامعه، اقتصاد و فناوری نیز باشد.
و اما میتوان گفت، موضوع استفاده از QR Code برای اعلام قیمت کتاب را نمیتوان صرفاً یک تغییر در شیوه درج قیمت روی جلد دانست؛ بلکه این امکان در نقطه تلاقی حقوق مصرفکننده، مقررات صنفی، تحولات فناوری و واقعیتهای اقتصادی صنعت نشر قرار دارد. از یک سو، قوانین بر شفافیت و دسترسی آسان مصرفکننده به قیمت تأکید دارند و از سوی دیگر، فناوریهای نوین، امکان تحقق همین هدف را با روشهایی متفاوت از گذشته فراهم کردهاند.
در عین حال، ویژگیهای خاص بازار کتاب و تأثیر تورم بر چرخه تولید و توزیع، ضرورت بررسی راهکارهای جدید برای حفظ پایداری اقتصادی صنعت نشر را بیش از گذشته آشکار کرده است. با این حال، هرگونه تغییر در شیوه اعلام قیمت، زمانی قابل پذیرش خواهد بود که حقوق مصرفکننده بهطور کامل حفظ شود و همه خریداران، بدون تبعیض، بتوانند به آسانی و بدون هیچ هزینه یا مانعی از قیمت کتاب مطلع شوند.
بنابراین به نظر میرسد راهحل این موضوع نه در تقابل میان فناوری و قانون، بلکه در گفتوگوی کارشناسی میان نهادهای قانونگذار، دستگاههای اجرایی، تشکلهای صنفی، حقوقدانان و فعالان صنعت نشر نهفته است. گفتوگویی که بتواند ضمن پایبندی به اصول حمایت از حقوق مصرفکننده، تفسیری متناسب با تحولات فناوری و شرایط روز اقتصاد نشر ارائه کند و زمینه شکلگیری رویهای شفاف، منسجم و قابل اجرا را فراهم آورد.
نظر شما