سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، کتاب «گزارشی از سابقه تاریخی و اوضااع کنونی حوزه علمیه مشهد» سال ۱۳۴۶ به قلم حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای، رهبر شهید انقلاب اسلامی، تدوین اما تیرماه ۱۳۶۵ به همت کنگره جهانی حضرت رضا (ع) و مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی در ۱۴۰ صفحه رقعی و شمارگان ۵۰۰۰ نسخه منتشر شد.
درباره چرایی نگارش این اثر در مقدمه شرح داده شده است: «اندیشهی گردآوری یادداشتهایی که به نگارش این جزوه انجامید، در سال ۱۳۴۶ هـ.ش و با اصرار و پیگیری دوستی از دانشجویان مؤسسهی علوم اجتماعی (وابسته به دانشگاه تهران) پدید آمد.»
«این اوراق رنجنامهی خاموش قشری مظلوم و مستضعف [روحانیت مشهد در زمان طاغوت] است. قشری و جامعهای که آن روز با همهی تنگدستی و قناعت، یک لحظه از چشم انتقامجوی و بهانهطلب دستگاه جبار دور نبود. گویی همهی توان و قدرت بازوی سیاستهای حاکم باید بر این موجود مستضعف و پاکدل و سرشار از صفا و ایمان آزموده میشد. [...] بر حوزه علمیه از همه سو باران بلا و محنت بر آن میبارید. فقر و نیاز مادی از یکسو، تحقیر و اهانت زمامداران و همهی کسانی که از فرهنگ دستآموز آنان تغذیه میشدند، از یکسو [...] میداننیافتن برای رشد و شکوفایی استعدادهایی که گاه در حد اعجاب بود از یکسو و بالاخره فشار سیاسی موذیانه و بسیار سختگیرانه و گاه وحشیانهی دستگاه از سویی دیگر».
کتاب در چهار بخش تدوین شده است: «موقعیت تاریخی و جغرافیایی و پیشینه حوزه مشهد»، «تشکیلات و وضع درسی»، «اساتید و طلاب حوزه علمیه مشهد» و «فعالیتهای حوزه».
در بخش دوم از فصل دوم کتاب، با عنوان «تاسیسات وابسته» رهبر شهید انقلاب درباره جریان تاسیس پنج کتابخانه حوزه علمیه در مشهد شرح دادهاند.
کتابخانههای حوزه علمیه مشهد
«کتابخانههای حوزه مشهد، مهمترین مؤسسات وابسته به این حوزه میباشد و با آن که این حوزه از لحاظ تعداد کتاب و کتابخانه غنی و کامل نیست باز با توجه به شرایط نامساعد و رویدادهای مخالفی که در سالهای پیش از شهریور ۱۳۲۰ در این حوزه به وجود آمده، وضع ناقص کتابخانههای این حوزه قابل توجه است.
اکنون بیشتر مدارس حوزه علمیه مشهد دارای کتابخانه است و بدین جهت این گمان تقویت میشود که بانیان یا تعمیرکنندگان بعضی از مدارس علمیه همزمان با تأسیس یا تعمیر مدرسه، کتابخانهای هم برای استفاده طلاب همان مدرسه یا عموم تأسیس میکردهاند ولی در ادوار بعدی براثر بیتوجهی متصدیان که آن نیز معلول بیاعتنایی عمومی ایرانیان به کتاب و کتابخانه بوده است، این کتابخانهها تدریجاً از رشد و رونق افتاده و ای بسا کتابهای آن به تاراج موریانه یا یغما گران موریانهصفت میرفته است.
پس از سال ۱۳۱۴هـ . ش که حوزه علمیه مشهد بر اثر جریانات حاد اجتماعی، تقریباً بکلی از هم پاشیده شد و مدارس آن در اختیار مؤسسات دولتی مانند اوقاف و فرهنگ، درآمد کتابخانههای این مدارس وضع نابسامانتری یافت بعضی از این کتابخانهها از مدارس خارج و به مدارس دیگر یا به کتابخانههای وابسته به فرهنگ کتابخانه دانشسرای مقدماتی و غیره) انتقال یافت و در این نقل و انتقالها بسیاری از کتب آنها که احیاناً کتابهای نفیسی را نیز شامل بود مفقودالأثر گشت.
پس از شهریور ۱۳۲۰هـ . ش که حوزه علمیه مشهد از نو شروع به کار کرد با آن که مدارس به طلاب علوم دینی بازگردانیده شد، درباره کتابخانهها اقدامی جدی به عمل نیامد و سرگرم شدن به تشکیل مجدد حوزه به رؤساء و روحانیان مسؤول مجال اندیشه در مورد کتابخانهها را نداد.
ولی بتدریج با رونق گرفتن مدارس، بعضی از متصدیان درصدد بازگرداندن کتابهای ازدست رفته برآمدند کتابهایی که از مدرسهای به مدرسه دیگر انتقال یافته بود به جای خود بازگشت و چند کتابخانه در مدارس شکل گرفت. با این حال، تعدادی کتاب در مؤسسات وابسته به اداره فرهنگ باقی ماند و طبیعی است که کتابهای مفقود شده نیز مجدداً در اختیار این کتابخانهها قرار نگرفت.
اکنون با گذشت زمان و اندک کوششی که برخی از افراد قدردان کتاب و کتابخانه در راه توسعه کتابخانههای مدارس مشهد مبذول داشتهاند در بیشتر مدارس این حوزه کتابخانههایی وجود دارد که بعضی از آنها تا حدودی قابل توجه نیز هست و امید میرود که در آینده وسعت و اهمیت بیشتری بیابد.
۱- کتابخانه مدرسه نواب!
مؤسس این کتابخانه میرزا ابوصالح نقیب رضوی بنا کننده مدرسه نواب است. وی پس از پایان بنای مدرسه سال (۱۰۸٦ه .ق) این کتابخانه را تأسیس کرد و مقدار قابل توجهی کتاب برای آن خریداری نمود. پس از درگذشت وی نیز بتدریج کتابهایی بر این کتابخانه وقف شد که در میان آنها کتب خطی نفیس نیز وجود داشت.
هنگامی که مدرسۀ معروف فاضلخان در خیابانکشی اطراف آستان قدس خراب شد سال ۱۳۱۰هـ . ش کتابخانه آن مدرسه که از معتبرترین کتابخانههای مدارس مشهد بود به کتابخانه مدرسه نواب آورده شد و بر اهمیت و ارزش این کتابخانه افزوده گشت. در سال ۱۳۱۲ه .ش که مدرسه نواب به دبیرستان معقول و منقول تبدیل شد و زیر نظر وزارت معارف و اوقاف قرار گرفت از طرف ناشرین و مؤسسات طبع و نشر کتاب کتب فراوان و متنوعی به این کتابخانه اهدا شد.
پس از انحلال دانشکده معقول و منقول - که در محل مدرسه میرزا جعفر تأسیس شده بود. کتب آن جا و سایر مدارس مشهد نیز به این کتابخانه منتقل گشت و حتی برای مدت کوتاهی کتابهای کتابخانه فرهنگ هم در اختیار این کتابخانه قرار گرفت و کتابخانه مدرسۀ نواب بهصورت کتابخانهای بالنسبة مهم و پُرکتاب و متنوع درآمد ولی پس از چندی کتابهایی که از کتابخانههای دیگر آورده شده بود به مراکز اصلی خود بازگشت و فقط کتابخانه مدرسه فاضلخان جزء کتب این کتابخانه باقی ماند.
در دوران فترت حوزه علمیه مشهد (میانه سالهای ١٣١٤ و ۱۳۲۰ه .ش) این کتابخانه متروک شد و ای بسا تعدادی از کتب آن به یغمای افراد و مؤسسات مختلف رفت ولی پس از سامان مجدد حوزه با پیگیری و کوشش مسؤولین دوباره رونق یافت کتابهای قدیمی و فرسوده آن تعمیر شد، دو جلد فهرست برای کتابها تهیه گردید و روز بروز بر حجم آن افزوده گشت.
تعلت نامی و روان کی این کتابخانه درحال حاضر مهمترین کتابخانه مدارس علمیه مشهد است. زیرا علاوه بر زیادی تعداد کتب آن نسبت به کتابخانههای مدارس دیگر تعدادی کتاب خطی نفیس در این کتابخانه موجود است که برخی از آنها تاکنون به طبع نرسیده و در بعضی از آنها خط علمای بزرگ شیعه وجود دارد. امتیاز دیگر این کتابخانه به تنوع کتابهای آن است.
از بیشترموضوعات و علوم مانند، فلسفه، طب ادبیات فقه و حدیث نوشته شده است کتب این کتابخانه مجموعاً ٣٦٢٦ جلد است که ۸۱۳ جلد آن کتب خطی و ۱۹۹۲ جلد آن چاپی است و بقیه مجلات و سالنامههای گوناگون را تشکیل میدهد. استفاده از این کتابخانه برای عموم آزاد است و به محصلین مدرسه نوّاب کتاب به امانت نیز داده میشود.
۲- کتابخانه مدرسه میرزا جعفر(۱۱)
این مدرسه درگذشته کتابخانه خوبی داشته و کتابخانه مدرسه فاضلخان نیز پس از خراب شدن و پیش از انتقال به مدرسه نواب، تا مدتی در کتابخانه این مدرسه بوده ولی در خلال سالیان گذشته براثر اعمال متصدیان، برخی از کتب در دست افراد نابود شده و مقداری هم به کتابخانه آستان قدس و کتابخانه مدرسه نواب منتقل شده است.
از حدود سال ۱۳۳۰ه .ش. مقداری ،کتاب وقف این کتابخانه شد و مقداری هم که در مدرسۀ نواب بود، مسترد گشت، و در نتیجه این کتابخانه دارای تقریباً ۳۰۰۰ جلد کتاب است که در حدود ۳۰۰ جلد آن خطی و بقیه کتب چاپی و مجلات است. مطالعه و امانت گرفتن از این کتابخانه برای عموم آزاد است.
۳- کتابخانه مدرسه خیراتخان (۱۲)
تاریخ تأسیس این کتابخانه بدرستی معلوم نیست. ولی بعضی از کتابها در تاریخ ۱۲۷۷ه .ق وقف شده است. در سال ۱۳۰۳ه .ق. نصرتالملک علیمردانخان تیموری ۲۰۰ جلد کتاب چاپی و خطی وقف این کتابخانه کرده است.
این کتابخانه نیز براثر بیمبالاتی و عدم اعتنای متصدیان امر، بمرور دستخوش تاراج موریانه و افراد موریانهصفت شده و بسیاری از کتب آن از دست رفته است. فعلاً کتابخانه مدرسه خیراتخان در حدود ٤٠٠ جلد کتاب خطی و چاپی دارد ولی نه فهرستی دارد و نه وضع مرتبی برای استفاده طلاب. برخی دیگر از مدارس مشهد نیز مانند مدرسه دو درب (۱۳)، مدرسه سلیمانخان، مدرسه حاج حسن (١٤) و.... کتابخانههایی دارند که اغلب نه متصدی معین و دلسوزی دارد و نه فهرستی لااقل برای شناختن کتب آنها و لذا روز بروز، رو به تحلیل میروند.
٤ - کتابخانه مدرسه عباسقلیخان
این کتابخانه سابقه تاریخی ندارد و در سال ١٣٣٤هـ . ش با ۲۰۰ جلد کتاب وقفی چاپی و خطی تاسیس گردید از سال ١٣٤٣هـ . ش به همت طلاب خاوری ساکن آن مدرسه، رونقی به کتابخانه داده شد، قراءت خانهای برای آن ایجاد گردید و کتابخانه قفسهبندی شد و موجودی کتب به ۱۵۰۰ جلد بالغ گشت. اکنون این کتابخانه مورد استفاده طلاب آن مدرسه و همه مراجعین است امانت گرفتن کتاب از این کتابخانه مخصوص اهل علم است.
نظر شما