به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، همزمان با ایام شهادت امام سجاد(ع) در ماه محرم و نزدیک بودن به هنگام آیین کهن بارانخواهی ایرانیان باستان (تیرگان؛ از ۱۰ تا ۲۰ تیرماه) و همچنین با توجه به اهمیت آب و صرفهجویی در بهرهگیری از آن در روزگار ما، پای صحبتهای علیرضا حیدری، مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک مینشینیم تا با جایگاه دعای باران در تعالیم دینی، دعای باران امام سجاد(ع) و منتخبی از نسخههای خطی این موقوفه با محوریت صحیفه سجادیه، آشنا شویم.
جایگاه دعای باران در آموزههای دینی
علیرضا حیدری میگوید: دعای باران و مراسم مشابه از دیرباز در فرهنگ مناطق خشک و نیمهخشک رایج بوده است چنانکه نمونههایی از این دعا و آیین بارانخواهی میان مردم یمن، سومالی، کنیا و زیمباوه دیده میشود.
این پژوهشگر بیان میکند: به رغم وجود آیینهای بارانخواهی در میان سایر اقوام و ملتها، تنوع آنها در ایران بسیار چشمگیر است. در برخی از آموزههای دینی اسلام نیز بر بارانخواهی تأکید میشود.
وی ادامه میدهد: بر طبق نوشتههای علمای اهل سنت، در سختی حاصل از خشکی و بیبارانی، پیامبر اکرم(ص) نماز باران میخواندند. در زمان حکومتهای گوناگون اسلامی نیز به هنگام خشکسالی، نماز باران خوانده میشد.
حیدری عنوان میکند: در اندیشه شیعی نیز دعاهای باران گوناگون از رسول خدا(ص) و امامان شیعه، حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام زینالعابدین(ع) و امام رضا(ع)، نقل شده است.
وی میافزاید: بهطور مثال، بارانخواهی امام رضا(ع) در زمان مأمون بسیار شهرت دارد؛ تاریخنویسان همراه با گزارش زندگی امام هشتم(ع) در خراسان بزرگ، از اقامت آن حضرت در مرو، چنین روایتی را ذکر کردهاند: «این اقامت همزمان با خشکسالی و نباریدن باران در آن شهر بود. به توصیه ایشان مردم در یک روز دوشنبه به بیرون شهر رفتند و حضرت در آنجا مراسم دعای باران را به جا آورد؛ سپس باران گرفت.»
دعای باران امام سجاد(ع)
مسئول بخش پژوهش و نشر کتابخانه و موزه ملی ملک، درباره دعای باران امام زینالعابدین(ع)، شاهد و ناظر رویدادهای عاشورای سال ۶۱ هجری قمری، چنین میگوید: ایشان در دوران امامتشان با بهرهگیری از دعا، پیامها و دیدگاههای خود را به پیروانشان انتقال میدادند. این دعاها با نام صحیفه سجادیه در روزگار ما شناخته میشود.
وی میافزاید: چهارمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت امام سجاد(ع)، شهادت پدر و برادران خود و یاران باوفای پدرشان را با لبان تشنه دیده بودند. هنگامی که در صحیفه سجادیه به دعایی در طلب باران منسوب به این امام همام میرسیم، عمق اثرگذاری آن نیایش را در پیروانشان مییابیم.
در ادامه حیدری، بخشی از ترجمه دعای باران منسوب به امام سجاد(ع) را قرائت میکند:
«خدایا ما را به باران سیراب کن و رحمتت را به باران پُرآب و فراوان بر ما بگستران از ابری که برای گیاه زیبای زمینت در تمام ناحیهها و اطراف سوق داده شده است.
بر بندگانت با به بار آمدن و رسیدن میوه منت گذار و سرزمینهای مردهات را با شکفتن شکوفهها زنده کن و فرشتگان بزرگوارت را با فرستادن بارانی سودمند و پیوسته، از جانب خودت گواه گیر؛ بارانی که فراوانی و انبوهیاش گسترده و باریدنش بسیار تند و آمدنش تند و زود باشد ...»
نسخههای خطی با محوریت صحیفه سجادیه
این پژوهشگر همچنین با تأکید بر اینکه کتابخانه و موزه ملی ملک یکی از کتابخانههای بزرگ کشور در حوزه نسخههای خطی به شمار میآید، بیان میکند: آثاری مرتبط با صحیفه سجادیه اعم از نسخهبرداری، ترجمه و شرح، در میان نسخههای خطی این کتابخانه به چشم میخورد که دعای باران مذکور در آنها در دورههای مختلف تاریخی، نگاشته شده است.
وی میگوید: ۳۱ نسخه خطی از «نسخهبرداری صحیفه سجادیه» که در قرنهای ۱۱ تا ۱۳ هجری قمری کتابت شده است، در کتابخانه ملی ملک وجود دارد.
حیدری میافزاید: در میان این نسخهها، گاه متن عربی به همراه ترجمه فارسی در برخی صفحهها آمده، اما به نظر میرسد بهدلیل آنکه هدف ویژه از کتابت این نسخهها، رونویسی از متن عربی بوده، فهرستنویسان به ترجمه بودن آنها اشاره نکردهاند.
وی بیان میکند: «شرح صحیفه سجادیه»، یکی دیگر از آثار گنجینه ملک با محوریت امام سجاد(ع) به شمار میآید که از جمله نسخههای خطی از این اثر، شرح میرهاشم مجاز از مجلسی بر صحیفه سجادیه، کتابتشده در قرن ۱۲ به زبان فارسی، است.
این پژوهشگر ادامه میدهد: نسخهای دیگر از این شرح در این گنجینه قابل بررسی است که تاریخ تألیف آن به سال ۱۱۴۸ هجری قمری بوده و نیز خط و مُهر محمدبن کاظم بن لطفعلی مورخ سال ۱۳۳۳ هجری قمری در آغاز و انجام نسخه، دیده میشود.
حیدری همچنین از شرح عبدالرحیم بن سید محمد موسوی شهرستانی که در سال ۱۱۱۷ هجری قمری تألیفشده، بهعنوان یکی دیگر از نسخههای شرح صحیفه سجادیه در این موقوفه، نام میبرد.
وی خاطرنشان میکند: نسخههایی نیز از ترجمه صحیفه سجادیه در کتابخانه ملی ملک نگهداری میشود که نسخه ترجمهشده در سال ۱۰۵۹ هجری قمری در برهانپور هند و نسخه کتابتشده در سال ۱۲۷۵ هجری قمری توسط محمدصادق بن ملاقاسم، از جمله این آثار است.
یادآور میشود، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی(ره)، خیابان سیتیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد(میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر رضوی شده است.
نظر شما