سرویس کودک و نوجوان خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – سایه برین: تصویرگری کتاب کودک و نوجوان در ایران، با وجود پیشینهای درخشان و حضور هنرمندان شناختهشده در عرصههای بینالمللی، امروز با چالشهایی چون تغییر ذائقه بازار، گسترش فناوریهای نوین، کمرنگ شدن هویت بصری ایرانی و ضرورت بازنگری در نظام آموزش و حمایتهای فرهنگی روبهرو است. در چنین شرایطی، شنیدن دیدگاههای فعالان این حوزه میتواند تصویری روشنتر از وضعیت امروز و چشمانداز آینده این هنر ارائه دهد.
لیدا طاهری، تصویرگر کودک و نوجوان، در گفتوگو با ایبنا از مهمترین مسائل پیش روی تصویرگری کودک سخن میگوید؛ از ضرورت توجه سیاستگذاران فرهنگی به این حوزه و حفظ هویت بصری ایرانی تا تأثیر هوش مصنوعی بر فرآیند خلق اثر، نسبت میان متن و تصویر و مسیر ورود نسل جوان به حرفه تصویرگری. او در این گفتوگو بر اصالت تجربه، مطالعه، ارتباط با دنیای کودکان و پرهیز از حرکت صرف در مسیر سلیقههای رایج جهانی تأکید میکند. متن کامل این مصاحبه را با هم میخوانیم.
به نظر شما امروز مهمترین چالشهای پیش روی تصویرگری کتاب کودک و نوجوان در ایران چیست؟ این چالشها را در چه سطوحی، از سیاستگذاری و مدیریت فرهنگی گرفته تا تولید اثر و آموزش، میتوان بررسی کرد؟
به عقیده من، به عنوان یک تصویرگر، هنرآموز و مدیر مجتمع آموزشی هنری، مهمترین عوامل موثر در جهت نیل به موفقیت در هر برنامه دراز مدت، انتصاب مدیران شایسته (دارای: تخصص، سابقه مدیریت موفق با برنامه اصولی و علمی)، اختصاص بودجه کافی و نظارت مستمر بر حسن عملکرد مدیران و کارگروههای تحت نظارت ایشان است. حاصل چنین برنامهریزیی که با استفاده از تجارب پیشکسوتان و خلاقیت جوانان کامل میشود، موفقیت در زمینههای متعدد است. بدیهی است این موضوع در عرصه هنر، که سروکار آن با روح و احساس انسانها، به ویژه کودکان و نوجوانان که آینده هر کشوری به شادابی، پویایی و سلامت روان آنها بستگی دارد؛ سعه صدر، دقت و خلاقیت بیشتری را طلب میکند.
توجه مسئولین به موضوع هنر و هنرمندان مخصوصا هنر تصویرسازی کتاب که در ایران پیشینهای طولانی و قابل توجه و هنرمندانی توانا و به نام در سطح جهانی دارد، سرمایهگذاری فرهنگی ارزشمند، افتخارآفرین و پر ثمری است که بازدهی مطلوب آن در طول زمان و به آرامی در جامعه تاثیر خواهد گذاشت. نظارت اصولی و نگرش صحیح به موضوع تولید کتب مناسب برای کودکان، علاوه بر پرورش نسلی شاد، اهل مطالعه، پویا و منطقی، هنرمندانی پیشرو و جریانساز را در این زمینه به جهان معرفی (و نه صادر! و نه آرزومند پذیرفتهشدن از سوی آنان) خواهد کرد.
نهادهای فرهنگی و مسئولان برای ارتقای جایگاه تصویرگری ایران و حمایت از تصویرگران چه اقداماتی میتوانند انجام دهند؟
مسئولین فرهنگی میتوانند با انجام فعالیتهای مختلف مانند برگزاری نمایشگاهها و جشنوارههای متعدد و پربار با موضوع تصویرگری کتاب کودک و نوجوان در سطح داخلی و بینالمللی جایگاه والای تصویرگری و تصویرگران پرآوازه ایرانی را در کنار هنرمندان سایر کشورها در معرض دید مخاطبان، و علاقمندان این هنر گرانقدر قرار دهند.
ارائه آثار هنرمندان بزرگ تاریخ هنر کتابآرایی ایران در کنار آثار ارزشمند هنرمندان معاصر و تصویرگران جوان در موزه ویژه تصویرسازی نه تنها نشانگر پیشینه پرافتخار این هنر ارجمند است بلکه چراغ راه آینده فرزندان هنردوست و هنرمند این تمدن کهن نیز خواهد شد.
کمبود حمایتهای فرهنگی و اقتصادی چه تأثیری بر مسیر حرفهای تصویرگران ایرانی و هویت تصویرگری معاصر گذاشته است؟
بیبهره ماندن فضای تبلیغاتی و وسایل ارتباط جمعی از نمایشگاهها و جشنوارههایی با موضوع تصویرگری، که فضای شهری را به سوی هنر و ادبیات کودکان و بیشمار کالا و ارزشهای مربوط به آن سوق میدهد، تنها یکی از سختترین ضرباتی است که بر پیکر استقلال فکری، سواد بصری و سلیقه هنری کودکان و نوجوانان وارد میکند.
عدم ارزشگذاری تخصصی، معرفی آثار و تقدیر از هنرمندان جوان و پیشکسوت این حوزه، موجب اشتیاق هنرمندان تصویرگر به ارائه و فروش آثار ارزشمند خود در سایر کشورها شده است. بدیهی است این موضوع، هنرمندان ایرانی را به شکلی ناخودآگاه یا حتی آگاهانه وادار به رعایت سلایق، علایق و الگوهای مورد توجه داوران و ناشران بینالمللی میکند که با وجود داشتن محاسن بسیار، معایب بزرگی همچون فراموشی سنتها و ارزشهای زیباییشناختی ایرانی و خروج فیزیکی یا اندیشهای و احساسی تصویرگران جوان، آرزومند و جویای نام را نیز در پی دارد.
هوش مصنوعی و فناوریهای نوین چه فرصتها و تهدیدهایی برای هنر تصویرگری کتاب کودک و نوجوان ایجاد کردهاند؟
بهرهگیری بیقاعده از هوش مصنوعی و جلوههای بصری رایانهای در تصویرسازی یکی از مشکلات این حوزه است. کپیبرداریهای بیضابطه از آثار ارزشمند و کمارزش، به گونهای که منحصربهفرد بودن آثار و بالطبع جذابیتهای بصری متناسب با سلایق گوناگون، قربانی سرعت عمل و ارائه هرچه سریعتر آن به سفارشدهندگان شده است. در بسیاری از تصاویر تولیدشده در سالهای اخیر، ارزشهای هنری مورد بیمهری سفارشدهندگان و تصویرگران قرار گرفته و بسیاری از آثار، شبیه به هم، بیروح و خالی از هویت ملی و خلاقیتهای فردی شدهاند. البته میتوان از مهمترین دلایل گرایش تصویرگران، بهویژه تصویرگران جوان، به اینگونه آثار زودبازده، نوع درخواست سفارشدهندگان، ارزشگذاری مالی و زمانیِ بعضاً اندک برای بخش تصویرگری در روند تهیه کتاب کودک و نوجوان و نیز سلیقه مخاطبان را برشمرد؛ دلایلی که موجب اقبال بسیاری از هنرمندان این عرصه به ارائه آثار ارزشمند و ماندگار به ناشران دستودلبازتر و صبورتر خارجی شده است.
یکی دیگر از موارد مهمی که توجه ویژه مسئولان امور آموزشی را میطلبد، موضوع آموزش غیرحضوری در سالهای اخیر است که بیتردید ضربه سهمگینی به پرورش هنرجویان رشتههای فنی و حرفهای وارد آورده است. امید که با دوراندیشی و اجرای برنامههای آموزشی جایگزین، جبران بخشی از این صدمات امکانپذیر شود.
اگر قرار باشد کتابی که تصویرگری میکنید در مجامع بینالمللی حضور پیدا کند، چه المانهایی را برای همترازی با استانداردهای جهانی در نظر میگیرید تا بتواند با تصویرسازیهای جهان رقابت و برابری داشته باشد؟
من در این زمینه تلاش ویژهای نمیکنم. اصولاً با آموختهها و حس شخصی خودم کار میکنم و برای ورود به رقابتهای داخلی و خارجی، به دنبال المان خاصی نمیگردم. تجزیه و تحلیل دقیق متن، بهرهگیری از آموختهها، مطالعه مستمر در زمینه ادبیات کودکان و نوجوانان، دیدن آثار تصویرسازی، تماشای انیمیشنهای خوب همراه با کودکان، قصهگویی و کتابخوانی برای آنان و توجه به بازخوردهایشان در مواجهه با داستانها و تصاویر کتابهای مختلف، انجام بازیهای شاد و کودکانه همراه با بچهها، حفظ خاطرات بینظیر دوران کودکی و چیزهایی از این دست، برای من تصویر میآفرینند. در دنیای من آنقدر موضوعات جذاب و تماشایی هست که فرصتی برای گشتن به دنبال المانهای مورد تأیید دیگران، در سطوح مختلف، حتی در سطح بینالمللی، وجود ندارد. در مجموع نیز در این زمینه علاقهای به دویدن و رسیدن به دیگران ندارم. شلوغی، ازدحام، آرزومندی و هیجان در انتخابهای من جایی ندارند. ترجیح میدهم تصویری بسازم، حرفی بزنم و عبور کنم. اگر کسی شنید... چه خوب! اگر کسی دید... چه خوب! اگر کسی باور کرد... چه خوب! و اگر نه، امیدوارم حرفهای بهتری بشنود، تصویرهای بهتری ببیند و چیزهای بزرگتری را باور کند.
در زمینه ادبیات کودک و نوجوان، تصویرسازی دست بالاتر را دارد یا داستان؟ یا هر دو را مکمل یکدیگر میدانید؟ چگونه تصویرسازی میتواند داستانها را برای کودکان جذابتر کند؟
فکر میکنم داستان و تصویر، دو بال قدرتمند برای ارائه هرچه بهتر مفاهیم مورد نظر نویسنده و تصویرگر هستند و هیچیک نباید و نمیتوانند تأثیر یکدیگر را خنثی کنند. اصولاً موفقیت یک کتاب بستگی به لذت بردن کودک از هر دو بخش جداییناپذیر متن و تصویر و ارتباط مناسب آنها با یکدیگر دارد. ناشر توانمند نیز کسی است که بتواند پس از مطالعه متن کتاب، تصاویر هماهنگ با آن را از تصویرگر منتخب خود درخواست کند.
چه شیوههایی را برای ورود به دنیای تصویرگری مناسب میدانید؟ برای کسی که میخواهد در این زمینه شروع به کار کند، چه مسیری را پیشنهاد میدهید؟
داشتن علاقه و پشتکار در انتخاب و ادامه دادن هر راهی، اصلیترین توشه آدمی است. با این دو، برای تصویرگر شدن میتوان بسیار تصویر دید، بسیار درس خواند، بسیار مطالعه کرد، بسیار اتود زد، طرح کشید، خسته نشد، لذت برد و هنرمندانه زندگی کرد.
در پایان، اگر نکتهای باقی مانده است، بفرمایید.
در پایان این گفتوگو، شایسته است یاد و خاطره جناب آقای محمودرضا بهمنپور را گرامی بدارم؛ شخصیتی گرانقدر، بیمانند و تأثیرگذار که انجمن تصویرگری ایران را بنیان نهاد و همواره مشوق تصویرگران جوان و یار و همراه تصویرگران پیشکسوت بود.
اولین تصویرسازیام چشم بهمنپورِ بزرگ را گرفت؛ گربهای که به ماه نگاه میکرد... و از همان روز تصویرگر شدم... هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق.
نظر شما