سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا): استان همدان به‌ عنوان یکی از کهن‌ترین مراکز تمدنی ایران، دارای پیشینه‌ای غنی در شکل‌گیری و تداوم آیین‌های مذهبی به‌ ویژه مراسم عزاداری اباعبدالله الحسین(ع) است. این آیین‌ها نه‌ تنها بازتابی از باورهای دینی مردم منطقه به شمار می‌روند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی جامعه همدان را نیز شکل داده‌اند.

عزاداری در همدان با تنوعی از شیوه‌های سنتی همچون دسته‌های عزاداری، آیین سقایی، روضه‌های خانگی و مراسم تعزیه همراه است که هر یک ریشه در تاریخ و فرهنگ این منطقه دارند. این مراسم در طول زمان با حفظ اصالت‌های خود، دچار تحولاتی نیز شده و همچنان به‌ عنوان یکی از جلوه‌های مهم همبستگی اجتماعی و دینی مردم شناخته می‌شود.

آیین‌ها و سنن عزاداری اباعبدالله‌ الحسین(ع) در همدان در گفت‌وگویی با دو تن از نویسندگان و پژوهشگران همدان که کتاب کاروان عشق را نیز نگاشته‌اند، مورد بررسی قرار گرفته‌ است.

علی‌اصغر حمدیه نویسنده، شاعر و پژوهشگر در مورد چگونگی برگزاری آیین‌های عزاداری در همدان اظهار کرد: همدان دارای ۱۵ محله قدیمی شامل جولان، بنه بازار، کبابیان، ورمزیار، درود آباد، محله حاجی، ملاجلیل و.... بود که هر یک در ایام محرم دسته‌های عزاداری جداگانه داشتند که شب‌ها در محلات می‌چرخیدند. دسته‌های عزاداری روزهای تاسوعا، عاشورا و روز سوم شهادت امام حسین(ع) پرشورتر از دسته‌های شبانه دهه اول محرم بود، هر چند دسته روز سوم دارای تجهیزات بیشتری مانند شتر و کاروان و... بود.

وی ادامه داد: عزاداری و دسته‌ها شب‌ها از شب پنجم شروع به گردش در محلات می‌کردند، محل هیئت‌ها مساجد بود و وقتی دسته یک هیئتی وارد محله دیگری می‌شد، مسجد آن محله به عنوان میزبان به محض شنیدن صدا با علامت به استقبال می‌آمدند و موقع رفتن هم بدرقه می‌کردند.

این نویسنده افزود: در دسته‌های عزاداری ابتدا پرچم شناسه هیئت حرکت می‌کرد که هر محله‌ای در کنار نام هیئت، شناسه هیئت شعری را هم روی پرچم می‌نوشتند. پشت سر این پرچم، بچه‌ها و سپس‌ سقاها حرکت می‌کردند و پس از سقاها تجهیزات هیئت‌ها مانند خیمه‌گاه، گهواره علی اصغر(ع) و... بود که برخی دسته‌جات موزیک هم داشتند.

حمدیه با بیان اینکه سادات هیئت‌ها با شال سبز بودند و پیراهن بلند هم می‌پوشیدند، گفت: برخی سقاها مَشک آب داشتند و برخی کشکول داشتند و آب و سیب توزیع می‌کردند، بعد از آنها هم سینه زنان بودند که پشت هیئت حرکت می‌کردند.

وی در مورد چگونگی انتخاب اشعار در نوحه‌ها نیز گفت: شعار هیئت‌ها طبق مناسبت هر روز محرم بود ولی معمولا ای اهل حرم میر و علمدار نیامد، می‌خواندیم، مداح داشتیم و سروده‌هایی هم بود که جدید بودند.

این نویسنده عنوان کرد: برخی مداحان نوحه‌های قدیمی می‌خواندند و برخی هم نوحه‌های جدید داشتند اما یادم هست در زمان انقلاب نوحه‌ها حماسی بود.

این پژوهشگر به لباس‌های عزاداران نیز اشاره کرد و افزود: عزاداران معمولا پیراهن مشکی به تن داشتند اما مراسم روز سوم با توجه به حرکت نمادین کاروان‌ ابن زیاد، اهل بیت امام حسین(ع)، هیئت بنی‌اسد که پیکر شهدا را دفن کردند، لباسشان عبا و چفیه سرشان است و حصیر و کوزه آب و کلنگ و ... همراه دارند و نوحه عربی را می‌خوانند.

وی با بیان اینکه در برخی هیئت‌ها زنجیر زنان و سینه زنان لباس مخصوص دارند، بیان کرد: در همدان یک دسته به نام رختی هم داشتیم که مخصوص کسانی بود که لباس سیاه ندارند، این دسته جداگانه هیئت داشت و افراد با کت و شلوار و پالتو و ... عزاداری می‌کردند.

حمدیه در بخش دیگری از سخنانش به نذورات مورد استفاده در آیین‌های عزاداری اشاره کرد و گفت: در گذشته افراد متمکن و پولداران شهر، بانی ناهار ظهر عاشورا بودند به طوری که روز عاشورا برای ناهار نذری، عزاداران به خانه یک متمکن می‌رفتند و ناهار هم معمولا آبگوشت بود.

وی یادآور شد: ‌در گذشته‌های دور، نذوراتی چون میوه و شربت نداشتیم فقط مقابل هیئت گلاب می‌پاشیدند و اسپند دود می‌کردند ولی اکنون پذیرایی‌ها تغییر کرده و واقعیت این است که در گذشته‌ها، بضاعت مردم آنقدر نبود که بخواهند از عزاداران پذیرایی کنند.

حمدیه همچنین با اشاره به اشعار مداحی و نوحه‌سرایی و لحجه نوحه‌خوان‌ها عنوان کرد: اشعار مداحی به فارسی بود و لهجه هم نداشتند اما هیئت آذربایجانی‌ها داشتیم که اشعار آذری می‌خواندند ولی اکنون ممکن است که هیئت‌هایی باشند که آذری هم می‌خوانند.

وی اضافه کرد: در گذشته معمولا نوحه خوانان پیرغلامان بودند که معروف بودند و هر کسی نباید می‌خواند ولی اکنون انحصاری نیست و جوانان هم نوحه‌خوانی می‌کنند حتی با آهنگ و لحن می‌خوانند و اغلب هم صدای دلنشینی دارند.

محسن صیفی‌کار، یکی دیگر از نویسندگان کتاب «کاروان عشق» است. او نیز اطلاعات بسیاری در مورد آیین‌های عزاداری همدان دارد.

آیین‌ها و سنن برگرفته از درون هر ملت است

وی در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا با بیان اینکه عزاداری محرم از زمان آل‌بویه که رگ و ریشه شیعی پیدا شد، تا اول انقلاب اسلامی در همدان ریشه دارد و در کتاب کاروان عشق نیز به آن پرداخته شده به طوری که هیئتی در ملایر ۴۰۰ سال قدمت دارد، گفت: حدود ۳۴ آیین عزاداری در استان همدان وجود دارد که بیشتر آنها مربوط به شهر همدان است؛ برخی از آنها زنده و در حال اجرا هستند و برخی دیگر منسوخ شده‌اند.

محسن صیفی‌کار ادامه داد: آیین‌های عزاداری همدان شامل بیل‌زنی، گل مالی، شمع گردانی، مشعل گردانی، عَلَم کشان، آیین‌های نذر در عاشورا، کرنا زنی، چهل منبر، سنگ‌زنی، تشت گذاری، نهرگردانی، عماری گردانی، سقاخانه یا منبر، رخصت یا مولا، شام غریبان، چهل دیگ، دمام خوانی و دمان زنی، چاوش خوانی یا چاوشی، طوق گردانی، تابوت گردانی، سینه‌زنی، روضه خوانی، چارپایه خوانی، تعزیه، شمایل گردانی، قمه‌زنی، قفل‌زنی، سیاه‌پوشان، سقایی، شال، طایفه بنی اسد، پرده‌خوانی، شام غریبان و... است.

صیفی‌کار عنوان کرد: آیین‌های منسوخ شده شامل قمه‌زنی و قفل زنی است که دیگر انجام نمی‌شود و اساساً آیین خوبی هم نبود. سنت‌ها و آیین‌ها همواره ممکن است آفت‌هایی هم داشته باشد که در مورد عزاداری هم چنین مواردی وجود داشت. در اشعار نوحه‌ها هم ممکن است برخی اشعار توهین‌آمیز و شرک‌آمیز باشد که باید آسیب‌شناسی شود و از خوانش آنها جلوگیری شود.

این نویسنده با بیان اینکه از گذشته آیین عزاداری همراه با نذورات بوده است، افزود: موقوفه سیف‌الدوله در ملایر که موقوفه عظیمی است، درآمد آن صرف عزاداری اهل بیت(ع) می‌شود.

وی اضافه کرد: از سفره‌اندازی‌ها تا چایخانه‌ها و حلیم و نذر قربانی و انواع نذرها در گذشته وجود داشت و هر چیزی که شامل نذر شود را از گذشته داشتیم.

صیفی‌کار عنوان کرد: آیین‌های عزاداری در گذشته‌های دور به سختی برپا می‌شد و گاهی حاکم شهر نیز مخالفت‌هایی داشت به طوری که در دوره رضاخان (دهه ۱۰ تا۲۰) ابتدا به صورت نمایشی با برگزاری مراسم عزاداری موافقت شد اما در ادامه، عزاداری‌ها به صورت پنهانی برپا می‌شد.

صیفی‌کار خاطرنشان کرد: در دوره‌هایی عزاداری کردن تحت فشار بود و در همه شهرهای کشور هم اینگونه بود، در همدان منزل سید حاجی دباغ مراسم روضه‌خوانی به صورت پنهانی برگزار می‌شد.

وی در خصوص اینکه آیین‌های عزاداری از کجا نشأت می‌گیرد، گفت: بخشی از آیین‌ها فرهنگ ما هستند که باید حفظ شود، آیین‌های درست به لحاظ فکری و علمی صحیح است اما یکسری احکام امضایی‌ و یکسری انشایی است. احکام امضایی‌ مانند سنت سقایی و توزیع آب بوده که پیامبر(ص) نیز آن را تایید کرده اما برخی سنن غلط بوده که رد می‌شود زیرا مبتنی بر اخلاق و سنت شریعه نیست.

صیفی‌کار افزود: هر سنت و آیینی که وجود دارد برآمده از درون آن ملت است و فرهنگ مردم آن دیار را می‌سازد پس حفظ آیین و سنن درست حراست از فرهنگ آن ملت است که باید نسل به نسل منتقل شود.