سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سمیه نوری: با فرا رسیدن ماه محرم، تقویم فرهنگ و باور ایرانیان، رنگ و بویی دیگر به خود میگیرد. ماه غم و اشک اما در عین حال، ماه شکوه حماسه و ایثار؛ ماهی که از دل آن رویدادی چون عاشورا برمیخیزد و قرنهاست که نه تنها در قلب شیعیان بلکه در وجدان انسانیت، پژواک مییابد. محرم صرفاً یک واقعه تاریخی نیست بلکه نقطه عطفی است که الهامبخشِ هنرمندان، شاعران و اندیشمندانِ بسیاری در طول تاریخ بوده است.
در این میان، ادبیات آیینی به مثابه زبان گویای عشق و ارادت به آستانِ اهلبیت (ع) نقشِ بیبدیلی در تداومِ پیامِ عاشورا ایفا کرده است؛ از مرثیههایِ کهن و ترکیببندهایِ ماندگار گرفته تا اشعارِ نو و پرمحتوایِ امروز، قلمهای بسیاری در سوگ شهادت امام حسین (ع) و یاران وفادارش به لرزه درآمدهاند و حماسه کربلا را در قالبِ واژگان، ماندگار ساختهاند.این میراث گرانبها، تنها به انتقال اندوه واقعه محدود نمیشود بلکه مفاهیم عمیق عدالتخواهی، آزادگی، وفاداری و حقطلبی را نیز با خود به ارمغان آورده است.
این گزارش به بهانه ماه محرم به بررسیِ ابعادِ مختلف ادبیات آیینی میپردازد؛ نگاهی به سیر تحول این جریان ادبی، ظرفیتهای آن در انتقالِ پیامهای معرفتی و اجتماعی و همچنین جایگاه آن در جامعه امروز.
آغاز شعر آیینی کرمانشاه از روایتهای شفاهی
امرالله عظیمی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا) در کرمانشاه با بیان اینکه شعر آیینی یکی از ارکان مهم و ریشهدار در ادبیات فارسی است که به دلیل پیوند عمیق با فرهنگ، عقاید و تاریخ ایران جایگاه ویژهای را به خود اختصاص داده است، اظهار کرد: پس از ورود اسلام به ایران و شکلگیری انس و الفت میان مردم و پیامبر اکرم(ص) و خاندان مکرم ایشان، شعر آیینی در میان مردمان این سرزمین شکل گرفت و شاعران و نویسندگان بسیاری در طول تاریخ همواره سعی کردهاند ارادت خود را از طریق کلمات ابراز کنند.
استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبیات با بیان اینکه مردمان غرب کشور نیز از این قضیه مستثنی نیستند و همچنین بهدلیل همجواری با کشور عراق و عتبات عالیات، سرودهای بسیاری را مدح و مرثیه اهلبیت(ع) سرودهاند، افزود: نمیتوان تاریخ مشخصی را برای مبدا آغاز ادبیات آیینی در استان کرمانشاه در نظر گرفت زیرا به دلیل نبود سواد خواندن و نوشتن در بین مردمان گذشته بسیاری از اشعار بهصورت شفاهی و سینه به سینه نقل شده است اما با رشد سوادآموزی از حدود قرن هشتم هجری قمری اسناد و کتابهایی با موضوع ادبیات آیینی بهویژه اشعار عزاداری و مرثیهخوانی امام حسین(ع) یافت میشود.
از ملا پریشان تا ملک حسین خان؛ قدمت مرثیهسرایی در کرمانشاه
عظیمی با اشاره به اینکه اشعاری در قرن هشتم هجری به زبان کرمانشاهی و کردی از ملا پریشان دینوری وجود دارد، گفت: این اشعار با گلایه از چرخ و فلک برای مصیبت امام حسین(ع) سروده شدهاند و مشابه این اشعار در قرن ۱۳ هجری قمری در اشعار ملک حسین خان کلیایی یافت میشود و با توجه به علاقه مردم این دیار به حماسه و دلاوری اشعار بیشتر رنگ و بوی حماسه به خود گرفتهاند.
ز گفتهی راسان شنفتم نوید/کشتهی عشق او شهیدا، شهید
تو که دسرس کربلات نوی/گذر و صحرای پربلات نوی
شعر ملا پریشان دینوری در وصف امام حسین(ع)
پیوند شعر آیینی با موسیقی مقامی و آیینهای عزاداری
وی با اشاره به اینکه در کرمانشاه، شعر آیینی صرفاً متن مکتوب نیست بلکه با موسیقی مقامی و آیینهای عزاداری عجین شده است، ادامه داد: موسیقی مقامهای کردی در انتقال مفاهیم آیینی و اینکه چگونه سوزِ موجود در موسیقی مقامی کرمانشاه به تأثیرگذاری بیشتر اشعار عاشورایی و آیینی کمک کرده است که یک نمونه آن موسیقی مور است.
استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبیات تصریح کرد: کرمانشاه به دلیل قرار گرفتن در مسیر عتبات عالیات و حضور اقوام و مذاهب مختلف شیعه، سنی و اهل حق، فضای آیینیِ رنگارنگی دارد؛ شعر آیینی کرمانشاه سرشار از مضامین عرفانی و اخلاقی است که مرزهای مذهبی را در مینوردد و بر محبت اهل بیت (ع) به عنوان محور وحدت تأکید دارد.
فردوسی حسینی و شاهنامه کربلا
وی با اشاره به اینکه حماسه در زبان فارسی جایگاه خاصی دارد و به همین جهت مردمان این دیار به شاهنامهخوانی علاقه بسیار دارند، بیان کرد: یکی از ویژهترین اشعار آیینی در کرمانشاه متعلق به میرزا احمد الهامی است که حدود بیش از ۱۰۰ سال پیش از دنیا رفتهاند و به «فردوسی حسینی» شهرت دارند و کتاب چهار خیابان باغ فردوس یا شاهدنامه بر وزن شاهنامه با بیش از ۱۶ هزار بیت تمام واقعه کربلا را روایت کرده و به مرثیهخوانی پرداخته است.
کرمانشاه؛ آیین مشترک شیعه، سنی و اهل حق
وی با یادآوری این موضوع که در استان کرمانشاه شیعه و اهل سنت سالها است با وحدت و برادری در کنار یکدیگر زندگی میکنند و خاندان اهلبیت(ع) ارادت ویژه دارند، خاطرنشان کرد: امام حسین(ع) متعلق به تمام انسانها است و نمیتوان برای عاشورا خط و مرز تعیین کرد از همین جهت کتاب «شعاع مهر حسین» نوشته شاهرخ هورامی شاعر اهل سنت استان کرمانشاه اشعار ۲۷ شاعر اهل سنت از کرمانشاه، کردستان و حتی کردستان عراق را با گویشهای مختلف جمعآوری کرده و حتی شاعران اهل سنت بسیاری در این زمینه اشعاری را برای مرثیه امام حسین(ع) سرودهاند.
عظیمی با بیان اینکه در شعر آیینی و عاشورایی استان کرمانشاه یکی از غنیترین شاعران و منابع را به گویش کرمانشاهی و کردی در اختیار دارد که همزمان حماسه و مرثیه را دربرمیگیرد، خاطرنشان کرد: از دست نمونهها شاعران توانمند در تاریخ ادبیات آیینی کرمانشاه مانند گلشن سنقری و منصور امینی موسی نارنجی، احمد عزیزی، بیدل کرمانشاهی محمد سعید میرزایی و... بسیار است.
یا حضرت عباس ایا میر غضنفر/سالار شجاعان عرب ثانی حیدری
ای شیر سرافراز زیر دست دلاور/قربان تو جان همه مخلوق سراسر
شعر منصور امینی موسی نارنجی در مدح حضرت عباس(ع)
استاد دانشگاه و پژوهشگر ادبیات با بیان اینکه بسیاری از شاعران و پیشکسوتان آثار ماندگاری را به خود اختصاص دادهاند که نیازمند حفظ و نگهداری برای آیندگان است، تأکید کرد: از مسئولان و متولیان فرهنگی استان کرمانشاه تقاضا دارم نسبت به جمعآوری و نگهداری این کتب ارزشمند و مستندسازی تاریخ فرهنگ و ادبیات این خطه تلاش کنند تا آیندگان بتوانند از آن بهرهمند شود و دچار فراموشی نشود.
وی با بیان اینکه غم و مصیبت تمام خاندان پیامبر(ص) در روز عاشورا بسیار سنگین و سوزناک است، ادامه داد: در مرثیهها و اشعار آیینی استان کرمانشاه پس از امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع)، مرثیهخوانی برای حضرت علی اصغر(ع) بسیار مورد توجه قرار گرفته و شاید علت آن مظلومیت بیش از حد یک کودک شیرخوار و علاقه مردمان کرد به کودکان خردسال دارد و در زبان کردی و عامیانه به کودکان خردسال شیرین و دلچسب و ناز، «شیرین شه مامه» گفته میشود تا بتوانند علاقه خود را ابراز کنند.
لالاییِ عاشورا؛ جایگاه «شیرین شمامه» در سوگ علیاصغر(ع)
عظیمی با بیان اینکه نوحه و مرثیه «شیرین شمامه» یکی از ماندگارترین اشعار کردی است که بسیار مورد توجه قرار گرفته و مانند مداحی «زینب زینب» اردبیلیها است، گفت: در این مرثیه شاعر مانند یک مادر دلسوز از عمق وجود خود شروع به مرثیهخوانی میکند و آه و ناله جانگدازی در آن روایت میشود و بسیاری از مادران از آن بهعنوان لالایی استفاده میکنند که در جریان برگزاری نشست پیرغلامان حسینی در کرمانشاه پیشنهاد شد که این نوحه و مرثیه بهعنوان میراث ماندگار و معنوی به ثبت ملی برسد که متأسفانه به نتیجه نرسید.
شیرین شمامهی نوبرم روله لای علی لای
غلتان و خوین ای اصغرم روله لای علی لای
روله تو هلس وی خاوه بنوره و حالم
له بعد تو روله علی نمنیه جلالم
پرپر لشی له خاک و خوین قضات بود و مالم
یه چه روژی هات و سرت روله لای علی لای
شیرین شمامه ی نوبرم روله لای علی لای
غلتان و خوین ای اصغرم روله لای علی لای
کی طرف میدان قضا پاره حنجرت کرد
چیو سیور اکبر پا له سر و خیون زیورت کرد
چه بی رد بی گرگ اجل له چنگم درت کرد
شیوت نیچو له نظرم روله لای علی لای
شیرین شمامه ی نوبرم روله لای علی لای
غلتان و خوین ای اصغرم روله لای علی لای
نظر شما