سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران - پریا پورارجمند؛‌ نام دیوید هاکنی با نوآوری، تجربه‌گرایی و بازاندیشی در مفهوم دیدن گره خورده است. او که در سال ۱۹۳۷ در شهر بردفورد انگلستان متولد شد، از مهم‌ترین چهره‌های هنر معاصر و یکی از شاخص‌ترین نمایندگان جنبش پاپ‌آرت به شمار می‌رود. هاکنی پس از تحصیل در کالج سلطنتی هنر لندن، در دهه ۱۹۶۰ به شهرت رسید و اندکی بعد با مهاجرت به لس‌آنجلس، دوره‌ای تازه از فعالیت هنری خود را آغاز کرد؛ دوره‌ای که با خلق مجموعه مشهور استخرهای کالیفرنیا و پرتره‌های بزرگ همراه بود.

با این حال، هاکنی هرگز هنرمندی نبود که به یک شیوه یا رسانه خاص محدود شود. او در طول بیش از شش دهه فعالیت حرفه‌ای، پیوسته به آزمودن امکانات تازه در نقاشی، طراحی، چاپ دستی، عکاسی، فتوکلاژ، طراحی صحنه اپرا و در سال‌های بعد هنر دیجیتال پرداخت. همین روحیه جست‌وجوگر باعث شد آثارش نه تنها از نظر زیبایی‌شناختی، بلکه از منظر نظری نیز مورد توجه قرار گیرند. بخش مهمی از دغدغه هاکنی به مسئله «چگونه دیدن» و «چگونه بازنمایی کردن جهان» مربوط می‌شود؛ پرسشی که در بسیاری از کتاب‌ها و آثار او حضوری پررنگ دارد.

هاکنی هنرمندی بود که در طول بیش از نیم‌قرن فعالیت، پیوسته مرزهای رسانه‌های هنری را گسترش داده و نگاه مخاطبان را نسبت به تصویر، واقعیت و ادراک دگرگون کرد. کتاب‌ها و آثار منتشرشده از او نیز همانند نقاشی‌هایش، بازتاب ذهنی کنجکاو و جست‌وجوگر بودند که هرگز از طرح پرسش‌های تازه درباره هنر و جهان دست نکشید.

هاکنی هفته گذشته در ۸۸ سالگی درگذشت و کتاب‌های به جا مانده از او و کتاب‌هایی که درباره این هنرمند نوشته شده، بهترین راهنما برای شناخت هاکنی و کارهایش هستند. در ادامه به این کتاب‌ها پرداخته‌ایم.

استخر کاغذ

«استخر کاغذ» مجموعه‌ای از آثاری است که هاکنی در سال ۱۹۷۸ در کارگاه مشهور تایلر گرافیکس در نزدیکی نیویورک خلق کرد. او در این پروژه با استفاده از خمیر کاغذ رنگی روی کاغذهای دست‌ساز کار کرد و مرز میان کاغذسازی و نقاشی را از میان برداشت. این مجموعه نمونه‌ای درخشان از روحیه تجربه‌گر هاکنی است؛ هنرمندی که همواره به دنبال کشف امکانات تازه در رسانه‌های هنری بود. منتقدان این آثار را نه فقط یک تجربه فنی موفق، بلکه یکی از دستاوردهای مهم هاکنی در حوزه چاپ و هنر کاغذ دانسته‌اند.

گیتار آبی

مجموعه «گیتار آبی» شامل بیست اثر چاپی و حکاکی است که بین سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۷۷ خلق شدند. این آثار از شعر مشهور «مردی با گیتار آبی» اثر والاس استیونز الهام گرفته‌اند، شعری که به رابطه میان واقعیت و تخیل می‌پردازد.

او درباره شعر والاس استیونز چنین گفته بود:«من شعر والاس استیونز را در تابستان ۱۹۷۶ خواندم. خود حکاکی‌ها به عنوان تصاویر تحت‌اللفظی شعر در نظر گرفته نشده بودند، بلکه به عنوان تفسیری از مضامین آن به صورت بصری بودند»

هاکنی همچنین درباره این مجموعه گفته است: «تصاویر من مانند شعر، درباره دگرگونی‌های درون هنر و همچنین رابطه بین واقعیت و تخیل هستند، بنابراین با تصاویری در دلِ تصاویر روبه‌رو هستیم، جایی که شیوه‌های مختلف بازنمایی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، بازتاب می‌یابند و در همان قاب واحد در هم می‌آمیزند و محو می‌شوند.»‌

در این آثار، تصاویر در دل یکدیگر ظاهر می‌شوند، بازتاب می‌یابند و در هم ادغام می‌شوند. همچنین ارجاعات متعددی به آثار پابلو پیکاسو، به‌ویژه نقاشی «گیتاریست پیر»، در این مجموعه دیده می‌شود.

خاطرات چین

این کتاب حاصل سفر دیوید هاکنی و نویسنده و شاعر انگلیسی، استیون اسپندر، به چین در اوایل دهه ۱۹۸۰ است. «خاطرات چین» تنها یک سفرنامه نیست، بلکه سندی هنری و فرهنگی از مواجهه دو روشنفکر غربی با جامعه چین در دوره‌ای مهم از تاریخ این کشور است.

این اثر مکان‌های معروف مثل دیوار بزرگ، معبد بودای یشم، چشم‌انداز جادویی کوئیلین و وقایع غیرمنتظره زندگی روزمره چینی را در بر می‌گیرد. در این کتاب هر دو آن‌ها در مورد ملاقات‌هایشان با شاعران و نقاشان معاصر چینی صحبت می‌کنند. عکس‌ها، نقاشی‌ها و آبرنگ‌های هاکنی، مکاشفه‌ای بی‌نظیر از چین است، در حالی که اسپندر با نثری غنی به گفتگو می‌پردازد.

فرارسیدن بهار

این کتاب که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، مجموعه‌ای از ۱۱۶ اثر دیجیتال هاکنی است که با آی‌پد خلق شده‌اند. او این آثار را در دوران همه‌گیری کرونا و در ستایش طبیعت و امید به آینده خلق کرد.

هاکنی معتقد بود فناوری دیجیتال نه جایگزین مهارت هنری، بلکه ابزاری تازه برای بیان خلاقانه است. آثار این مجموعه اگرچه روی صفحه کوچک آی‌پد طراحی شده‌اند، اما در ابعاد بزرگ چاپ شده‌اند و جزئیات قلم و حرکت دست هنرمند را به‌خوبی نمایش می‌دهند.

تاریخ تصویر

«تاریخ تصویر» که با همکاری مارتین گی‌فورد نوشته شده، از مهم‌ترین کتاب‌های نظری هاکنی محسوب می‌شود. این کتاب تاریخ هنر را از زاویه‌ای متفاوت بررسی می‌کند و به جای تمرکز صرف بر دوره‌ها و سبک‌ها، این پرسش را مطرح می‌کند که انسان‌ها چرا و چگونه تصویر می‌سازند.

هاکنی و گی‌فورد در شانزده فصل به موضوعاتی همچون پرسپکتیو، نور و سایه، رابطه نقاشی و عکاسی، نمایش حرکت و تحولات فناوری‌های تصویری می‌پردازند. این کتاب نشان می‌دهد که از نقاشی‌های غارهای ماقبل تاریخ تا تصاویر دیجیتال امروز، میل انسان به خلق تصویر همواره بخشی از تجربه زیستن بوده است.

خوشبختانه این کتاب توسط شروین شهامی‌پور به زبان فارسی ترجمه شده و توسط نشر نظر در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.

یورکشایر من

این کتاب حاصل گفت‌وگوهای هاکنی با مورخ هنر مارکو لیوینگستون است و به ریشه‌های خانوادگی و هنری او در منطقه یورکشایر می‌پردازد. بازگشت هاکنی به زادگاهش در اواخر دهه ۱۹۹۰ نقطه عطفی در فعالیت هنری او بود و به خلق مجموعه‌ای از مهم‌ترین نقاشی‌های منظره او انجامید.

از نگاه من

این کتاب شرحی شخصی از زندگی هنری هاکنی از دهه ۱۹۷۰ به بعد است. او در این اثر درباره تجربه‌های خود در زمینه نقاشی، فتوکلاژ، چاپ کامپیوتری، هنر فکس و فناوری‌های نوین سخن می‌گوید. کتاب تصویری روشن از ذهن هنرمندی ارائه می‌دهد که همواره در حال پرسشگری و بازتعریف شیوه‌های دیدن جهان بوده است.

الفبای هاکنی

این کتاب در سال ۱۹۹۱ با هدف جمع‌آوری کمک برای بیماران مبتلا به ایدز منتشر شد. در آن، هر حرف از الفبای انگلیسی با تصویری از هاکنی همراه شده و نویسندگان و شاعران برجسته بریتانیایی و آمریکایی برای هر حرف متنی کوتاه نوشته‌اند. نتیجه، اثری جذاب در تقاطع هنرهای تجسمی و ادبیات است.

دیوید هاکنی: مرور بر آثار

این کتاب مرجعی جامع برای آشنایی با دوره‌های مختلف فعالیت هنری هاکنی است. از آثار دوران دانشجویی در لندن گرفته تا مجموعه استخرهای لس‌آنجلس، پرتره‌های مشهور، مناظر یورکشایر و تجربه‌های دیجیتال، همگی در این کتاب بررسی شده‌اند. مقالات تحلیلی منتقدان و تاریخ‌نگاران هنر نیز ارزش پژوهشی اثر را افزایش داده است.

دیوید هاکنی: گاه‌شمار زندگی و آثار

این کتاب که توسط انتشارات تاشن منتشر شده، زندگی و آثار هاکنی را به‌صورت سال‌به‌سال دنبال می‌کند. خواننده در کنار مرور زندگی شخصی هنرمند، با مهم‌ترین آثار، نمایشگاه‌ها و تحولات فکری او نیز آشنا می‌شود.

تاریخ تصویر برای همه

این نسخه ساده‌شده و مصور از «تاریخ تصویر» برای نوجوانان و مخاطبان عمومی نوشته شده است. هاکنی و مارتین گی‌فورد در قالب گفت‌وگوهایی روان و جذاب، مفاهیم بنیادین تاریخ هنر و تصویرسازی را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند چگونه ابزارها و شیوه‌های تولید تصویر در طول تاریخ تحول یافته‌اند.

این کتاب خوانندگان را به ماجراجویی در اولین اشکال هنر، مانند نقاشی‌های غار، تا تصاویر دیجیتالی که امروزه روی رایانه‌ها و دوربین‌های تلفن می‌سازیم، می‌برد. این کتاب از طریق یک سری گفتگو بین هاکنی و گی‌فورد، جنبه‌های مختلف تاریخ هنر را در سادگی و وضوح بررسی می کند.

«تاریخ تصویر برای همه» توسط شروین شهامی‌پور به زبان فارسی ترجمه شده و نشر نظر آن را منتشر کرده است.

یک پیام بزرگ‌تر

این کتاب حاصل سال‌ها گفت‌وگوی مارتین گی‌فورد با دیوید هاکنی است. در این گفت‌وگوها، هاکنی درباره هنر، تاریخ نقاشی، فناوری، عکاسی، خلاقیت و زندگی شخصی خود سخن می‌گوید. کتاب تصویری کم‌نظیر از جهان فکری هنرمندی ارائه می‌دهد که همواره معتقد بوده هنر پیش از هر چیز به «دیدن» مربوط است.

پس از موفقیت عظیم نمایشگاه هاکنی، اولین سکته مغزی او سبب شد که او نتواند برای مدت طولانی صحبت کند. به دنبال آن خرابکاری تنه ی درخت توتم این هنرمند و خودکشی غم انگیز دستیار وی اندکی پس از آن، هاکنی را در دوران سختی قرار داد.

در فرار از این غم و اندوه ، در بهار 2013 دیوید هاکنی به استودیوی لس آنجلس بازگشت و چند ماه بعد ، مارتین گی فورد در حالی هاکنی را در استودیوی لس آنجلس ملاقات کرد که این هنرمند کاملا بهبود یافته بود و به سختی مشغول کار بر کمدی انسانی اش بود. مجموعه ای از پرتره های تمام قد که در آن نقاشی شده بود. کتاب «یک پیام بزرگتر» فرصتی است برای آشنایی با اندیشه هاکنی و تجربیاتی که طی زندگی هنری اش داشته. این کتاب را شروین شهامی‌پور ترجمه کرده و توسط نشر نظر در دسترس علاقه‌مندان به این هنرمند در ایران قرار گرفته است.