سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ در ابتدای برنامه علی دهباشی با بیان توضیحاتی اعلام کرد که نهصد و چهل و هشتمین شب بخارا به انتشار کتاب «بهزاد، سرآمد نگارگران ایران» اختصاص دارد.
در ادامه ماهور زهرایی، عکاس و از مدیران انتشارات کارنامه در آیین رونمایی از کتاب «کمالالدین بهزاد» در تالار کارنامه اظهار کرد: بسیار خوشحالم که امروز در مراسم رونمایی این کتاب حضور دارم. بیشک این پروژه فراتر از یک اثر مکتوب است و ادای دینی بزرگ به تاریخ و هنر ایران به شمار میرود.
زهرایی گفت: همانگونه که زندهیاد آنهماری شیمل در مقدمه همین کتاب اشاره کرده است، کمالالدین بهزاد مشهورترین نگارگر تاریخ هنر اسلامی، ستاره درخشان آسمان نگارگری ایران و یگانه نگارگری است که شاعران پس از او در اشعار خود از وی یاد کردهاند. پیش از او تنها مانی در دوران باستان به چنین شهرت افسانهای در عرصه نگارگری دست یافته بود، هرچند پس از اسلام اثری از نگارههای او باقی نماند.
زهرایی افزود: در اواخر قرن یازدهم هجری نیز بیدل دهلوی، شاعر بزرگ آن روزگار، در اشعار خود باریکی کمر معشوق را به نازکی قلم بهزاد تشبیه کرده است. با وجود چنین جایگاهی، حقیقت تلخ آن است که اگر امروز در میان آثار مکتوب ایران جستوجو کنیم، تعداد کتابهای اختصاصی، تکنگاریها و پژوهشهای تحلیلی درباره کمالالدین بهزاد حتی به تعداد انگشتان یک دست هم نمیرسد. بهزاد سالهاست در میان صفحات پراکنده کتابهای تاریخ هنر و مقالات تخصصی دانشگاهی محبوس مانده و کمتر به شکلی مستقل در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است.
وی اظهار کرد: از سوی دیگر، همانطور که دکتر عبادالله بهاری در مقدمه کتاب با صراحت و شجاعت علمی یادآور شدهاند، بخش عمده شناخت جهان از بهزاد تحت تأثیر پژوهشهای محققان غربی در قرن بیستم شکل گرفته است؛ پژوهشگرانی که با وجود تلاشهای ارزشمند خود، به دلیل آشنایی محدود با فرهنگ، زبان، ادبیات و متون کهن ایران، در مواردی دچار برداشتها و خطاهایی شدهاند.
زهرایی با اشاره به روند شکلگیری این اثر گفت: در دهه ۱۳۷۰ و با همراهی دکتر محمدعلی موحد، که از دوستان دیرین دکتر بهاری بودند، زمینه آشنایی و همکاری ایشان با انتشارات کارنامه فراهم شد. همانگونه که دکتر بهاری در مقدمه کتاب توضیح دادهاند، سفرهای متعدد کاری ایشان به نقاط مختلف جهان فرصتی ارزشمند فراهم کرد تا به کتابخانهها، موزهها و مؤسسات فرهنگی عمومی و خصوصی مراجعه کرده و مجموعههای مهم نسخههای خطی و آثار نگارگری ایران را مورد مطالعه قرار دهند. ایشان همچنین در همین دوره برای دریافت مجوز استفاده از اسناد و تصاویر مرتبط تلاشهای فراوانی انجام دادند و حاصل بخشی از این پژوهشها را در قالب کتابی به زبان انگلیسی در انگلستان منتشر کردند.
وی ادامه داد: پس از آغاز همکاری با نشر کارنامه، فرایندهای پژوهشی، تعاملات مستمر با دکتر بهاری، تهیه اسلایدهای اصلی آثار از مجموعههای معتبر جهان و دیگر اقدامات تخصصی انجام شد که در نهایت به غنای هرچه بیشتر این اثر انجامید.
زهرایی خاطرنشان کرد: کتاب حاضر در مقایسه با نسخه انگلیسی، از نظر دقت و تکمیل متون پژوهشی و نیز بهرهگیری از اسناد و تصاویر بیشتر و باکیفیتتر، اثری جامعتر و کاملتر به شمار میرود. کتابی که امروز پیش روی شما قرار دارد حاصل سالها پژوهش خستگیناپذیر و وفادارانه دکتر عبادالله بهاری است. یکی از مهمترین ارزشهای این اثر آن است که برای نخستین بار ریشههای نگارگری ایران و بهویژه سبک بهزاد را به شکلی نظاممند بررسی کرده، آثار منسوب به او را یکجا گرد آورده و تحلیل کرده و همچنین درباره تاریخگذاریهای نادرست گذشته با صراحت علمی اظهار نظر کرده است.
زهرایی افزود: همانگونه که استاد بهاری در بخش سپاسنامه کتاب از خود کمالالدین بهزاد قدردانی کردهاند که با عشق، نبوغ و ازخودگذشتگی در راه پرورش و تکامل هنر گام برداشت، من نیز میخواهم از دکتر عبادالله بهاری تشکر کنم که با عشق، دقت و پشتکاری مثالزدنی چنین اثری را برای فرهنگ و هنر ایران به یادگار گذاشتهاند. هدف ما از اجرای این پروژه صرفاً افزودن یک عنوان جدید به فهرست انتشارات کارنامه نبود، بلکه تلاش کردیم در راستای آرزوی مؤلف، گامی مؤثر برای شناساندن این هنر درخشان به دوستداران و پژوهشگران تاریخ هنر ایران برداریم تا بتوانیم با نگاهی دقیقتر و به دور از خطاهای رایج، به تماشای هویت فرهنگی خود بنشینیم.
وی در پایان گفت: تولید آثار نفیس و پژوهشی در روزگار کنونی نیازمند صبوری، عشق و تحمل دشواریهای فراوان است. با این حال، امروز که به این کتاب ارزشمند با متنی پژوهشی و بیش از ۱۶۰ تصویر کمنظیر و در تراز جهانی نگاه میکنیم، تمام خستگیها از تن من و همکارانم در نشر کارنامه بیرون میرود.
بازنگری در تاریخ نقاشی ایران
آیدین آغداشلو نیز با تمجید از کیفیت انتشار این اثر بیان کرد: زمانی که نسخه فارسی کتاب منتشر شد، آن را با دقت فراوان مطالعه کردم و بار دیگر تحسینم نسبت به این اثر افزایش یافت. این کتاب بسیار زیبا، قابل توجه و مایه افتخار است. چاپی فاخر دارد و از نظر کیفیت تفاوتی با نسخه اروپایی آن دیده نمیشود. همچنین گرافیک، صفحهآرایی و صحافی کتاب در سطح بسیار مطلوبی قرار دارد.
وی افزود: انتشار این کتاب در زمان مناسبی صورت گرفته و همین موضوع دارای معنا و اهمیت است. خوشحالم که در این مقطع از زندگیام شاهد انتشار کتابی هستم که در زمان درست به دست مخاطبان رسیده است. اهمیت این زمانبندی از آن جهت است که کتاب ما را به بازنگری در تاریخ نقاشی ایران فرامیخواند. تاریخی که در طول بیش از هزار سال فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته و از همان آغاز، اگرچه همواره ممنوع نبوده، اما اغلب با نوعی نگاه مکروه و محدودکننده مواجه بوده است.
آغداشلو ادامه داد: بدون در نظر گرفتن این بستر تاریخی نمیتوان به درک روشنی از جایگاه نگارگری ایران دست یافت و به این پرسش پاسخ داد که آیا این هنر برای عموم مردم بوده یا بیشتر در اختیار خواص قرار داشته است. واقعیت این است که مسیر طولانی و پرپیچوخمی طی شده تا کمالالدین بهزاد به نماد و شمایل نگارگری ایرانی تبدیل شود. به مرور زمان هر آنچه درباره نگارگری کلاسیک ایران شناخته و روایت میشد، به نام بهزاد ثبت و به او منسوب میگردید. این خود یکی از بزرگترین افتخارات یک هنرمند است که به یک شمایل فرهنگی و هنری بدل شود.
وی افزود: هنگامی که از بهزاد سخن میگوییم، در حقیقت از مجموعهای از کمالات هنر نگارگری ایران سخن میگوییم. کمالاتی که در ذهن تاریخ به او نسبت داده شده است. بدون تردید بهزاد هنرمند بزرگی بوده و توانسته چنین بار سنگینی را بر دوش بکشد.
آغداشلو خاطرنشان کرد: جدا کردن شخصیت و آثار بهزاد از مجموعه هنر نگارگری ایران کار آسانی نیست. همواره گفته میشود که ایران دو نقاش بزرگ در تاریخ خود داشته است؛ نخست مانی که متأسفانه هیچ اثری از او باقی نمانده و دیگری کمالالدین بهزاد که از او به عنوان بزرگترین هنرمند دوران نگارگری ایران یاد میشود.
وی ادامه داد: افزون بر کمالات شخصی بهزاد، تشخیص و تفکیک آثار خود او از آثار شاگردانش و همچنین آثاری که بعدها به او منسوب شدهاند، بسیار دشوار است و به آسانی نمیتوان مرز روشنی میان آنها ترسیم کرد. البته تاریخ نقاشی ایران هنرمندان بزرگ دیگری نیز داشته است؛ از جمله جنید، رضا عباسی و صادق بیگافشار. با این حال، تفاوت مهم این هنرمندان با بهزاد آن است که آثارشان تا حد زیادی قابل شناسایی و تفکیک است، در حالی که نام و جایگاه بهزاد چنان با کلیت سنت نگارگری ایران درآمیخته که جداسازی آن از این میراث گسترده به سادگی ممکن نیست.
آغداشلو درباره اهمیت جایگاه کمالالدین بهزاد در تاریخ هنر ایران گفت: اهمیت بهزاد بیش از هر چیز در سامان دادن و شکل بخشیدن به دستاوردهای پراکنده نقاشان پیش از خود است. او توانست این پراکندگی را گرد هم آورد و به آن انسجام ببخشد. همچنین در آثار او اندام انسانی با بیانی رساتر، سنجیدهتر و کاملتر تصویر میشود.
وی افزود: رنگهایی که بهزاد در آثارش به کار میبرد، درخشان و فوقالعادهاند. در دوران جوانی گمان میکردم تنها بهزاد راز استفاده از این رنگها را میداند، اما بعدها دریافتم که این ویژگی در اصل متعلق به سنت نقاشی ایرانی است و بهزاد از ظرفیتهای این سنت بهره برده است.
وی ادامه داد: با این حال، آنچه بهزاد را از بسیاری از نگارگران دیگر متمایز میکند، توانایی او در ترکیببندی است. آثار او از تعادل و هماهنگی کمنظیری برخوردارند و همین ویژگی سبب شده است که در تاریخ نگارگری ایران جایگاهی ممتاز و ماندگار پیدا کند.
نظر شما