سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ این اثر که نسخه اصلی آن توسط انتشارات معتبر کمبریج در سال ۲۰۲۲ منتشر شده است، به یکی از مهمترین پرسشهای علوم رفتاری در دهه اخیر پاسخ میگوید: چرا انسانها رفتاری بهظاهر «ناعقلانی» از خود نشان میدهند؟
برای دههها، اقتصاددانان تصویری از انسان به عنوان «هومو اکونومیکوس» یا انسان اقتصادی ترسیم میکردند؛ موجودی سرد، خودمحور و کاملاً منطقی که همیشه بهترین تصمیم را برای بیشینهسازی منافع خود میگیرد. اما در چند دهه اخیر، اقتصاد رفتاری این تصویر را در هم شکسته و نشان داده است که انسانها موجوداتی عمیقاً خطاکار و سرشار از سوگیریهای شناختی هستند.
لیونل پیج در کتاب «ناعقلانی بهینه» گام فراتری برمیدارد و دیدگاه سوم و جسورانهای را مطرح میکند. او استدلال میکند که بسیاری از آنچه ما «سوگیری» یا «خطای شناختی» مینامیم، در واقع پاسخهای هوشمندانه و بهینهای هستند که در فرایند تکامل برای حل مسائل عملی زندگی شکل گرفتهاند. به عبارت دیگر، ناعقلانی ما بهینه است.
لیونل پیج، استاد اقتصاد و مدیر خوشه علوم رفتاری و اقتصاد در دانشگاه کوئینزلند استرالیا، یکی از چهرههای شاخص اقتصاد رفتاری در سطح جهان به شمار میرود. او بیش از ۵۰ مقاله علمی در زمینههای تصمیمگیری در شرایط ریسک، ترجیحات زمانی، ترجیحات اجتماعی و تفکر راهبردی منتشر کرده و تحقیقاتش در رسانههای معتبری همچون نیویورک تایمز، والاستریت ژورنال و گاردین بازتاب داشته است.
پیج که دکترای اقتصاد خود را از دانشگاه پانتئون-سوربن پاریس دریافت کرده، در پژوهشهای خود بینشهای نظریه اقتصادی و علوم رفتاری مانند روانشناسی را با یکدیگر پیوند میزند تا درک عمیقتری از چگونگی تصمیمگیری انسانها، چه به صورت فردی و چه در گروهها، به دست آورد.
کتاب «ناعقلانی بهینه» در چهار بخش و پانزده فصل تنظیم شده است که ساختاری منسجم و گامبهگام دارد: بخش اول: «صحنهآرایی» این بخش به معرفی الگوی انسان اقتصادی، روانشناسی سوگیریهای رفتاری، انقلاب علمی در اقتصاد و منطق تکاملی پشت بهینهسازی میپردازد. پیج در این بخش نشان میدهد که چرا ترکیب اقتصاد رفتاری و زیستشناسی تکاملی میتواند تصویر کاملتری از انسان ارائه دهد.
بخش دوم: «تصمیمات فردی»: در این بخش، نویسنده به بررسی پدیدههای رفتاری شاخصی میپردازد که اقتصاددانان رفتاری آنها را «سوگیری» مینامند: استفاده از قواعد سرانگشتی و احساسات درونی، نقطههای مرجع و بیزاری از ضرر (مشهور در نظریه چشم انداز کانمن و تورسکی)، حساسیت به احتمال، تصادفی بودن انتخابها، و بیصبری.
بخش سوم: «تعاملات اجتماعی»: این بخش به بررسی رفتارهای ما در مواجهه با دیگران اختصاص دارد: مهربانی و تلافی متقابل (reciprocity)، هیجانات و تعهد (نقش احساسات در حفظ تعهدات)، هویت اجتماعی، مدیریت تأثیر (impression management) در نزد دیگران، و انتخاب توهم (چرا گاهی فریب خود به نفع ماست).
بخش چهارم: «فرجام»: فصل پایانی کتاب با عنوان «عقلانیت؟» به بازتعریف خود مفهوم عقلانیت اختصاص دارد و پرسشهای بنیادینی را درباره معنای درست تصمیمگیری منطقی مطرح میکند.
کتاب «ناعقلانی بهینه» با استقبال گسترده پژوهشگران برجسته حوزه اقتصاد رفتاری مواجه شده است. ایتزاک گیلبوا، استاد اقتصاد و علوم تصمیمگیری در HEC پاریس، این کتاب را «روشنگر و هوشمندانه» توصیف کرده و میگوید: «پیج روانشناسی تکاملی را به عنوان یک اصل راهنما برای ساماندهی دانش ما در این حوزه پیشنهاد میکند.»
پتر واکر از دانشکده اقتصاد دانشگاه اراسموس روتردام نیز میگوید: «موشکافانه و عمیق... ترکیبی خوششانس زیرا بدون درک یکی، دیگری را نمیتوان به درستی فهمید.» کن بینمور، استاد بازنشسته اقتصاد در کالج دانشگاهی لندن، با لحنی تحسینآمیز میگوید: «کتاب لیونل پیج بهترین منبعی است که برای مطالعه وضعیت کنونی تعامل اقتصاد نئوکلاسیک و اقتصاد رفتاری سراغ دارم.»
عنوان کتاب پرسشبرانگیز است: چگونه چیزی میتواند هم «ناعقلانی» باشد و هم «بهینه»؟ پاسخ پیج در این است که مغز انسان برای حل مسائل دنیای واقعی تکامل یافته، نه برای پاسخ دادن به پرسشنامههای آزمایشگاهی. در محیط خطرناک و کماطلاعات نیاکان ما، استفاده از قواعد سرانگشتی، اتکا به احساسات درونی و حتی «بیصبری» میتوانست تفاوت میان زندگی و مرگ باشد. چیزی که امروز در آزمایشگاههای اقتصاد رفتاری «ناعقلانی» خوانده میشود، در زیستبوم واقعی نیاکان ما «هوشمندانه برای بقا» بوده است.
پیج در مصاحبهای با پادکست «Modern Wisdom» این ایده را چنین توضیح میدهد: «ما تمایل داریم خودمان را باهوشتر، جذابتر و مهربانتر از حد متوسط بدانیم. این خودفریبی، برخلاف آنچه به نظر میرسد، یک نقص نیست؛ بلکه سازوکاری تکاملی است که به ما کمک میکند دیگران را متقاعد کنیم. وقتی خودمان به آنچه میگوییم باور داشته باشیم، دیگران را قانعکنندهتر خواهیم بود.»
یکی از نقاط قوت نسخه فارسی این کتاب، ترجمه روان و دقیق آن است. سیامک کفاشی که خود آمار و اقتصاد خوانده، با تسلط بر مفاهیم پیچیده اقتصاد رفتاری و روانشناسی شناختی، توانسته متن اصلی را به زبانی ساده و قابل فهم برای مخاطب فارسیزبان برگرداند، بدون اینکه از عمق تحلیلی آن کاسته شود.
علی رحیمی نیز به عنوان ویراستار، با دقت نظر تمام، متن را از نظر ساختاری و محتوایی یکدست کرده و اطمینان یافته که اصطلاحات تخصصی به درستی و بهطور یکسان در سراسر کتاب به کار رفتهاند. نتیجه این همکاری، کتابی است که هم برای متخصصان علوم رفتاری و اقتصاد ارزشمند است، هم برای عموم خوانندگانی که کنجکاوند رازهای پنهان رفتار خود و دیگران را کشف کنند.
«ناعقلانی بهینه» برای طیف گستردهای از مخاطبان مناسب است، از جمله دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد رفتاری که به دنبال چارچوبی نظری برای درک جایگاه این رشته هستند؛ روانشناسان علاقهمند به کاربردهای روانشناسی در تصمیمگیری اقتصادی؛ زیستشناسان فرگشتی که از منظر تکامل به رفتار انسان مینگرند؛ مدیران و فعالان حوزه کسبوکار که میخواهند درک عمیقتری از رفتار مصرفکننده و تصمیمات انسانی داشته باشند و عموم خوانندگان با پیشینه علمی متوسط که به دنبال درک عمیقتری از رفتارهای روزمره خود و دیگران هستند.
نکته قابل توجه این است که پیج در سراسر کتاب، مفاهیم انتزاعی و پیچیده نظریههای اقتصادی را با مثالهای ملموس و روزمره توضیح میدهد که درک آنها را حتی برای خوانندگان غیرمتخصص نیز بسیار آسان میکند.
نظر شما