سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محسن آزموده؛ مراسم یادبود و تشییع پیکر عبدالمجید ارفعی، زبان‌شناس و پژوهشگر و متخصص زبان‌های باستانی اکدی و ایلامی، ایلام‌شناس صبح امروز جمعه هشتم اسفندماه در مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. در این مراسم شماری از چهره‌های نام‌آمور و برجسته فرهنگ و اندیشه ایرانی چون ژاله آموزگار، سید مصطفی محقق داماد، کاظم موسوی بجنوردی، محمد حسن سمسار، علی بلوکباشی، علی اکبر صالحی، احمد مسجد جامعی، علی بهرامیان، سید علی آل داود، محمد جعفری قنواتی، مهدی حجت، رضا دبیری‌نژاد، محمود جعفری دهقی، نیکنام حسین‌پور، نادره جلالی، علی همدانی و ... در کنار خانواده و دوستداران عبدالمجید ارفعی حضور داشتند. در ادامه گزارشی از این مراسم ارائه خواهد شد.

"روح پارسه" تن رنجور را وانهاد

در ابتدای این مراسم کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در یادبود استاد ارفعی متن حاضر را خواند:

با درود و سلام خدمت استادان گرامی ، میهمانان ارجمند، اعضای محترم شورای عالی علمی و پژوهشگران و کارکنان مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.

امروز برای فرهنگ و تمدن ایران‌زمین روزی غم انگیز و اندوهبار است. ایران یکی از فرزندان دانشمند و دلبسته فرهنگ خود را از دست داد و ما اینک به سوگ او نشسته‌ایم، مرد بزرگی که همه عمر کوشش خود را برای شناخت بهتر و بیشتر ایران باستان به کار برد.

زنده‌یاد دکتر عبدالمجید ارفعی، استاد برجسته و ممتاز زبان‌ها و فرهنگ ایران باستانی و مترجم عالی مقام فرمان کوروش اینک از میان ما رخت بربسته است.

"روح پارسه" تن رنجور را وانهاد و از این جهان به دیگر سرا رخت بربست.

زنده‌یاد استاد ارفعی از معدود ایرانیانی بود که از دیرباز کوشید صلاحیت‌های علمی را ‌برای شناخت ایران باستان بنابر کهن‌ترین متون و نقوش و کتیبه‌ها و گل نبشته‌های برجای مانده از سده‌های بسیار دور در خود گرد آورد، آنگاه دستاوردهای علمی را در این باب بر جهان علم و پژوهش و به ویژه هم میهنان گرامی خویش عرضه بدارد، که حاصل و گل سرسبد همه آنها ترجمه "فرمان کوروش" از زبان اکدی و خط میخی است و بارها در سلسله انتشارات این مرکز منتشر شده است. باید گفت که این ترجمه، هدیه ارزشمندی است که دکتر ارفعی به همه ایرانیان تقدیم داشته است.

همچنین باید از اثر درخشان دیگر او ترجمه "گِل نبشته"ها و الواح تخت جمشید یاد کرد که اسناد ارزشمندی از دوران داریوش بزرگ است و آگاهی‌های مهمی از آن زمان به دست می‌دهد.

مرکز ما از سالیانی پیش از بخت بلند همکاری و همراهی دکتر ارفعی برخوردار بوده است و خرسندیم که آثار ارجمند او را منتشر کرده‌ایم. دکتر ارفعی از اعضای شورای عالی علمی مرکز بود، ولی افسوس که وضع سلامتی او چنان نبود که از حضور او بیشتر برخوردار شویم.

فقدان این دانشی‌مرد سترگ را نخست خدمت خانواده محترم، همسر و فرزندان سوگوار او و سپس به جامعه علمی کشور و همه دلبستگان فرهنگ و تمدن ایران تسلیت عرض می‌کنم و برای آنها شکیبایی و تندرستی آرزو دارم.

روان او شاد و در کنار دریای آمرزش خداوندی آسوده و آرام باد.

با تشکر بسیار.

درود و بدرود استاد ارفعی

در ادامه مراسم علی بلوکباشی، نویسنده و پژوهشگر در حوزه مردم‌شناسی ایران سخنانی را درباره استاد ارفعی مطرح کرد که متن از آن نظر می‌گذرد:

در سوگ دوست دانشمند از دست رفته‌ام

در دلم بود که بی دوست نباشم هرگز

چه توان کرد که سعی من و دل باطل بود!

امروز در سوگ و تشییع پیکر دکتر عبدالمجید ارفعی، دانشی مردی بزرگ، دورهم گرد آمده ایم، که سالهای جوانی و سالخوردگی خود را در اندیشۀ شناخت هویت فرهنگی ایران در گذشته‌های دور، و شناساندن آن به ایرانیان و جهانیان، و هویت بخشیدن به فرهنگ ایران امروز، گذرانده است.

آشنایی من با شادروان دکتر ارفعی به حدود 60 سال پیش باز می‌گردد، سال‌های 39 یا ۴۰. زمانی که دورۀ لیسانس ادبیات و زبان فارسی را در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران می‌گذراندم. نخستین دیدار ما بسیار گرم و دلنشین بود. این دیدار، یک دوستی پایدار را میان ما رقم زد. دیدارهایمان همیشه با «درود و بدرود»های این عزیز از دست رفته همراه بود. هنوز هم‌‎نوای آهنگینِ کلام دلنشین «درود و بدرود»های این دوست نازنین در گوشم طنین‌انداز است.

دکتر ارفعی عشقی بی‌کران به زبان و فرهنگ ایران باستان، و تعلق خاطر و مهری فراوان به استادان روانشاد استاد ابراهیم پورداود و استاد پرویز ناتل خانلری داشت. سرانجام نیز همین عشق، او را برای دانش‌اندوزی در این قلمرو، روانۀ امریکا کرد.

ارفعی به تشویق استاد دکتر خانلری در سال 1344 در مؤسسۀ خاورشناسی دانشگاه شیکاگو به تحصیل زبانهای ایلامی و اکّدی مشغول شد. پس از پایان تحصیلات و بازگشت به ایران، در فرهنگستان زبان و ادب فارسی که زیر نظر دکتر خانلری بود به پژوهش پرداخت، اما حضور او در این نهاد دیری نپائید.

در سال‌های آغاز جمهوری اسلامی که تب داغ انقلابی‌گری فضای جامعه را فرا گرفته بود، دکتر خانلری، و یکی دو سال بعد، دکتر ارفعی را از کار برکنار کردند، و ناروائی‌هایی از نادانی و بی‌خردی بر وجود و روح ظریف این دو استاد دانشمند روا داشتند.

دکتر ارفعی گامی بزرگ در آشنا کردن ایرانیان با تاریخ فرهنگ و تمدن ایران باستان سهم بزرگ و ارزشمندی در عرصۀ آگاهی ملت ایران از نیاکان خود داشته است. او با زدودن گرد و غبار تاریخ از چهرۀ گِل نبشته‌های به دست آمده از بارو و خزانۀ تخت جمشید، و رمز گشایی و خوانش چند هزارگِل نبشته درمیان حدود 30 هزار گل نبشته، که ارنست هرتسفلد ، باستان‌شناس آلمانی آنها را درکاوش در تخت جمشید در سال‌های 1312- 1315ش یافته بود، و نشر خوانده های خود، دری به سوی فرهنگ اقتصادی و نظام اداری و مالی دربار پادشاهان هخامنشی(550-330پ.م)، دربرابر دیدگان ما گشود. او همراه دانشمندان دیگر، به ویژه ریچارد هلکRichard Hallock ، استادش، چگونگی کارکرد نظام اجتماعی- اقتصادی سازمان کار، و وضعیت معیشتی کارگران در کارگاه‌های دورۀ پادشاهی داریوش، خشایارشا و اردشیر یکم را، برای شیفتگان فرهنگ و تمدن جهان باستان روشن کردند، و دریچه ای به سپیده‌دم تاریخ تمدن بشری گشودند، و عرصۀ دانسته ‌های تاریخی – اجتماعی و فرهنگی جهانیان را دربارۀ فرهنگ تمدن ایرانی گسترش دادند.

امروز در سرزمین ایران، ما گواه پرتو کرامات دیداریِ دانش شادروان ارفعی بر بخش تاریکی از تاریخ فرهنگی ایران باستان هستیم. وجود پر برکت این استاد زبان‌های ایلامی و آثار بازمانده از پژوهش های او موجب سرافرازی سرزمین ایران در جامعۀ علمی جهان، و افتخار هر ایرانی با داشتن چنین هویت فرهنگی درخشان کهنی است.

دکتر ارفعی در فرهنگ ایران زمین و در دل ماپیوسته جاودانه خواهد ماند.

روانش شاد و با فرشتگان مینوی همگام باد.

ارفعی نمرده است

ژاله آموزگار عضو شورای عالی علمی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و پژوهشگر برجسته فرهنگ و زبان‌های باستانی از دیگر سخنرانان این مراسم بود. او در سخنان کوتاهی گفت: ما همه صاحب‌مجلسیم و مفتخریم که هم‌دوره او بودیم و خوشابه‌حال من که دوستش بودم. ارفعی نمرده است که وجودش باقی است و ماندنی. مردی که اگرچه زندگی آسانی نداشت اما برای انتفاع مالی کاری نکرد.

او افزود: ارفعی فرزند ایران بود و تمام وجودش سرشار از عشق به ایران. کسی‌که همه عمر به وطن خدمت کرد. به خاک ایران تبریک می‌گویم که فرزندش را در خاک خود و در جوار حافظ شیرازی در آغوش خواهد گرفت.

ارفعی همچون حافظ در حافظه ایرانیان خواهد ماند

همچنین جبرئیل نوکنده،رییس کل موزه ملی ایران در مراسم یادبود و تشییع پیکر عبدالمجید ارفعی متن زیر را خواند:

از شمارِ دو چشم یک تن کم، وز شمارِ خرد هزاران بیش

آسمانی شدن استاد دکتر عبدالمجید ارفعی را به خانواده بزرگ ارفعی، دوستان و شاگردان ایشان، جامعه میراث فرهنگی، جامعه فرهنگ، هنر و ادب ایران، و پژوهشگران حوزه زبان‌شناسی و تاریخ جهان باستان تسلیت می‌گویم.

نخستین بار نام ایشان را در کلاس درس «مبانی باستان‌شناسی» از زبان زنده یاد استاد دکتر صادق ملک‌شهمیرزادی در دانشگاه تهران در مهرماه سال 1370 شنیدم. آن روز سخن از «زبان‌های خاموش» بود و استاد با افتخار از شخصیتی ایرانی یاد کرد که یکی از کهن‌ترین زبان‌های خاموش، یعنی زبان ایلامی، را می‌دانست و از دانشگاهی معتبر، زیر نظر یکی از برجسته‌ترین متخصصان زبان‌های باستانی، زنده‌یاد ریچارد هلک، فارغ‌التحصیل شده بود. در کنار این افتخار علمی، از دشواری‌های زندگی آن پژوهشگر نیز گفت؛ از اینکه با وجود تخصص کم‌نظیرش، ناگزیر بود برای گذران زندگی در حوزه‌ای دیگر فعالیت کند. همان روایت کوتاه، تصویری ماندگار و عمیق از او در ذهنم ساخت.

در سال ۱۳۷۵، در پروژه کاوش چُغابنوت خوزستان به سرپرستی استاد دکتر عباس علیزاده، افتخار آشنایی با ایشان را یافتم. استاد ارفعی در سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ در بخش کتیبه‌های باستانِ موزه ملی ایران مشغول به کار بود و خدمات ماندگاری از خود بر جای گذاشت. هرچند پس از سال ۱۳۸۲ با او نامهربانی‌هایی شد، اما هیچ‌گاه از مهر و مسئولیت‌پذیری او کاسته نشد؛ همواره با خوش‌رویی به پرسش‌های موزه پاسخ می‌داد و هر کمکی را با بزرگواری انجام می‌داد. ایشان از چهره‌های مؤثر در روند بازگرداندن گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید از دانشگاه شیکاگو به میهن بود؛ اقدامی ارزشمند که نام او را در تاریخ پاسداشت میراث فرهنگی ایران ماندگار ساخت.

نام این استاد بزرگ در حافظه تاریخ جهان باستان زنده خواهد ماند؛ چراکه او به دوره‌ای اشراف داشت که ریشه‌های فرهنگ ایرانی در آن نهفته است: دوره ایلام؛ دوره‌ای که سنگ‌بنای شکل‌گیری امپراتوری هخامنشی شد و افق تازه‌ای به جهان ایرانی بخشید. بی‌تردید تاریخ جهان بدون مطالعه تاریخ هخامنشی ناقص است و این مطالعه نیز بدون بهره‌گیری از داده‌های گل‌نبشته‌های هخامنشی کامل نخواهد بود؛ داده‌هایی که نام عبدالمجید ارفعی با آنها پیوندی ناگسستنی یافته است.

متانت، ادب و لبخندهای آرام و همیشگی استاد هرگز از خاطرم نمی‌رود. او به‌راستی دانشمندی ایرانی، فروتن و بزرگ بود؛ انسانی که دانش را با اخلاق درآمیخته بود.

در پایان، ضمن عرض تسلیت مجدد، یاد استاد عزیزمان را گرامی می‌داریم. روحش شاد و میراث علمی‌اش ماندگار باد. مقرر است که او در جوارِ حافظِ بزرگ آرام گیرد؛ او نیز همانند حافظ، برای همیشه در حافظه و میراث ایران‌زمین زنده و جاودان خواهد ماند.

***

شهاب‌الدین ارفعی برادر عبدالمجید ارفعی و هرمز خسرویانی (موبد) نیز در سخنانی یاد و خاطره او را زنده کردند.

در پایان این مراسم حاضران به امامت جماعت آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد بر پیکر عبدالمجید ارفعی نماز میت و وداع خواندند و پیکر او را تا دروازه ورودی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی تشییع کردند.

همچنین به گفته روابط عمومی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی مراسم چهلم این استاد بعد از نوروز برگزار خواهد شد.

لازم به ذکر است مراسم خاکسپاری استاد ارفعی صبح یکشنبه 10 اسفندماه در حافظیه شیراز برگزار شود.

گزارش تصویری این مراسم به زودی منتشر خواهد شد.با سپاس از حمیدرضا محمدی که در تهیه این گزارش ما را یاری رساند.