سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- طاهره مهری؛ تاریخ طبری غیر از تفسیر طبری است و این دو یکی نیستند و نویسنده هر دو یک نفر است. این دو کتاب در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم نوشته شده است. تفسیر طبری یا جامعالبیان عن تاویل القرآن، تفسیری از قرآن نوشته محمد بن جریر طبری، محدث، فقیه، مفسر و مورخ سده سوم هجری قمری است و «تاریخ الرسل و الملوک یا تاریخ الامم و الملوک» معروف به تاریخ طبری هم کتابی است به زبان عربی که توسط همین نویسنده نوشته شده است. در این خصوص با محمدکاظم رحمتی، عضو هیات علمی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی و پژوهشگر تاریخ صدر اسلام به گفتوگو نشستیم که در ادامه میخوانید:
***
رابطه بین تاریخ طبری و تفسیر طبری چگونه است و نویسنده این آثار ابتدا به نوشتن کدام اثر مبادرت ورزید؟
به نظر میرسد که طبری نخست تفسیر خود را نگاشته باشد و سپس به نگارش تاریخ خود پرداخته باشد، چرا که در مقدمه تاریخ خود از تفسیر خود یعنی جامعالبیان عن تأویل آی القرآن نام برده است. بخش قابل تأملی از آیات قرآن مربوط به حوادث تاریخی صدر اسلام است و طبعا طبری در تفسیر خود روایتهای تاریخی در تفسیر آیات را آورده باشد از این لحاظ ارتباط قابل توجهی میان تاریخ و تفسیر قرآن او وجود دارد.
شرحی در خصوص محمد بن جریر طبری، محدث، فقیه، مفسر و مورخ سده سوم هجری قمری بیان کنید.
محمد بن جریر طبری (متوفی 310) از عالمان و فقیهان ایرانی است که در آمل دیده به جهان گشود و سپس به بغداد مهاجرت کرد. او دیدگاههای فقهی خاصی داشت و در آثار فقهی خویش این رویکرد را بیان کرد و پیروان او به جریریه شهرت داشتهاند اما مکتب فقهی او چندان دوام پیدا نکرد. در بغداد با اهل حدیث منازعاتی داشت که مربوط به نظر او در باب اصالت حدیث غدیر بود که باعث شد اهل حدیث او را خانهنشین کنند.
زمینههای نگارش تفسیر طبری چگونه است؟
نگارش تفسیر خاصه گونه تفسیرنگاری مأثور یعنی روایی پیش از طبری وجود داشت و مفسران مختلفی تفاسیری مأثور نگاشته بودند. طبری بخش مهمی از میراث تدوین شده پیش از خود را در اثر خود تدوین و گردآوری کرده است. این شکل نگارش یعنی گردآوری متنهای کوتاهتر و تدوین آثار جامع در قرون سوم و چهارم متداول بوده و به دلیل جامعیت آثار تألیف شده، عموما مصادر اینگونه تألیفات کنار گذاشته شده و اکنون در دسترس نیستند.
در تفسیر طبری تا چه میزان ردپای تاریخ مشاهده میشود؟
مباحث تاریخی به چند شکل در تفسیر طبری دیده میشود؛ تفسیر آیات ناظر به سیره پیامبر(ص) و دیگر آیات مربوط به اهل کتاب. طبری روایتهای متداول در سنت تفسیر اسلامی در خصوص شخصیتها و اشارات قرآن به اهل کتاب را بر اساس همین روایتها نقل کرده است.
رویکرد فقهی، کلامی طبری چگونه بود و این رویکرد چه جایگاهی در تاریخ تفسیر دارد؟
طبری مورخ، محدث و فقیهی است که بر اساس رویکرد معیار اهل سنت آثار خود را پدید آورده است. لذا در تفسیر با معیارهای نزدیک به تفکر اهل حدیث و اشاعره به تفسیر آیات متشابه پرداخته و در مباحث دیگر نیز دیدگاههای کلامی او نیز بر همین اساس است.
طبری چگونه بر مفسران بعد از خودش تاثیر گذاشت؟
تفسیر طبری در حقیقت یکی از تفاسیر معیار است و خاصه بر تفاسیر روایی بعد از خود تأثیر چشمگیری داشته و این موارد با ماخذ قرار گرفتن تفسیر او قابل مشاهده است. تقریبا همۀ مفسران بعد از او با هر گرایشی که در نگارش تفسیر داشتهاند، به تفسیر او مراجعه کردهاند.
سیاست و اجتماع زمانه نویسنده را در تاریخ طبری چگونه ارزیابی میکنید؟
سیاست و اجتماع در جهان اسلام به شکل مستقیمی متاثر از نگاه کلامی و فقهی است و سیطره کلام و فقه تمام تار و پود فرهنگ اسلامی را دربرگرفته است. افراد در چنین سپهری بر اساس وابستگی کلامی و فقهی خود به تولید آثار و تألیفات پرداختهاند و طبری نیز از این جهت تفاوتی با دیگران ندارد.
آداب و رسوم روزمره مردم آن روزگار چقدر در تفسیر و تاریخ طبری مشاهده میشود؟
توجه به آداب و رسوم روزمره بیشتر در قالب بازتاب عقاید کلی کلامی در تاریخ طبری قابل مشاهده است. با این حال اساسا توجه به تاریخ اجتماعی مقوله تازهای در تاریخ نگاری است اما نکات قابل تأملی در تاریخ طبری خاصه در برگزاری جشنها یا بهرهگیری قدرتها از نظامهای فکری در ایجاد مراسم و بهرهگیری سیاسی از آنها گزارشهای خواندنی دارد.
امروز چقدر تفسیر طبری خوانده میشود، آیا به همان میزان که تاریخ طبری خوانده میشود، تفسیر طبری هم خوانده میشود؟
تفسیر طبری، اثری کلاسیک در سنت تفسیرنگاری اسلامی است و مرحلهای مهم از سنت شکلگیری و تطور تفسیرنگاری را نشان میدهد و تقریبا در تمام پژوههای تفسیری به دلیل جامعیتی که دارد، یکی از منابع مهم و مورد مراجعه است. همچنین تفسیر طبری برای نشان دادن تطور سنت فهم تفسیری مسلمانان خاصه در آیات علمی یا رویکرد به اهل کتاب به دلیل اشتمال بر نظرات تفسیری تا روزگار خود اثری مهم است. بازسازی متون کهن یکی از گرایشهای مهم در تحقیقات اخیر است و کتاب تفسیر طبری از حیث احتوا بر نقل قولهای متعدد و مسند از مؤلفان پیش از خود اثری مهم است و در تحقیقات بازسازی متون اثری مهم است.
نظر شما