سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتابخوانی، بهویژه در سنین کودکی، یکی از مهمترین ابزارهای رشد زبانی، شناختی و اجتماعی محسوب میشود. پژوهشها نشان میدهند کودکانی که از سنین پایین با کتاب و مطالعه انس میگیرند، هم در مدرسه موفقتر هستند و هم مهارتهای تفکر انتقادی و خلاقیت بالاتری دارند. اما در ایران، مسیر ترویج مطالعه در میان کودکان با چالشهای متعددی مواجه است؛ از محدودیتهای فضا در کتابفروشیها گرفته تا کمبود منابع متنوع و جذاب. در حالی که میدانیم، ایجاد عادت مطالعه در کودکان نیازمند رویکردی جامع و نوآورانه است که خانواده، کتابفروشی، ناشر و نهادهای فرهنگی را درگیر کند.
محمدتقی حقبین، مدیر کتابفروشی شفق، در گفتوگو با خبرنگار (ایبنا) اهمیت «ویترین کتاب کودک» را محور توسعه فرهنگ مطالعه در کشور میداند. و معتقد است: «برای توسعه فرهنگ کتابخوانی باید به گروههای سنی کودکان و نوجوانان توجه کرد؛ به همین دلیل کتابهای ویژه سهماهه، ششماهه، ۹ ماهه و سنین بالاتر با فناوریها و روشهای مختلف برای دسترسی بهتر خردسالان و کودکان تولید میشود.»
این رویکرد نشان میدهد که صنعت نشر کودک در جهان، تلاش کرده کتاب را به بخشی طبیعی از زندگی کودکان تبدیل کند. حقبین میدهد: «کتابهای حمام، کتابهای پیویسی، سیمی و حتی بالشت و تشک در قالب کتاب تولید میشود تا بچهها از کودکی با کتاب انس بگیرند.» این نمونهها نهتنها خلاقیت در ارائه محتوا بلکه توجه به تجربه حسی و بصری کودک را نیز نشان میدهد؛ تجربهای که به شکل ملموس انگیزه مطالعه را در کودک تقویت میکند.
کارشناسان تاکید دارند که تجربههای موفق جهانی باید در ایران نیز اجرایی شوند. حقبین در این باره گفت: «باید در بخشهایی که نیاز به فناوری روز دنیا دارد، از شرکتهای دانشبنیان کمک بگیریم تا عقبماندگیهای موجود جبران شود و روشهای تولید کتاب کودک در کشور متداول شود.» این نکته اهمیت همافزایی فناوری و فرهنگ را در توسعه مطالعه کودکان نشان میدهد و میتواند زمینه رشد صنعت نشر و تولید محتوا در کشور را نیز فراهم کند.
حقبین تاکید کرد که هنوز «فضای عرضه و ویترین مناسب برای کودکان کم است» و ادامه میدهد: «باید بتوانیم کتابفروشیهای جذاب برای مقاطع سنی مختلف ایجاد کنیم؛ تفکیک ویترینها برای نوزادان، خردسالان، کودکان و نوجوانان، امکان انتخاب بهتر کتاب و تعامل بیشتر کودک با اثر را فراهم میآورد.»
یکی از مشکلات جدی در حوزه کتاب کودک، محدودیت فضا در کتابفروشیها و ضعف عرضه کتابهای مناسب گروههای سنی پایین است. حقبین معتقد است: «مساحتی که کتابفروشیهای عمومی دارند، پاسخگوی نیاز این گروههای سنی نیست، زیرا نمایش کتابها در سطح و با جذابیت بصری اهمیت دارد و نمیتوان با نمایش عطف، کودک را جذب کتاب کرد.» او تاکید دارد که چیدمان کتابها در سطح و نمایش تصاویر جذاب، کودک را به سمت کتاب جذب میکند و به او امکان میدهد خود انتخاب کند.
در جهان امروز، کودکان برخلاف گذشته حق انتخاب دارند و میتوانند خودشان کتاب و شخصیتهای مورد علاقهشان را برگزینند. این تغییر رفتار اجتماعی و فرهنگی، نیازمند آن است که کتابها در دسترس و قابل مشاهده باشند تا کودک بتواند با کنجکاوی طبیعی خود به مطالعه علاقهمند شود. به گفته حقبین، توسعه ویترین کتاب کودک به نگاه حمایتی دولت نیاز دارد و اگر این امر به درستی اجرایی شود، میتواند سرمایهگذاری بلندمدتی برای آینده فرهنگی کشور باشد.
از منظر تربیتی، ایجاد عادت مطالعه باید از سنین پایین آغاز شود. پژوهشها نشان میدهند خواندن با صدای بلند به کودکان کمک میکند مهارتهای زبانی و شناختی خود را تقویت کنند. والدین میتوانند با نوبتخوانی و پرسش از کودک درباره محتوای کتاب، فرآیند یادگیری را جذابتر کنند. پرسیدن سوالاتی مانند «به نظر تو بعد چه اتفاقی میافتد؟» یا «چرا فکر میکنی شخصیت داستان چنین تصمیمی گرفت؟» میتواند مهارت تفکر انتقادی کودک را تقویت کند و او را به مشارکت فعال در مطالعه ترغیب کند.
توجه به علایق کودک نیز نقش مهمی در ایجاد انگیزه مطالعه دارد. اگر کودک به موضوعی خاص علاقهمند است، مانند دایناسورها، والدین میتوانند کتابهای مرتبط تهیه کنند. حتی اگر کودک در ابتدا تنها کمیک یا رمان تصویری بخواند، اشکالی ندارد؛ مهم این است که مطالعه را تجربه کند و کمکم دامنه علاقه و تنوع کتابها گسترش یابد.
ایجاد عادت روزانه به مطالعه نیز یکی از مؤثرترین روشها برای تثبیت علاقه کودک است. اختصاص زمان مشخصی برای مطالعه، مانند پیش از خواب یا هنگام مسیرهای رفتوآمد، همراه با کاهش حواسپرتیها مانند موبایل و تلویزیون، به کودک کمک میکند مطالعه را بخشی طبیعی از زندگی خود بداند. همچنین، ایجاد مجموعهای کوچک از کتابها در خانه و استفاده از برنامههای کتابخانهای مانند «زمان قصه» یا باشگاههای کتاب، تجربه اجتماعی و لذتبخش مطالعه را برای کودکان فراهم میآورد.
حقبین معتقد است توجه به ویترین کتاب کودک و ارائه آثار مناسب گروههای سنی مختلف، سرمایهگذاری بلندمدتی برای آینده فرهنگی کشور است. از منظر تحلیل بازار نشر، ایران با وجود تولید تعداد قابل توجهی کتاب کودک، هنوز در بخش عرضه و نمایش کتاب به کودکان با چالش مواجه است. دسترسی محدود کودکان به کتابهای مناسب و جذاب، کمبود ویترینهای اختصاصی و نبود سیاست حمایتی منسجم، عواملی هستند که میتوانند مانع ترویج کتابخوانی شوند. در عین حال، ترکیب تجربه جهانی، فناوری نوین و تولید محتوا، فرصتهای بینظیری برای رشد این حوزه ایجاد میکند.
در نهایت، تجربه کارشناسان و مدیران کتابفروشی نشان میدهد که توسعه فرهنگ مطالعه میان کودکان نیازمند رویکردی جامع، نوآورانه و مشارکتی است. این رویکرد شامل:
*تولید کتابهای جذاب و متناسب با سنین مختلف
ایجاد ویترینهای اختصاصی و نمایش جذاب محتوا
استفاده از فناوریهای نوین در طراحی و تولید کتاب
مشارکت خانوادهها و نهادهای فرهنگی در معرفی و تشویق مطالعه
ایجاد این ساختار میتواند نهتنها علاقه کودکان به کتابخوانی را تقویت کند، بلکه در بلندمدت به توسعه فرهنگی و اجتماعی کشور کمک کرده و زمینهای برای تربیت نسلی مطالعهخوان و کنجکاو فراهم آورد.
نظر شما