به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، این تلاش، آغاز نهضتی برای انتشار متن وقفنامهها و در اختیار عموم قراردادن این اسناد است که حاصل آن علاوه بر کارکردهای اداری، برای مطالعات تاریخی و فرهنگی و اجتماعی بسیار سودمند خواهد بود.
علامه دهخدا، در فرهنگ لغات وزين خود، ذيل كلمات «موقوفه و موقوفات» مينويسد: «هرچيز كه در راه خدا وقف شده باشد... غير منقول كه عين آن حبس و ثمره آن تسبيل شده باشد. هرچيزي كه طبعا يا بر حسب عرف و عادت جزء يا از توابع و متعلقات عين موقوفه محسوب ميشود؛ داخل در وقف است.(ماده 68 قانون مدني). واقف ميتواند توليت؛ يعني اداره كردن امور موقوفه را مادامالحيات يا در مدت معين براي خود قرار دهد... توليت اموال موقوفه ممكن است به يك يا چند نفر غير از خود واقف واگذار شود.(ماده 75 قانون مدني).»
حجتالاسلام والمسلمین جعفر قلياسدی، رييس اوقاف استان اصفهان، در مقدمه سرآغاز این کتاب آورده: «مجموعه حاضر، دروازهاى است به يكى از اين آموزههاى دينى يعنى مدرسه وقف. بديهى است ورود به اين مدرسه از طرف طالب مشتاق با مسافر گذرا فرق مىكند. اگر مشتاقانه و با نگاهى درسآموز بدين مدرسه وارد شويم؛ چه جوهرها كه مىيابيم و چه گوهرها كه اختيار مىكنيم . معلمان اين مدرسه، همين كهنه اسنادى است كه در طول قرنها به زواياى امن پناه برده و اكنون توفيق رفيق گشته تا آنها را از نزديك مشاهده كرده بهره ببريم .
اگر مرورى گذرا بر اين كهنه اسناد داشته باشيم كلمات و خطبههاى شروع وقفنامهها كه با عباراتى متنوع و مشحون از آيات و روايات است خود درسى است مستقل و مكتبى بىبديل .
نحوه بخشش مال دنيوى، رهايى از آمال اين جهانى و پيوستن به خير آن جهانى، آن قدر زيبا و لطيف در اسناد تصوير شده كه به حق انسان را به انجام حسنات و خيرات ترغيب مىكند. در ميان مصارف موقوفات، از مخارج روضه سيدالشهداء حضرت ابا عبداللهالحسين(ع) و كمك به زوار آن حضرت گرفته تا ساختن مدرسه و مسجد و بيمارستان، همه درخور توجه اند. تعمير بناى امامزادگان، تأمين يخ براى عابران تشنه لب، ترويج مذهب حقه جعفرى، اعانت به سادات و مستحقان، ساختن پل و حمام، خواندن زيارت و قرآن، اعزام زوار به عتبات عاليات و... هركدام جلوهاى خاص دارد.»
سیدصادق حسینیاشکوری، رييس مجمع ذخائر اسلامی نيز مينويسد: «گرچه هميشه تصرفات ظالمانه و دستان تجاوزگر عدهاى سودجو، تعداد قابل توجهى از موقوفات را بر باد فناى تملك سوق داده، ولى سهم عمدهاى از ميراث بهجا مانده از پادشاهان و شاهزادگان، متمولان و خيرين، و افرادى كه نه بضاعت چندان، بلكه دلى پاك و قلبى آرام داشتهاند مرهون موقوفاتى است كه در گوشه و كنار، آثار خير انجامِ آنها مشهود است».
وي در ادامه، روش کار توضیح داده شده و در بیان سختی کار انجام شده ميافزايد: «كار تيمى با تمام محاسنى كه دارد؛ مشكلاتى نيز دارد. يكدست نمودن كار انجام شده چندان سهل نمىنمود. از اين رو، از آغاز سعى شد قوانينى تدوين گردد كه همه افرادِ گروه، ملزم به رعايت آنها باشند. در عين حال هميشه در بعضى از سندها موارد جديدى بهچشم مىخورد كه بايد تصميمى جديد اتخاذ مىگشت. بنا گذاشتيم هرآنچه در سند نوشته يا حك شده خوانده شود، حتى عبارت امضاها و سجع مهرها و مطالب چاپ شده در حواشى اسناد. چارچوبى نيز براى تقسيمبندىِ مطالب اسناد اتخاذ ... حتى مصارف موقوفات را نيز مشخص كرديم. هرآنچه خود افزوديم داخل قلاب [ ] گذاشتيم تا علاوه بر حفظ امانت، دائره "اصل" و "افزوده" معلوم باشد.»
جدی گرفتن اسناد به عنوان منابعی برای پژوهشهای گسترده فرهنگی در کشور ما پیشینه طولاني ندارد. در آغاز، این توجه بیشتر به اسناد دیوانی و براي پرداختن به تاریخ سیاسی منحصر بود، اما توجه به متن اسناد قضایی و بهویژه وقفنامهها و توجه دادن دیگران به اهمیت تاریخی و پژوهشی این دسته از آثار را باید معطوف به تلاشهای افرادي نظير ایرج افشار، مدرسیطباطبایی، منوچهر ستوده، ترابیطباطبایی و شادروانان محمدتقی دانشپژوه، سپنتا و... دانست. با این حال تا پیش از انقلاب، تعداد انگشتشماری از وقفنامهها امکان انتشار داشتند. شاید جاریبودن موضوع وقف در جامعه ما و نگرانی سازمان اوقاف از روشن شدن اطلاعات موجود در بایگانیهای اسناد ــبه دلایل مختلفی چون نزاعهای خانوادگی یا اختلافات حقوقی سازمان اوقاف با دیگرانــ مهمترین مانع دسترسی محققان به اسناد وقف بوده است.
در سالهای اخیر برخی از محققان و ادارات اوقاف شهرستانها تلاش کردهاند اسناد بایگانیهای خود را منتشر کنند که از این دست میتوان به برخی از آثار منتشرشده استانها و شهرهای یزد، میبد، نایین، کرمانشاه، کردستان و... اشاره کرد.
متأسفانه نبودن اتفاق نظر در اتخاذ روشی برای تصحیح متن اسناد و برخورد ذوقی کسانی که به انتشار اسناد و به ویژه وقفنامهها پرداختهاند، باعث شده تا بیشتر آثار منتشر شده را نتوان در رده آثار علمی قرار داد و البته به تبع آن، برای امور اداری نیز کارآمدی لازم را نخواهد داشت.
بیتردید اسناد موقوفات اصفهان را در مقایسه با آثار مشابه منتشر شده، باید اثری دقیق و با اشتباه اندك به حساب آورد؛ انجام کار به صورت گروهی و دقتنظر جمعی، از ویژگیهای این اثر است.
از آنجا كه ارائه تصویر اسناد یکی از امتیازات هر مجموعه سند است، در این مجموعه نیز تلاش شده تصویر متن اصلی سند در ابتدای متن بازخوانی شده منتشر شود.
سجلات (تنفیذ حاکم شرع و گواهی شهود) از بخشهای مهم اسنادند. خوشبختانه در بازخوانی اسناد این مجموعه، هیچ بخشی از سجلات و مهرها مورد غفلت قرار نگرفته، اما سجلات هر سند بر اساس مکان قرارگیری به دو یا سه بخش «فراز سند»، «حاشیه راست» و «حاشیه چپ» تقسیم شدهاند.
یکی از مهمترین امور برای بازنویسی متن اسناد که در ابتدا برای بازخواني سند و در مرحله بعد برای دیگر محققان و مراجعان، بسیار مهم و کاربردی به حساب ميآيد، قراردادن علامت سطرشمار برای اسناد بوده و دقت نظر در انتقال متن اسناد در این مجموعه در قیاس با مجموعههای منتشر شده بسیار بیشتر است.
مجمع ذخائر اسلامی، از بدو تاسیس در سال 1355 هجری شمسی(1976 ميلادي)، تاکنون دوران پرفراز و نشیبی را گذرانده است؛ در آن اوان، هنوز تحقیق بر روی آثار عالمان و دانشمندان بزرگ اسلامی رواج نیافته و صورت علمی کنونی را پیدا نکرده بود. مراحل پیدایش یک اثر نیز از بدو تالیف و تحقیق تا صحافی و تولید، قصههای خاص خود را داشت؛ زمانبر و انرژیسوز! محدودیتهای چاپ نیز در آرایههای ظاهری کتاب بسیار اثرگذار بود. موسس مجمع ذخائر اسلامی -که چهره فرهنگ ساز او اکنون بهخوبی شناخته شده، سیداحمد حسینیاشکوری است كه با پشتوانه شخصی، این موسسه را تاسیس كرد.
تلاش وي برای سامانیابی امر تحقیق و ترجمه متون اصیل اسلامی در آن زمان ستودنی است، هرچند سختیهای ساماندهی نیروهای جوان و ناپخته و امکانات محدود وی، بالاخره پس از چند سال مقاومت و تلاش سبب شد فعالیتهای شخصی را بر ساماندهی گروهی ترجیح دهد و موسسه راکد بماند، اما آثار محقق اشکوری در طول 30 سال گذشته در قالب دهها اثر تحقیقی و تالیفی شکل گرفته و ماندگار شدهاند.
در سال 1376 شمسي(1997 ميلادي) فرزند محقق اشکوری، سیدصادق آصفآگاه معروف به حسینیاشکوری، دوباره به این عرصه گام نهاد و حوزههای جدیدی را در دوران سرپرستی خود تجربه كرد.
وي با اعتقاد به این که همه چیز در فرهنگ کهن اسلامی در حد کمال وجود دارد، به احیای «فرهنگ کهن» در قالب نسخ خطی، اسناد، کتابهای چاپ سنگی و سنگ نبشتههای ممالک اسلامی اهتمام ویژهای نشان داد و براي همسویی با عصر نوین اطلاع رسانی، به تولید 11 نرمافزار اصیل اسلامی در قالبها و موضوعات جدید و چند نرمافزار کتابخانهای نیز اقدام کرد که نیمی از آنها به علت عدم رعایت قانون کپیرایت در ایران، به حد تولید نرسید و آنچه تولید شد نیز غیر از یک نرمافزار قرآنی(فراخوان) که جنبه فراگیرتری داشت، نتوانست به نسخههای بعدی ارتقا یابد.
سپس مجمع ذخائر اسلامی، ارتباط با موسسات علمی و فرهنگی، کتابخانهها و دانشگاهها را تجربه کرد و حاصل این ارتباط، تحقیق و تولید دهها اثر در قالب کتاب و پژوهش است که پارهای از آنها را میتوان در حد طرحهای ملی شمرد.
این مرکز با امکاناتی محدود به کتابخانههای واجد نسخههای خطی و متون کهن در داخل ایران و خارج آن، سر زد و از روی کتابهای ارزشمند ولی پوسیده و خسته، نسخه دیجیتالی تهیه و لبخند جاودانگی این آثار را تجربه کرد. حاصل این تجربه، تهیه بانک بزرگ دیجیتالی متون کهن، بالغ بر 100 هزار نسخه خطی، چاپ سنگی، چاپ قدیمی و نوادر، مجلات و روزنامههای قدیمی، اسناد و اوراق تاریخی در قالب بیش از سه میلیون برگ است.
طرح تدوین و انتشار «معرفی میراث مخطوط» که به تالیف و چاپ فهارس نسخههای خطی و اسناد اختصاص یافته، با حمایت مستقیم موسس مجمع، علامه اشکوری، آغاز و با استقامت سرپرست مجمع، سیدصادق حسینیاشکوری، ادامه یافت. وی توانست در سالهای 81، 83 و 85 شمسی(2002، 2004 و 2006 ميلادي) لوح تقدیر از بزرگداشت حامیان نسخ خطی که از سوی کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران برگزار میشود، دریافت کند.
مجموعه فهارس منتشره، گرچه کاستیهایی دارد، ولی اکنون به حدی رشد و بالندگی یافته که به حق، جامعترین مجموعه فهارس چاپ شده در ایران است. این طرح در کنار دیگر فعالیتها، سبب شده مجمع ذخائر اسلامی در سال 2006 ميلادي نامزد دريافت جایزه جهانی یونسکو با عنوان «جیکجی» شود. مجمع ذخائر اسلامی علاوه بر این، در عرصه فعالیتهای بینالمللی، در سال 2007 ميلادي در سومین کنفرانس نسخههای خطی اسلامی در دانشگاه کمبریج(انگلستان) شرکت كرده و به معرفی مجمع و فعالیتهای آن بهويژه فعالیت در عرصه کتابخانه دیجیتالی پرداخت. همکاری مشترک با موسسه «اسکریپتورا» در بروکسل(بلژیک) علاوه بر ایجاد نمایندگی مجمع در بروکسل به چاپ مشترک سه کتاب در حوزه فلسفه اسلامی از دیدگاه غرب انجامید.
نمایندگی مجمع در هندوستان و افعانستان نیز سبب ترویج زبان و فرهنگ فارسی و تقویت روابط فرهنگی کشورهای منطقه شده است. در سال جاری، ترجمه متون اسلامی به زبانهای مسلمانان جهان از جمله زبان بنگالی در دستور کار مجمع قرار گرفته و سایت مجمع نیز در نیمه اول سال به هشت زبان زنده دنیا ترجمه شده و فعالیت نوینی را آغاز کرده است.
همچنين ضرورت حفظ و احیای نسخههای خطی، سبب تاسیس «دارالفنون» به عنوان زیر مجموعه مجمع ذخائر و تاسیس کلاسهای «مدرسه مخطوطات» در دارالفنون شده و استادان مجرب در رشتههای مرتبط با نسخههای خطی و اسناد به این مدرسه دعوت شده اند و به تدریس و کارآموزی پرداخته اند. اکنون دانشجویان این مدرسه به فهرستنگاری نسخههای خطی و اسناد اشتغال دارند.
از طرحهای مهم انجام شده در این موسسه، بازخوانی اسناد موقوفات و مهمترین آنها اسناد موقوفات اصفهان در قالب دوازده جلد است.
توجه به سنگنوشتههای اسلامی(کتیبههای ابنیه اسلامی، سنگ مزارات و ...) به خلق آثار مهمی در شناسایی مزارات هند، پاکستان، افغانستان و ایران انجامید. در سال جاری، اهتمام مجمع ذخائر اسلامی به انتشار دیگر مجموعه فهرستگان نسخههای خطی، چاپ آثار نفیس هنری، و توسعه انجمن اینترنتی «ایزمجمع» (WWW.ISMAJMA.COM) معطوف شده تا بتوان علاقهمندان به فرهنگ، تاریخ، هنر و ادب را در فراخوانی تخصصی گرد هم آورده و انجمن اینترنتی بزرگی را در این حوزه شکل داد.
اكنون علاقمندان پژوهش بر روی نسخههای خطی و متون کهن، برای دستیابی به نسخه مورد نظر میتوانند به بانک دیجیتالی مجمع ذخائر اسلامی و سایت WWW.ZAKHAIR.NET امیدوار باشند.
چاپ اول کتاب «اسناد موقوفات اصفهان(دفتر سوم)» در شمارگان 1000 نسخه و در 512 صفحه، از سوي مجمع ذخائر اسلامي قم منتشر و روانه بازار نشر شده است.
جمعه ۲۲ آبان ۱۳۸۸ - ۱۱:۰۰
نظر شما