سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «پادشاهان، جادوگران و کودکان» نوشته تورج دریایی با ترجمه شبنم بهمنپور از سوی انتشارات فرمهر منتشر شد. این کتاب یادداشتهایی گذرا درباره ایران باستان و جهانی است که در آن زندگی میکنیم.
تاریخ نه روایتی ایستا که موجودیتی پویاست
در این کتاب، تورج دریایی، تاریخدان و از چهرههای پیشرو در مطالعات ایران باستان، ما را به تأملی عمیق در نسبت تاریخ، اسطوره و انسان فرامیخواند. پادشاهان، جادوگران و کودکان نه صرفا مجموعهای از یادداشتهای تاریخی، بلکه بازاندیشی در بنیانهای اندیشه و قدرت در تمدن ایرانی است؛ پژوهشی میانرشتهای که در آن نویسنده از مرزهای تاریخنگاری سنتی فراتر میرود و پرسشهای فلسفی و انسانشناختی را به دل متنهای باستانی میبرد.
در این اثر، تاریخ نه روایتی ایستا، که موجودیتی پویاست و در لایههای فرهنگ، ایدئولوژی و حافظه جمعی بازتاب مییابد. از آیینها و اسطورهها تا ساختار قدرت و جنسیت، از بازنمایی زنان در متون زرتشتی تا سیاست فرهنگی ساسانیان، کتاب تصویری چندوجهی از جهان ایرانی عرضه میکند؛ جهانی که همواره در مرز میان اسطوره و واقعیت زیسته است.
از اسطورههای زرتشتی و جشن نوروز تا ساختار شاهنامه
پادشاهان، جادوگران و کودکان دعوتی است برای نگریستن دوباره به گذشته؛ نه بهمثابه سایهای بر پشت سر، بلکه چون نیرویی زنده که پیوسته در اکنون ما حضور دارد. این کتاب گفتوگویی است میان تاریخ و انسان، میان دیروز و امروز؛ گفتوگویی که هر خواننده جدی تاریخ و فرهنگ را به تأملی تازه در معنای ایران فرامیخواند.
این کتاب مجموعهای از جستارها و یادداشتهای کوتاه درباره تاریخ ایران باستان و پیوندهای آن با مسائل و دغدغههای امروز را دربرمیگیرد. نویسنده که خود پژوهشگر و استاد تاریخ است، تلاش کرده با زبانی ساده و بیتکلف، موضوعات متنوعی از اسطورهها، آیینها، پادشاهان، جادوگران، کودکان و حتی جشنهایی مانند نوروز را بررسی کند و از خلال آنها، نگاهی تازه به گذشته و تأثیر آن بر اکنون بیندازد. یادداشتها گاه حاصل تجربههای شخصی نویسنده در سفرها و مواجهه با رویدادهای معاصرند و گاه واکنشی به رخدادهای جهانی مانند تخریب آثار تاریخی یا جنگها.
این یادداشتها که در سالهای اخیر و عمدتاً برای شبکههای اجتماعی یا در پاسخ به رخدادهای روز نوشته شدهاند، طیفی از موضوعات را دربرمیگیرند: از اسطورههای زرتشتی و جشن نوروز تا ساختار شاهنامه، نقش زنان، کودکان، جادوگران و حتی مناسبات اجتماعی و آیینی در دورههای مختلف تاریخی. نویسنده در مقدمه توضیح داده که هدفش نه ارائه پژوهشی دانشگاهی و سنگین، بلکه ایجاد ارتباطی زنده و ملموس میان تاریخ و زندگی امروز است.
دگرگونی سنتها و باورهای کهن ایرانی در طول قرون
ساختار کتاب بهگونهای است که هر یادداشت بهتنهایی قابل خواندن است و در عین حال، در کنار هم تصویری چندوجهی از ایران باستان و بازتاب آن در جهان معاصر ارائه میدهد. تورج دریایی با رویکردی مقایسهای، گاه به تمدنهای همسایه و تأثیرات متقابل فرهنگی نیز اشاره کرده است. ترجمه شبنم بهمنپور نیز با افزودن پانویسهایی برای توضیح مفاهیم و اسامی کمتر آشنا، فهم مطالب را برای خواننده فارسیزبان آسانتر کرده است.
نویسنده در این یادداشتها، از گاتهای زرتشت و رمز و رازهای زبان اوستایی آغاز میکند و به بررسی آیینها و جشنهایی مانند نوروز و هفتسین میرسد. او با نگاهی تحلیلی، ریشههای اسطورهای و تاریخی این آیینها را بررسی کرده و نشان داده که چگونه سنتها و باورهای کهن ایرانی در طول قرون، دگرگون شده و همچنان در زندگی امروز حضور دارند. در بخشهایی از کتاب، به شاهنامه و جایگاه آن بهعنوان رزمنامهای ملی پرداخته شده و روند شکلگیری این اثر، منابع شفاهی و نوشتاری آن و نقش آن در بازنمایی تاریخ و اسطورههای ایرانی بررسی شده است.
او به تفاوت روایتهای شاهنامه با منابع تاریخی دیگر اشاره کرده و نشان داده که چگونه این اثر، همزمان کارکردی آموزشی، ایدئولوژیک و هویتی برای ایرانیان داشته است. موضوعات دیگری مانند نقش زنان، جادوگران، کودکان، ساختار اجتماعی، طبقهبندی و حتی مناسبات قدرت در دورههای مختلف، در قالب یادداشتهایی مستقل بررسی شدهاند.
تصویری چندلایه از ایران باستان و بازتاب آن در فرهنگ و سیاست
نویسنده با آوردن مثالهایی از متون پهلوی، منابع یونانی، ارمنی و عربی، تلاش کرده تصویری چندلایه از ایران باستان و بازتاب آن در فرهنگ و سیاست معاصر ارائه کند. در مجموع، کتاب با رویکردی میانرشتهای، تاریخ، اسطوره، آیین و زندگی روزمره را به هم پیوند داده است.
این کتاب با کنار هم قرار دادن یادداشتهایی کوتاه و متنوع، فرصتی فراهم میکند تا خواننده بدون نیاز به پیشزمینه تخصصی، با جنبههای کمتر دیدهشده تاریخ و فرهنگ ایران باستان آشنا شود. نویسنده با زبانی روشن و مثالهای ملموس، نشان داده که چگونه گذشتهی دور میتواند بر زندگی امروز تأثیر بگذارد و حتی در شکلگیری هویت جمعی و فردی نقش داشته باشد.
از ویژگیهای شاخص این کتاب، توجه به جزئیات آیینها، اسطورهها و روایتهای تاریخی است که معمولاً در متون رسمی کمتر به آنها پرداخته میشود. همچنین، پیوند میان رخدادهای معاصر و وقایع تاریخی، نگاه تازهای به اهمیت تاریخ در زندگی امروز ارائه میدهد. برای کسانی که به دنبال درک عمیقتر از ریشههای فرهنگی و تاریخی ایران هستند، این کتاب میتواند الهامبخش باشد.
اعرابی که اهورامزدا را میپرستیدند
در بخشی از کتاب با نام «اعرابی که اهورامزدا را میپرستیدند: آیین زرتشتی در عربستان پیش از اسلام» میخوانیم: «همزمان با گسترش فعالیتهای باستانشناسی در خلیج فارس، آگاهی ما از سنن مذهبی گوناگون در شبه جزیره عربستان پیش از اسلام نیز افزایش مییابد. مردمانی که در عربستان، بحرین و یمن میزیستند. با آیینهای دینی ایرانیان آشنا بودند. برای نمونه، در دوران بیزانس-ساسانی، غیرمسلمانان مکه به محمد(ص) گفتند که ایرانیان همانگونه که پیشتر بر اهل کتاب، یعنی مسیحیان بیزانس، پیروز شدهاند، مسلمانان را نیز شکست خواهند داد. طبری، مورخ مسلمان آملی، نقل میکند که محمد (ص) به پیروزی زرتشتیان در نبرد با اهل کتاب چندان تمایلی نداشته است. در پاسخ به این نگرانی وحیای نازل شد که بعدها به نام سوره روم (سوره سیام قرآن) شناخته شد و شکست شاه شاهان ساسانی، خسرو دوم (۵۹۰ - ۶۲۸ میلادی) و پیروزی امپراتور هراکلیوس (۶۱۰-۶۴۱ میلادی) را پیشبینی کرد. از این رو، قرآن منبعی ارزشمند برای تحلیل دیدگاههای نخستین مسلمانان درباره سیاستهای ایران و بیزانس به شمار میآید.
آیین زرتشتی یکی از ادیان مهم در شبه جزیره عربستان پیش از اسلام محسوب میشد. زرتشتیان در این دوره در عربستان و به احتمال زیاد در میان قبایل تمیم در یمن زندگی میکردند و همچنین شواهدی از سکونت آنان در بحرین و عمان در دست است. به نظر میرسد در بحرین آتشکدهای وجود داشته که بعدها در حیره به تصرف مسلمانان درآمده است. اعراب ساکن خلیج فارس نه تنها تعاملات گستردهای با آیین زرتشتی داشتند، بلکه برخی قبایل به این دین گرایش پیدا کرده بودند. شواهد حاکی از آن است که در اوایل قرن ششم و زمان قباد یکم (۴۸۸ - ۴۹۶ و ۴۹۸ - ۵۳۱ میلادی قبایل اعراب حجاز جذب آیین زرتشتی مزدکی شدهاند.
در پی سیطره اسلام اعراب زرتشتی به اسلام گرویدند و آتشکدهها متروکه شده یا ویران گشتند. به تازگی گورهایی منسوب به ساسانیان، متعلق به حدود قرن پنجم در شارجه امارات کشف شدهاند. اگر وجود گورهای پارسیان در شبه جزیزه عربستان اثبات شده باشد، یافتن بقایای معماری مذهبی زرتشتی نیز در این منطقه ممکن است. برای گسترش درک ما از ماهیت زرتشتیگری عربی و به ویژه شناخت کیفیت معماری معابد ساخته شده در شبه جزیره عربستان، پژوهشهای باستانشناختی بیشتری لازم است.
پژوهش درباره موضوع زنان در ایران باستان
او در جایی دیگر میگوید علاقه من به پژوهش درباره موضوع زنان در ایران باستان از چندین عامل نشات میگیرد: نخست اینکه جامعه ایرانی، چه در داخل ایران و چه خارج از آن تصوری اشتباه و خیالپردازانه از جایگاه، حقوق و آداب و رسوم مربوط به زنان در گذشته دارد. محرک این تصور عمدتا رویکردهای افراطی ملیگرایانه یا سیاسی است که در آنها، نه فقط ناآگاهی، بلکه دلزدگی از اسلام نیز زمینه را برای عرض اندام تصویری افسانهای از آن دنیای باستانی فراهم آورده است؛ تصویری آکنده از سالیان سال فرمانروایی زنان، شاهدختهایی مقتدر و زنانی ملبس به جامعههایی اندک بر پهنه فلات ایران.
مطالعه این کتابها و بررسی شواهد نوشتاری موجود در آنها میتواند به پر کردن فاصله بین خیال و واقعیت درباره زندگی زنان در ایران باستان کمک کند در مجموع بهنظر میرسد آن دوران نه آن قدرها باشکوه و نه آنچنان وحشتناک بوده و عناصری از هر لبه این طیف را دربرداشته است. پژوهش و کار درباره موضوع زنان ایرانی در دوران باستان، هنوز در آغاز راه است!
کتاب «پادشاهان، جادوگران و کودکان» نوشته تورج دریایی با ترجمه شبنم بهمنپور در ۱۸۲ صفحه و قیمت ۳۴۵ هزار تومان از سوی انتشارات فرمهر منتشر شد.
نظر شما