سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتاب «دهخدا و لغتنامه» به قلم مریم میرشمسی را میتوان پژوهشی مستند درباره زندگی، آثار و شبکه انسانی لغتنامهای دانست، اثری که در آن نویسنده با تکیه بر اسناد دستاول، نامهها، مکاتبات اداری، پروندههای پرسنلی، آرشیوهای رسمی و منابع معتبر چاپی و خطی، کوشیده است تصویری دقیقتر و مستندتر از دهخدا ارائه دهد؛ تصویری که در مواردی برداشتها و روایتهای پیشین را تصحیح یا تکمیل میکند.
مراجعه به آرشیو ملی ایران، کتابخانه ملی، بایگانی مؤسسه لغتنامه دهخدا، بایگانی دانشگاه تهران و نیز مکاتبات گسترده با خانوادهها و بازماندگان همکاران لغتنامه، از مهمترین پایههای پژوهشی این اثر به شمار میآید.
کتاب در سه گفتار تنظیم شده است؛ گفتار نخست به دهخدا اختصاص دارد و در ۶فصل، زندگینامه او را از تولد در سال ۱۲۵۷ هجری شمسی، به تفکیک دهههای زندگی، روایت میکند. این زندگینامه بر خلاف بسیاری از نوشتههای پیشین، صرفاً مبتنی بر نقل قولهای ثانویه نیست، بلکه با اتکا به اسناد، نامهها، خاطرات و وقایع عینی تنظیم شده است. نویسنده در هر بخش، نشان میدهد که چگونه با ورود اسناد تازه، بسیاری از داوریهای مثبت یا منفی رایج درباره دهخدا نیازمند بازنگری بودهاند.
در این بخش، تحصیل در مدرسه سیاسی، اقامت در اروپا و بازگشت به ایران، نویسندگی در صوراسرافیل، نمایندگی مجلس و فعالیتهای سیاسی، اشتغال در وزارت عدلیه، همکاری با وزارت معارف، ریاست مدرسه علوم سیاسی، روان و خواندنی روایت شده است.
در بخشی از این گفتار که به دهه هفتم زندگی دهخدا و سالهای ۱۳۲۱ تا ۱۳۳۰ باز میگردد، نویسنده داستان ادامه تالیف لغتنامه و پشتیبانی مجلس از چاپ آن را روایت میکند؛ «در سالهای نخستین این دهه، دهخدا همچنان بدون هیچ پشتوانه مالی و با گرو گذاشتن خانهاش و قرض گرفتن از این و آن، تالیف لغتنامه را با همکاری جمعی از یارانش پیش بُرد، تا اینکه در دیماه با نطق محمد مصدق در مجلس و نامه شکوهآمیز دهخدا در روزنامه اطلاعات، در ۲۵ دیماه طرح «طبع فرهنگ دهخدا» توسط مجلس شورای ملی و حمایت مالی از آن، به پیشنهاد جمعی از نمایندگان مجلس شورا به مجلس ارائه شد و با رای اکثریت نمایندگان به تصویب رسید.
از اواخر سال ۱۳۲۴ جان تازهای به کالبد دهخدا و لغتنامه دمیده شد و کار با قوت بیشتری پی گرفته شد. بنابر این مصوبه، مجلس شورا مکلف شد فرهنگ دهخدا را به چاپ برساند و در تبصرهای مقرر شد وزارت فرهنگ دستیاران و همکارانی در اختیار او بگذارد.»
در بخش دوم گفتار نخست، احوال، ویژگیهای اخلاقی و عادات شخصی دهخدا از زبان دوستان، نزدیکان و همکارانش بررسی میشود. فصل سوم نیز به معرفی و تحلیل آثار دهخدا به ترتیب زمان تألیف اختصاص دارد و دیدگاه منتقدان درباره این آثار نیز در آن بازتاب یافته است. در این بخش، علاوه بر معرفی منابع تکمیلی برای مطالعه بیشتر، چند یادداشت و چهار قطعه شعر چاپنشده از دهخدا نیز منتشر شده است.
فصل چهارم به دهخدا و اطرافیان او میپردازد و شامل نامهها، سرودههایی در سوگ یا ستایش دهخدا، عکسهایی از کتابهایی است که به او اهدا شدهاند و نیز مجموعهای از تصاویر کمتر دیده شده، ازجمله تصویری از پیکر بیجان دهخدا در پایان آلبوم عکسها.
گفتار دوم کتاب به لغتنامه دهخدا اختصاص دارد و شامل تالیف و انتشار لغتنامه، روند تالیف و شیوهنامه، افزوده شدن اعلام تاریخی و جغرافیایی به لغتنامه، تثبیت عنوان لغتنامه و دلیل تسمیه آن، تشکیل سازمان / موسسه لغتنامه دهخدا، تفکیک مدخلهای لغتنامه بر اساس مولفان میشود. نویسنده در این بخش سرگذشت گردآوری، شناسایی، تألیف و چاپ آنها را در دو فصل دنبال میکند. در این بخش بیش از ۷۰ نامه به همراه اسناد و تصاویر مرتبط ارائه شده است.
یکی از ویژگیهای مهم این گفتار، تنظیم فهرستی برای تفکیک مدخلهای نامهها براساس مؤلفان است؛ کاری پژوهشی که بهدلیل نبود نام، امضا یا استفاده از نامهای مستعار در بسیاری از نامهها، نیازمند بررسی دقیق و تطبیق اسناد متعدد بوده است.
در این بخش اما ماجرای چاپ لغتنامه از فروش پِهن اسبان قشون، روایتی خواندنی است که به قلم محمد دبیرسیاقی از زبان دهخدا نوشته شده است؛ «کار استخراج لغات مقارن طبع امثال و حکم ادامه داشت و من غالب اوقات خود را بدان معطوف ساخته بودم، روزی تقیزاده وزیر وقت به نزد من آمد، پس از تعارفات متداول گفت: «امروز پس از جلسه هیات وزیران از من خواسته شد بیایم و ببینم شما چه میکنید که این کتاب چاپ شود و در دسترس مردم قرار گیرد.»
گفت: «بحمدالله سلامتم و به کار لغت مشغول. طالب کاری نیستم و تنها آرزومندم که این کتاب چاپ شود و در دسترس مردم قرار گیرد.» آن وزیر رفت و شنیدم که به دستوری درصدد برآمدهاند که محلی برای تامین هزینه طبع کتاب دست و پا کنند و از صاحب منصبان لشکری، پاکنهادی به نام سرتیپ حبیبالله خان شیبانی پیشنهاد و تقبل کرده است که از محل فروش پِهِن اسبان قشون، بودجه این کار را تهیه کنند…»
گفتار سوم، با معرفی «هیئت پنجنفری» و «هیئت مقابله» آغاز شده و در پی آن زندگینامه مولفان(۵۳ نفر) و دستیاران(۶۴ نفر) آمده است. از هر کدام شرح حالی به همراه نحوه و میزان همکارانشان در تالیف ارائه همچنین بیش از ۱۱۰ سند به دست داده شده است.
نویسنده در این مبحث عنوان میکند که اساس کار این گفتار، فهرستهایی بوده است که محمد معین و سیدمحمد دبیرسیاقی در مقدمه و تکلمه مقدمه لغتنامه دهخدا به دست داده بودند، گام اول در این مسیر، تقسیم افراد، فهرستها براساس نوع کارشان و همچنین استخراج اطلاعات آنها بود و همکاران لغتنامه را به چهار گروه مؤلفان، مصححان، دبیران تألیف و همکاران اداری و خدماتی تقسیم شدهاند.
در این بخش، فرآیند دشوار شناسایی افراد کمتر شناختهشده نیز تشریح شده است؛ از مراجعه به پروندههای بایگانی و منابع محلی گرفته تا صدها مکاتبه و تماس تلفنی با افراد و خانوادهها در داخل و خارج از کشور. زادگاه و پراکندگی جغرافیایی همکاران لغتنامه در قالب جدول ارائه شده و نشان داده شده است که لغتنامه دهخدا حاصل همکاری استادان و پژوهشگرانی از اقوام و مناطق مختلف ایران بوده است.
از دیگر ویژگیهای کتاب، ارائه اسناد و تصاویر مستقل، در پایان اثر است. اسناد مربوط به سه گفتار اصلی، پیش از نمایهها و به ترتیب شماره آورده شدهاند و در متن با ارجاع دقیق به آنها اشاره شده است. همچنین نقلقولهای طولانی، متناسب با ماهیت پژوهشی کتاب، بهصورت متمایز در متن مشخص شدهاند.
کتاب «دهخدا و لغتنامه» به پیشنهاد استاد محمدرضا شفیعی کدکنی شکل گرفته و تلاشی است برای بازشناسی دهخدا نهتنها بهعنوان یک چهره برجسته فردی، بلکه بهمثابه بنیانگذار طرحی ملی که با صبر، نظم، دقت و همکاری دهها پژوهشگر و همکار در طول دههها به سرانجام رسیده است.
این اثر را میتوان منبعی مهم و قابل اتکا برای پژوهشگران زبان و ادب فارسی، تاریخپژوهان فرهنگ معاصر ایران و علاقهمندان به شناخت دقیقتر دهخدا و پشتصحنه شکلگیری لغتنامه دهخدا دانست.
کتاب «دهخدا و لغتنامه» در ۷۲۷ صفحه و بهای ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان از سوی نشر قطره به بازار نشر راه یافته است.
نظر شما