سيد قاسم ياحسيني- نويسنده و بوشهر پژوه: شبه جزيره اي كه امروز به نام بوشهر معروف است حدود پنج هزار سال قبل، ليان نام داشته و مهم ترين بندر امپراطوري عيلام به شمار مي رفته است. مردم ليان ايزد بانو و الهه اي را مي پرستيده اند كه «كاير - يري - شا» نام داشته است و معناي آن ايزد بانوي بزرگ يا الهه اعظم بوده است. 

براي اين خداي زن، در ناحيه حدفاصل بهمني و سبزآباد امروز، پرستشگاه و معبدي ساخته بودند. اين معبد بزرگ داراي باغي پر درخت بوده و زنان و مردان عيلامي و لياني از نقاط دور و نزديك براي پرستش و نيايش به درگاه «كاير - يري - شا» به آن جا مي رفته اند. مردم ليان به ايزد بانوي شهر خود اعتقاد زيادي داشتند و از صميم قلب، وي را مي پرستيدند. 

پادشاهان عيلامي نيز به «كاير - يري - شا» اعتقاد زيادي داشتند و برخي از آنان براي سلامتي خودشان، همسران و فرزندانشان معبد «كاير - يري - شا» را مرمت يا تجديد بنا مي كردند. شايد مشهورترين پادشاهان عيلامي كه آثاري از آنان در معبد ايزد بانوي شهر ليان به دست‌ آمده عبارت باشند از : «كوتير - ناهونته»، «هومبان - نومنا»، «شوتروك - ناهونته» و «شيلهاك - اين شوشيناك». 

خط و كتابت مردم ليان در پنج هزار سال پيش، سومري و اكدي بوده است. جالب است بدانيد كه قديمي ترين خط اكدي مربوط به كل قلمرو عيلام در شهر ليان ( بوشهر) به دست آمده است و اين به خوبي نشان مي دهد كه علم و دانش و خط و كتابت دست كم از سه هزار سال قبل از ميلاد، در ليان رونق داشته است. 

كاتبان و نويسندگان لياني، پس از چند قرن، خود خط مستقلي ابداع كردند و دست از تقليد از خط اكدي و سومري برداشتند و خط عيلامي را به كار بردند. «موريس پزار» باستان شناس و مورخ فرانسوي كه در سال 1913 م - 1332ه- ق به بوشهر آمد، در حفاري هاي باستان شناسي خود آجر نوشته هاي زيادي به خط اكدي و عيلامي در شهر ليان كشف كرد و با خود به پاريس برد. امروزه همه آن آجر نوشته ها زينت بخش «موزه لور» پاريس است. 

در كنار معبد «كاير - يري - شا» ظاهرا كتابخانه اي هم وجود داشته كه در آن هزاران لوح از آجر پخته كه روي آن با خط سومري يا عيلامي مطالبي نوشته شده بود، نگهداري مي شده است. 

شهر تاريخي و باستاني ليان سرانجام با هجوم «نبوكد نصر اول» پادشاه آشور، ويران و نابود شد و مردمان آن قتل عام شدند. معبد و كتاب خانه «كاير - يري - شا» نيز غارت و ويران شد. 

ليان ده ها قرن از يادها و خاطرات رخت بربست تا سرانجام در اواخر قرن نوزدهم باستان شناسان اروپايي مجددا محل آن را در شبه جزيره بوشهر و ريشهر كشف كردند. آنان در حفاري هاي خود موفق به كشف كتابخانه معبد «كاير - يري شا» نشدند و اي كاش مي شدند. 

در اوايل دهه چهل شمسي كارگراني كه مشغول حفاري در منطقه «تل پي تل» براي تهيه مصالح زير ساخت فرودگاه بوشهر بودند، در تپه بزرگي مشغول خاك برداري شدند. در حين كار به هزاران آجر نوشته قديمي رسيدند. آن ها توجهي به آن اشياء نكردند و آجر نوشته ها را به محوطه ساخت فرودگاه بردند و در زير آسفالت باند فرودگاه ريختند و به عنوان زير ساخت از آن استفاده كردند! 

اتفاقا چند عدد از اين آجر نوشته ها به دست اداره باستان شناسي فارس افتاد. آجرها را براي مطالعه و خواندن خطوط روي آنها به آمريكا فرستادند. باستان شناسان و مورخان آمريكايي خط عيلامي روي آجرها را خواندند و متوجه شدند كه اين آجرها متعلق به عصر «شوتروك - ناهونته» است. 

مي دانيد هزاران آجر نوشته اي كه در سال 1342 به عنوان زير ساخت فرودگاه بوشهر مورد استفاده قرار گرفت چه بود؟ آن آجر نوشته ها في الواقع الواح و اوراق كتابخانه بزرگ معبد «كاير - يري شا» در ليان بود! 

با نابودي كتابخانه عيلامي شهر ليان، باستان شناسان و عيلام شناسان براي هميشه از گشودن رازهاي سر به مهر تمدن درخشان عيلام در شهر ليان محروم شدند. مرگ بر جهالت و ناداني.