به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست «واکاوی نظریه وحدت شخصی وجود» دیروز(یکشنبه، 11 اسفند) با حضور آیت‌الله غلامرضا فیاضی، آیت‌الله حسن رمضانی از استادان حوزه و حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر عبدالحسین خسروپناه در موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیداحمد غفاری، دبیر نشست، در ابتدای این مراسم با بیان اینکه «نظریه وحدت وجود» نخستین بار توسط ابن عربی ارایه شد، اظهار کرد: این نظریه از همان ابتدا توسط شخصیت‌های معروفی مثل علاءالدوله سمنانی انکار و تکفیرها آغاز شد. پیروان مکتب ابن عربی مانند قیصری در مقدمه و شرح فصوص و سید حیدر آملی در جامع الاسرار، ابوحامد اصفهانی و ابن ترکه در تمهیدالقواعد ارایه دلیل کردند و نخستین کار جدی فلسفی در باب وحدت وجود توسط حکیم جلال الدین دوانی ارایه شد و البته مهمترین کار جدی را ملاصدرا انجام داد و بعد از او ملاعلی نوری، ملالنگرودی، ملاهادی سبزواری، مرحوم علی‌اکبر حکمی یزدی تنها تقریر وحدت تشکیکی وجود را پذیرفتند.

وی ادامه داد: در مقابل، مرحوم آقامحمدرضا قمشه‌ای و شاگردان او گرایش به وحدت شخصی وجود را به عنوان نظری فراتر از نظریه وحدت تشکیکی ارایه کردند.

وی افزود: در این میان در تفسیر دیدگاه صدرا اینکه او تنها وحدت تشکیکی را می‌پذیرد یا فراتر از آن چیزی به عنوان وحدت شخصی وجود ارایه می‌کند. مرحوم رفیعی قزوینی و مرحوم عصار معتقدند که در کلام صدرا دو دیدگاه متوسط و نهایی ارایه شده است.

به گفته غفاری، در بین متفکران معاصر علامه طباطبایی وحدت شخصی را سخنی برتر از وحدت تشکیکی می‌داند و آن را قول نهایی صدرا معرفی می‌کند و همین رأی را صحیح می‌داند اما مرحوم مطهری، آیت‌الله مصباح یزدی و مهدی حائری‌یزدی وحدت شخصی وجود را قرائت نادرست می‌دانند و آیت‌الله حسن‌زاده و آیت‌الله جوادی آملی بر برتری وحدت شخصی وجود نسبت به وحدت تشکیکی دفاع و وحدت تشکیکی را رأی متوسط صدرا معرفی می‌کنند.

آیت‌الله حسن رمضانی در بخش دیگری از این مراسم مساله وحدت شخصی وجود را یکی از مسایل مهم و حتی ام‌المسایل عرفان نظری عنوان کرد و گفت: همواره این مساله با چالش‌هایی مواجه بوده و هست که اگر بخواهیم این چالش‌ها را فهرست کنیم در پنج محور تقسیم می‌شود.

وی با بیان اینکه چالش نخست وحدت شخصی وجود غامض بودن اصل مساله است، توضیح داد: این موضوع برخلاف نظر مشهود ما است و با همه توانمندی‌های عقل متعارف نمی‌توانیم از عهده این مساله به سادگی بربیاییم. 

این استاد حوزه اضافه کرد: چالش دوم وحدت شخصی وجود عبارات و تعابیر گوناگون و متشابه اهل فن است که شاید معنای سخیف غیرقابل قبول را برساند. مثل سخن ابن عربی در «سبحان اظهر الاشیاء و هو عینها» که اگر بخواهیم به ظاهر این عبارت بسنده کنیم، دچار چالش خواهیم شد. مساله سوم، شکیات است که از بزرگان عرفا به ما رسیده مانند «سبحانی ما اعظم شانه» و «انا الحق» منصور حلاج و... که این سخنان مساله را پیچیده‌تر می‌کند. چالش چهارم، جعله صوفی است که از بزرگان تقلید و نفهمیده جملات را تکرار می‌کند.

وی با اشاره به پنجمین چالش نیز گفت: این چالش فتوا و تکفیرهایی است که از ناحیه فقها و کسانی که زمام دین و دنیای مردم را دارند، وجود دارد که برای حل هر کدام از این چالش‌ها باید از راه مربوطه وارد شد.

رمضانی با اشاره به تفاوت وحدت تشکیکی و شخصی وجود بر اساس مبانی گفت: در نزد عارف، وحدت شخصی وجود که قایل است با تشکیک در فضای حکمت صدرایی (با یک قرائت) با تشکیکی که در فضای حکمت مشایی وجود دارد، از زمین تا آسمان متفاوت است. تشکیک مشایی بسیار پیش پا افتاده است که به آن تشکیک عام می‌گویند.

به گفته وی، در این تعریف وجود را عارض بر ماهیت می‌دانند. در قرائت صدرایی تشکیک وجود دارای مصادیق و مراتب گوناگون است و از نظر حقیقت، از یک حقیقت و از یک سنخ هستند و در عین حال، این‌ها دارای مراتب هستند که در اینجا کثرت وجود پذیرفته شده است و در کنار کثرت وجود، شدت و ضعف وجود دارد. اما در فضای عرفان نظری برای وجود، یک مصداق بیشتر پذیرفتنی نیست. یک وجود است و نه چند وجود که با هم متفاوت باشند؛ یک وجود واجب است و هرچه هست مصداق وجود است و همه موجودات مظهر و تجیلات وجود هستند. بر اساس قرائت صدرایی وجود، عدم بردار نیست، بلکه عدم نقیض وجود است. در فضای عرفان نظری، وجود واجب است و دیگر اقسام ممکن هستند و وجود یکی است و اگر دو تا گفتند، با محدودیت هم‌آغوش خواهد شد.

آیت‌الله غلامرضا فیاضی دیگر سخنران این مراسم با بیان این‌که در موضوع وحدت شخصی وجود، 20 تفسیر مشاهده می‌شود، گفت: اگر بخواهیم ببنیم چه کسی کدام تفسیر را می‌گوید باید به دلیلش مراجعه کنیم. مساله دوم، احتیاطی است که در بیانات حضرت آیت‌الله حکیم در «مستمسک» آمده است. ایشان در شرح و بیان سید یزدی در «العروه» که قایل به وحدت وجود هستند، این مضمون را دارند که ما با معرفتی که نسبت به قائلین این نظریه داریم، وظیفه شرعی‌مان این است که بگوییم ما مقصود آنها را نمی‌فهمیم و احتیاط کنیم و به ظاهر سخن آن‌ها تکیه نکنیم چون یکی از اصول اسلام، حمل فعل مومن بر صحت است و با توجه به ایمانی که از این افراد می‌شناسیم، باید بگوییم کلام یارای این را نداشته که مقصود را برساند و او مقصود درستی داشته است، هرچند او با عبارتی که قابل قبول نیست، مقصود را بیان کرده باشد.

وی افزود: نکته سوم این است که امکان دارد شخصی حرف درستی داشته باشد اما نتواند دلیل درستی بر آن اقامه کند. نکته چهارم آن‌که اگر ما با وحدت وجود برخورد می‌کنیم، با این ادله برخورد می‌کنیم که این دلایلی که آن‌ها در باب وحدت وجود اقامه می‌کنند، هیچ کدام تمام نیست و البته اکثر این تفاسیر قابل پذیرش است و برخی از این تفاسیر بیست‌گانه که در باب وحدت وجود ارایه شده‌اند، قابل فهم نیستند.

این استاد حوزه اظهار کرد: پس من اگر با وحدت وجود مخالفم، با تفاسیری که خودم احصا کردم با عده زیادی از آن موافقم و با برخی تفاسیر مخالفم، چون من به دلیل نگاه می‌کنم. اگر دلیلی که اقامه شده نادرست است، مفاد آن دلیل هم قابل قبول نیست.

فیاضی همچنین گفت: قرائت دیگر تشکیک این است که وجود با اینکه واحد شخصی است اما این واحد شخصی عین‌کثرت موجودات هم است، یعنی در عین این‌که او وجود حق است، همان وجود، وجود تک تک موجودات عالم هم است.

وی با اشاره به تفسیر دیگر وحدت وجود که می‌گوید وحدت شخصی وجود در عین کثرت اشخاص و موجودات است، افزود: یک وجود داریم که وجود حق است که همان وجود حق تعالی است و چون بی‌نهایت است، هرچه وجود دارد به شخص همان وجود، موجود است که کثرت است ولی همه کثرات وجودند به وجودی که حق تعالی به همان وجود موجود است. 

این استاد حوزه در پایان سخنانش عنوان کرد: این تفسیر بیشتر به وحدت شخصی تصریح می‌کند اما فرقش با وحدت شخصی این است که کثرت وجود، نفی می‌شود و فقط وجود واحد داریم و کثرت در وجود نیست. پس این کثرات، ظهور و تجلی وجود هستند.

به گفته وی، به نظر می‌رسد در تفسیر وحدت شخصی وجود، اختلافی نیست وقتی از وجود سخن گفته می‌شود، یعنی وجود واحد لاشریک له یعنی شریکی در وجود نیست./