محمود فاضلي بيرجندي در گفت‌وگو با خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، با اشاره به اين كه مجلس شوراي ملي از سال 1285 و در زمان حكومت مظفرالدين شاه در ايران داير شد و سال 1357 با فروپاشي رژيم پهلوي به پايان رسيد، اظهار داشت: به اين دليل كه اصل و نسب من به بيرجند مي‌رسد و از پژوهشگران و علاقمندان حوزه تاريخم، در پي يافتن پاسخ اين پرسش كه «چه كساني از اين وادي بيرجند (كه اكنون به جنوب خراسان معروف است) به مجلس شوراي ملي راه يافتند؟» به عرصه تاليف اين كتاب قدم گذاشتم.
 
وي افزود: زماني كه اين تحقيق را براي شناسايي نمايندگان بيرجند آغاز كردم، هيچ فردي اعم از افراد تحصيل‌كرده، سالخوردگان، پژوهشگران اين حوزه و ... وجود نداشت كه اطلاعات مناسبي داشته باشد و تنها برخي با تلاش فراوان، نام چند تن از آخرين نمايندگان را در ذهن داشتند. با وجود سپري شدن 72 سال از عمر مجلس شوراي ملي و ثبت  24 دوره در كارنامه آن، اطلاعاتي از آن نمايندگان و رخدادهاي آن دوره وجود نداشت! 

پژوهشگر حوزه تاريخ سياسي درباره نحوه دستيابي به اطلاعات نمايندگان بيرجند در مجلس شوراي ملي عنوان كرد:‌ همان‌طور كه در مقدمه كتابم آورده‌ام، حدود سه ماه طول كشيد تا تنها اسامي راه‌يافتگان به مجلس از ميان مردم بيرجند را يافتم. 

وي در پاسخ به اين سوال كه «چرا از طريق آرشيو اطلاعات مجلس استفاده نكرده است؟» گفت:‌ بايگاني متعلق به دوره‌هاي اول مجلس در چند نوبت آتش‌سوزي از ميان رفت و از دوره نخست تشكيل مجلس در ايران سندي باقي نماند. حتي ساختمان مجلس اول هم از ميان رفت و اكنون بازسازي شده است. بر اين اساس، در مراجعه به منابع با برخي داده‌ها و اسامي متفاوت مواجه شدم و سرانجام كتابي را يافتم كه ممكن است اكنون براي پژوهشگر تاريخ مجلس اثري نام آشنايي باشد، اما براي كسي كه در ابتدا وارد اين كار مي‌شود، ناآشناست. «عطاء‌الله فرهنگ قهرماني» در كتاب «اسامي نمايندگان 24 دوره مجلس» نام نمايندگان مجلس را در دوره‌هاي مختلف فهرست كرده بود. اين كتاب در انطباق اساسي و يافته‌هايم كمك‌هاي فراواني به من كرد و توانستم نام و مشخصات نهايي اين نمايندگان را به دست آورم. 

فاضلي‌بيرجندي با اشاره به تعريفي كه از اين طرح در ارتباط با گردآوري اسامي نمايندگان و زندگي‌نامه آنها داشته است، عنوان كرد: مي‌خواستم فعاليت‌هاي زمان حضور آنان در مجلس را تبيين كنم، چرا كه مهم است بدانيم آنها در مجلس چه اقداماتي انجام داده‌اند. در اين مسير با دشواري‌هاي فراواني مواجه بودم، زيرا زندگي‌نامه افرادي را مي‌خواستم تهيه كنم كه حتي كسي اسم‌شان را هم نمي‌دانست! در نهايت به اين نكته دست يافتم كه در مجموع 11 نفر در 24 دوره تشكيل مجلس شوراي ملي از آن منطقه به عنوان نماينده فعاليت داشتند. 

وي دستيابي به اطلاعات بيشتر را مستلزم گفت‌وگو با قديمي‌ها و افراد مطلع تاريخي در تهران، مشهد، محل سكونت نمايندگان و انجام مصاحبات فراواني با آنها خواند و توضيح داد: براي اين كار ناچار به انجام 800 ساعت مصاحبه شدم. در اين راه سوالات از پيش تعيين شده خاصي نيز نداشتم، زيرا به‌طور دقيق نمي‌دانستم اين افراد چه انسان‌هايي بودند و امكان نداشت الگويي از قبل براي پيشرفت اين مصاحبات تعيين كرد.
 
نويسنده و مترجم آثار تاريخ سياسي با اشاره به دشواري گردآوري اطلاعات اين پژوهش ميداني و هزينه‌هاي سنگين اين دسته از تحقيقات گفت: برخي از نمايندگان آن دوره بيرجند، انسان‌هاي سرشناسي بودند و در برخي از كتاب‌ها و منابع درباره آنها اطلاعاتي درج شده بود. نظير «سيدمحمد تديّن» و «تيمور تاش» كه آدم‌هاي مشهور و معروفي‌اند. به عنوان نمونه، تيمور تاش، وزير دربار رضاشاه بود و درباره او گزارش‌ها و شرح حال‌هاي فراواني وجود دارد، اما متأسفانه در همين منابع هيچ اشاره‌اي به نماينده بودن وي نشده است. با اين وجود، احوال و زندگي آنها را از ميان صفحات كتاب‌ها استخراج كردم، اما درباره اين كه چه‌طور او نماينده بيرجند شد، اطلاعات مكتوبي نيافتم. 

وي با بيان اين كه حدود 105 سال از تشكيل نخستين دوره مجلس شوراي ملي مي‌گذرد، تصريح كرد: درباره برخي از اين افراد جز نام‌شان هيچ اطلاع ديگري نتوانستم به دست آورم. حتي در محل زندگي‌شان هم هيچ كس، فردي به اين نام را نمي‌شناخت. حتي فردي را پيدا نكردم كه بگويد نوه يا حتي يكي از بستگان دور وي است. سپس توانستم از نمايندگان دوره‌هاي متأخر اطلاعات بيشتري به دست بياورم، چرا كه هم‌عصران آنها هنوز زنده بودند و مي‌شد اطلاعاتي را درباره آنها كسب كردم. بر اين اساس، يادداشت‌هايي از اطلاعات افراد گوناگون را جمع‌آوري و با هم تطبيق كردم تا بر اساس منابع مختلف، به نتيجه واحدي دست يابم. 

فاضلي‌بيرجندي اظهار كرد: هر روز كه مجلس تشكيل مي‌شد، اداره تندنويسي مذاكرات را ثبت مي‌كرد. براي استخراج اطلاعات و فعاليت‌هاي سياسي اين نمايندگان تنها مشروح مذاكرات مجلس را در اختيار داشتم. با توجه به آن كه در 24 دوره مجلس هر روز صحبت مي‌شود و ثبت اين اطلاعات تابع هيچ جدول و تنظيم خاصي نيست، حتي اعلامي هم در پايانش ندارد كه نشان دهد در اين جلسه چه افرادي سخن گفته‌اند و چه كساني خاموش بودند، لذا كفش آهني به پا كردم و كتاب‌هاي حجيم و قطوري كه شرح مذاكرات روزنامه مجلس شوراي ملي در 72 سال جلسات روزانه را در برداشت، يك به يك بررسي كردم كه گزارشات مربوط به هر روز، خود كتابي مفصل بود! 

وي در تبيين دشواري راهيابي به دايره اين اطلاعات تاريخ سياسي ايران يادآور شد: شايد يك هفته از صبح تا عصر در مجلس به مطالعه مي‌پرداختم و هيچ نكته‌اي را درباره نمايندگان بيرجند به دست نمي‌آوردم، اما اين كار را رها نكردم. در اين ميان نمايندگاني را داشتيم كه در يك دوره كامل حضور خود در مجلس، تنها حدود 25 كلمه صحبت كرده بودند. از حدود 11 ماه گفت‌وگوهاي روزانه مجلس اول كه ورق زدم، تنها سه خط از گفت‌وگوهاي او(شيخ اسماعي قائني) استخراج شد. براي اين كه بگويم وي يك‌بار صبحت كرده، مجموعه مشروح گزارشات آن دوره مجلس را مطالعه كردم تا به اين نتيجه برسم. 

مترجم حوزه تاريخ سياسي معتقد است: غير از آن، نماينده‌اي داشتيم كه هشت سال نماينده بود. صورت جلسات هشت سال را ورق زدم، هشت سالي كه وي حتي يك‌بار هم در مجلس صحبت نكرده بود! براي رسيدن به اين موضوع چند هزار برگ كتاب را مطالعه كردم. حدود 200 هزار صفحه از مشروح مذكرات مجلس خواندم. فردي نظير «تديّن» داشتيم كه روزي نبود كه او در مجلس صحبت نكرده باشد. در گردآوري مطالب مرتبط با او نيز گرفتاري‌هايي وجود داشت، چرا كه حدود 600 برگ تنها مجموعه مذاكرات‌ وي در مجلس بود. آنها را كپي‌برداري، سازماندهي و آماده تايپ كردم. سپس با مشاهده حجم زياد آن مطالب و رويكرد اصلي تدوين اين كتاب، براي به دست دادن نماي كلي، از ارايه آنها صرف‌نظر كردم. 

نويسنده كتاب «نمايندگان بيرجند در مجلس شوراي ملي» گفت: تمام كار را زير نظر عده‌اي از استادان پيش مي‌بردم تا كاري صرفاً شهرستاني و عامه پسند نباشد، بلكه در چارچوب‌هاي تعريف شده‌اي با اصول پژوهش علمي هم‌سويي داشته باشد و به عنوان اثري در تاريخ ملي ايران همه پژوهشگران اين حوزه بتوانند از اطلاعات و داده‌هاي آن استفاده كنند. تنظيم اثري مرجع، از ديگر اهداف تاليف اين كتاب بود.

وي در پاسخ به اين سوال كه «براي پرهيز از دخالت تعصبات و علايق شخصي در تأليف اين اثر چه راهبردي را در پيش گرفتيد؟» گفت: كوشيدم از داوري‌هاي شخصي بپرهيزم و نظر شخصي‌ام را در هيچ جاي اين كتاب ارايه ندهم و بي‌طرفانه به ارايه اطلاعات و داده‌هاي تحقيقي‌ پرداختم. از آنجا كه تاريخ را يا روايت مي‌كنند يا تحليل، به شدت از تحليل تاريخ در اين اثر اجتناب كردم و آنچه را ديدم، گردآوري كردم و با خوبي يا بدي اعمال آنها نظير همكاري يا عدم همكاري‌شان با حكومت رضاشاه كاري نداشتم و تنها روايت‌گر تاريخ بودم، چرا كه حوزه زندگي‌نامه و كارنامه نمايندگان حوزه‌اي است كه از آن هيچ اطلاعي نداشتيم. در مرحله نخست تحقيق، وارد شدن به تحليل‌ها، كار اشتباهي است. وقتي مي‌توانيم تحليل كنيم كه اطلاعات فراواني در اختيار داشته باشيم. من نخستين فردي بودم كه در اين حوزه وارد شدم. 

فاضلي‌بيرجندي معتقد است:‌ در نگارش كتاب «نمايندگان بيرجند در مجلس شوراي ملي» از نمايه تاريخ كلي و ملي ايران به اين تحقيق نگاه كردم تا نتايج آن تنها براي محققان و ساكنان محلي مورد استفاده نباشد. علاوه بر اين كه گفته‌ام در چه دوره‌اي اين نمايندگان فعاليت داشتند، اتفاقات زمان و رويدادهاي ملي آن دوره را نيز بيان كردم. 

وي در پاسخ به اين كه «از چه جهت اين كتاب را يك تاريخ سياسي مي‌داند؟» گفت: از اين رو كه اقدامات و عملكرد سياسي نمايندگان و زندگي سياسي آنها را مدنظر داشته‌ام. به عنوان نمونه «تدين» استاد دانشگاه و از افرادي بود كه تأليفات گوناگوني داشت، كتاب‌هاي او را يافتم و تصوير جلد كتاب‌هاي او را هم در اين اثر آوردم. اغلب رويكرد ارايه اطلاعات اين كتاب، به عنوان معرفي چهره سياسي يك سياستمدار است و به موضوعات فرهنگي تنها اشاره‌اي دارد. 

فاضلي‌بيرجندي با تاكيد بر اين كه «اين كه چگونه‌ايم، براي ما مهم است و تاريخ چگونگي هستي ما را نشان مي‌دهد» گفت: متأسفانه آيينه كنوني كه در اختيار داريم، تنها چند تكه‌اش تصويري از ما نشان مي‌دهد و بيشتر نقاط آن كدر و زنگار بسته‌اند، چرا كه ساده‌ترين چيزها نظير تاريخ ميز و صندلي در ايران هنوز مجهولند. ما تنها تاريخ سياسي حكومت‌هايمان را از عهد باستان تا به قاجاريه و پهلوي و ... بررسي مي‌كنيم، در حقيقت تاريخ حكومت‌ها را داريم كه جزئي از تاريخ محسوب مي‌شود. به غلط اين‌گونه رواج يافته كه «تاريخ» را در حكومت‌ها خلاصه مي‌كنيم، اما اين را نمي‌دانيم كه حتي بانوان در آن دوره‌هاي تاريخي چگونه زندگي مي‌كردند، فردي كه در آن زمان چشمانش ضعيف بود، نزد چه كسي مي‌رفت، مردم در امرار معاش، تأمين سوخت و روشنايي خود چه كار مي‌كردند، نحوه ساختمان‌سازي به چه شكلي بود و ...

وي اظهار كرد:‌ كشورهاي ديگر حتي براي شناخت خود به تكميل و شناسايي تاريخ ديگران و كشورهاي ديگر مي‌پردازند، در حالي كه ما از تاريخ جداييم. علت اصلي مشكلات، عقب‌افتادگي‌ها و مسايل ما در زندگي، نشناختن تاريخ‌مان است، چرا كه خودمان را به درستي نديده‌ايم. 

نويسنده حوزه تاريخ سياسي با اشاره به اين كه «در مسير اين پژوهش با خلاء‌هايي مواجه شدم، از جمله اين كه تاريخ‌هاي محلي را نداريم، در حالي كه تاريخ‌هاي محلي اجزاي پيكره تاريخ ما به حساب مي‌آيند» گفت: در مكتوبات، تاريخ شهرهاي گوناگون ايران را نداريم و تا زماني كه تاريخ‌هاي محلي را ننويسيم، تاريخ ملي‌مان نوشته نخواهد شد. همچنين از مطالعه عملكرد نمايندگان و تماس با تاريخ مجلس به اين نكته رسيدم كه مشروطيت به معناي مشروط‌بودن قدرت و عدم دخالت فكر و قدرت سياسي در شئون روزمره زندگي اجتماعي، پايمال شد و در آن دوره به چنين امري دست نيافتيم. 

اين پژوهشگر تصريح كرد: اين كتاب بار ديگر يادآور مي‌شود كه نمايندگان از پيش تعيين شده بودند، بايد از آن شهرستان خارج مي‌شدند و اين اتفاق مي‌افتاد! اين‌ها مايه تأسف و دلگيري مي‌شوند. 

وي در پاسخ به اين سوال كه «اگر منتقد اصلي كتاب خود باشيد يا دوباره اين راه را طي كنيد، به چه مواردي توجه خواهيد كرد؟» گفت: مي‌گويم كه همچنان بايد بيشتر تحقيق كنم. از زمان چاپ اين اثر تاكنون مطالب فراواني را گردآورده‌ام كه اگر قرار باشد به چاپ‌ بعدي برسد، در آن اصلاحاتي را ايجاد كنم. اين كتاب از نظر من تمام شده نيست، زيرا در مطالعات ديگرم به‌طور دائم ذهنم در حال فعاليت‌ است و در آثار غير مرتبط نيز سرنخ‌ها و اطلاعاتي را به دست مي‌آورم و آنها را يادداشت مي‌كنم.