سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – رضا دستجردی: «رسّام ارژنگی؛ در تبوتاب آذربایجان» از تازههای انتشارات نگارستان اندیشه است که جرقه نگارش آن به همت مجید بجنوردی در فروردینماه ۱۳۹۸ زده شد، هنگامیکه برای انجام یک مصاحبه به منزل او و نزد دخترش هما رفته بود. نگاه دیگرگونه ارژنگی به زبان فارسی، نیز اندیشه او در باب زبان و مسائل فرهنگی زادگاهش آذربایجان در کنار دسترسی به خاطرات، دیوان شعر، نمایشنامه، نطق تاریخی و ... ایده نگارش کتاب بهقلم مجید بجنوردی را پدید آورد. آنچه اندیشه ارژنگی را در بازه زمانی نگارش کتاب از اهمیت مضاعف برخوردار میسازد، «دورهای پرتلاطم» از تاریخ کشور در عصر تحولات همسایگان شمالی است. آنچه از نظر میگذرد ماحصل گفتوگوی ایبنا با مجید بجنوردی است که «خاطراتی از سیدعبدالله انوار» نیز از اوست.
لطفاً در آغاز برای آشنایی مخاطب، مختصری درباره رسّام ارژنگی بگویید و بفرمایید چه شد که تصمیم به نگارش اثری درباره او گرفتید؟
عباس رسّام ارژنگی از نقاشان و مجسمهسازان برجسته و تأثیرگذار اواخر دوران قاجار و دوران پهلوی بود. سال ۱۲۷۱ ه.ش در تبریز به دنیا آمد و سال ۱۳۵۴ در تهران درگذشت. خانواده او از خاندانهای مهم و پرسابقه آذربایجان با پیشینه هنری بودند و خود او در زمینههای مختلف هنری پیشگام و حتی بنیانگذار بود. ارژنگی از کسانی بود که مجسمهسازی را که در ایران هنری فراموش شده بهشمار میرفت، در روسیه آموخت و این هنر را با خلاقیت وصفناپذیرش در فضای فکری ایران پیاده و اقدام به ساخت مجسمه و همچنین تابلو از بزرگان تاریخی و ادبی ایران کرد؛ چنانکه ایده ساخت نخستین تندیس از فردوسی، احتمالاً از ارژنگی بود و من در کتابم مفصل درباره این ایده و این پیکره خاص، گفتهام.
اما چه شد که تصمیم به نوشتن این کتاب گرفتم: فروردین ۱۳۹۸ بود که برای اولین بار به دیدن هُما ارژنگی فرزند استاد رسّام ارژنگی رفتم. یادم میآید که در آن دیدار خانم ارژنگی نسخهای صوتی از شعرخوانی پدرشان برای من پخش کردند که لحن و لهجه تُرکی آذربایجانی استاد برایم جالب توجه شد و شاید همان شعرخوانی سبب شد که درباره فکر این هنرمند برجسته نسبت به زبان و مسائل فرهنگی زادگاهش آذربایجان، که ذیل موضوع هویت ملی ایران میگنجید، کنجکاو شوم. در این زمینه به کاغذهایی دست پیدا کردم که بعضی از آنها تا به حال منتشر نشده بود یا دربارهشان بحث و گفتوگویی صورت نگرفته بود. درنتیجه همه را در این تألیف آوردم.

آخرین چهره استاد در آیینه. ۱۳۵۳
مختصری در خصوص طرح کلی کتاب توضیح بفرمایید.
کتاب در شش فصل اصلی و هفت پیوست تنظیم شده. در فصل اول به حیات شخصی و هنری ارژنگی با تأکید و تکیه بر موضوع کتاب پرداختم تا خواننده در ابتدا یک آشنایی حداقلی با هنرمند پیدا کند. در ادامه و در هر فصل، دستنوشته یا اثری خاص از ارژنگی که مرتبط با موضوع کتاب بود، در جای خود نقد و بررسی شد. در پیوستها هم متن کامل دو دستنوشته از ارژنگی را آوردم که یکی از آنها با عنوان «آذربایگانیها تُرک نیستند» برای اولین بار در این کتاب منتشر میشود. نمایشنامهای هم با عنوان «آذربایگانی چطور ترکزبان شد؟» در پیوستها آوردم که از آخرین چاپ آن بیش از هشتاد سال میگذرد. سه پیوست انتهایی کتاب هم شامل مطالبی میشود که قبلتر درباره بعضی آثار و خانه و کوچه ارژنگی در تهران نوشته بودم و گرچه ارتباط مستقیم با موضوع کتاب ندارد، هدفم از آوردن آنها در این تألیف، جمعآوری همه مطالب گذشته بود تا یکجا قابل دسترسی باشند. ناگفته نماند بسیاری از یادداشتها، اسناد و عکسهایی که در این کتاب از آنها بهره بردم از مجموعه خانم هما ارژنگی است و صمیمانه از ایشان تشکر میکنم که مجموعه خودشان را در اختیار من گذاشتند.

آذربایجان در ۲۱ آذر ۱۳۲۵
نوآوری شما در این کتاب، بررسی حیات ارژنگی نه از منظر هنری، بلکه از نگاه تاریخی – سیاسی است. لطفاً در خصوص چرایی این نگاه و اهمیت آن توضیح دهید.
همانطورکه در کتاب هم اشاره کردم ارژنگی در دوران دولت – ملتها زندگی میکرد و در این زمان کشور ما با تحولات تُرکگرایانه در قفقاز و ترکیه مواجه شد که متأسفانه ماهیتی ستیزهجویانه و خطرناکتر از آن الحاقگرایانه داشت. در این مورد، بهخصوص آذربایجان رودرروی این تحولات قرار گرفت و بسیاری از نخبگان آذربایجانی در برابر آن موضعگیری کردند. رسّام ارژنگی یکی از همان نخبگان بود که به علت علاقه شدید به زادگاه خودش، نسبت به این موضوع بیتفاوت نبود و میتوانم بگویم که طبق اسناد و خاطرات و اشعار، او از دوران جوانی یعنی از زمانی که یک هنرآموز ساده در تفلیس بود تا پایان عمر، دغدغههای اینچنینی داشت و این دغدغهها را چه در هنر خود یعنی تابلوها و کاریکاتور و چه در دستنوشتهها، نمایشنامه و اشعار منعکس کرده است. توجه کنیم که نحوه رویارویی شاخههای مختلف اجتماعی، سیاسی، صنفی، شغلی و ... با این تحولات اهمیت زیادی دارد و به تبع آن شیوه مواجهه رسّام ارژنگی بهعنوان یک هنرمند کنشگر با این موضوع برای ما اهمیت فوقالعاده دارد. ضمناً انتخاب موضوع، به علاقه و مطالعات من در زمینه تاریخ و هویت ملی ایران برمیگردد و قطعاً پژوهشگران دیگر درباره وجه هنری حیات ارژنگی بحث و گفتوگو کردهاند و خواهند کرد.

نگاره فردوسی، اثر رسّام ارژنگی
اشاره کردید که زبان و مسائل فرهنگی آذربایجان از موضوعات مورد توجه ارژنگی بود. رسّام ارژنگی نسبت به زبان آذربایجان چگونه میاندیشید؟
از این اسناد مشخص است که ارژنگی زبان تُرکی را زبان غیربومی آذربایجان میدانست و بهخصوص به رواج این زبان در دوره ایلخانان مغول تأکید داشت. اصلاً نمایشنامه «آذربایگانی چطور ترکزبان شد» داستانی است که به رواج خشونتآمیز زبان ترکی در دوران غازانشاه در شهر تبریز میپردازد. خُب این نکته به لحاظ تاریخی درست است که کلیت زبان ترکی، بومی آذربایجان نبوده و پیش از آن زبانی که شاخهای از زبان فارسی باشد و بین پژوهشگران به زبان آذری معروف است، در آذربایجان رواج داشته و احمد کسروی هم در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان به تفصیل آن را معرفی کرده و نمونههایی از آن را آورده و معتقد است که آذری تا حداقل سده ششم در آذربایجان رواج داشته است. بگذریم از اینکه زبان آذری احتمالاً تأثیراتی به زبان ترکی داشته. منتها بحث رواج زبان ترکی در آذربایجان پیچیدگیهای خاص خودش را دارد و نمیتوان آن را به یک واقعه خاص در تبریز، آنطورکه ارژنگی در نمایشنامهاش آورده نسبت داد. اتفاقاً کسروی با کسانی که عقیده داشتند ترکی بهوسیله مغولان رواج پیدا کرده زاویه داشت. گرچه ارژنگی از پژوهشهای کسروی بهره برده و من از یک یادداشتِ به یادگار مانده از او، این نکته را کاویدهام، اما او در بحث رواج زبان ترکی بهواسطه مغولها، خلاف عقیده کسروی را داشت. این موضوعات را در کتابم بررسی کردهام. مجموعاً ارژنگی مخالف زبان ترکی بود و باور داشت که اصرار بر زبان ترکی به نوعی اقتضای سیاست بیگانه است.

رسّام ارژنگی
همانطورکه گفتید در زمان ارژنگی، آذربایجان رودرروی تحولات ترکگرایانه همسایگان شمالی قرار گرفت. آیا این تحولات تأثیری بر اندیشه او در زمینه زبان آذربایجان نگذاشت؟
قطعاً همینطور است. همه ما انسانها فرزندان زمانه خودمان هستیم و تحولات همدوره ما در شیوه فکر و کنشگریهای ما تأثیرگذار خواهند بود. به نکته مهمی اشاره کردید. ببینید زبان ترکی آذربایجانی سدهها زبان مردم آذربایجان بود، اما چه شد که بعضی از خود آذریها مثل ارژنگی با این زبان زاویه گرفتند؟! به نظر من پاسخ را باید در «سیاستزده شدن زبان ترکی» در زمانه آنها جستوجو کنیم. به این معنا که چون در زمان ارژنگی کشور ما رودرروی یک سری تحولات ناسیونالیستیِ الحاقگرایانه یا پانترکیستی در قفقاز و ترکیه قرار گرفت و این تحولات، به زبان ترکی بهعنوان وسیلهای برای توسعهطلبی سیاسی نگاه میکرد، خیلی طبیعی بود که امثال ارژنگی چنین موضعی بگیرند. بعضی محافل علاقه دارند ریشه این موضعگیریها را صرفاً به سیاستهای دوره رضاشاه تقلیل دهند و آن سوی قضیه را یا نمیبینند و یا نادیده میگیرند! ضمن اینکه زبان فارسی هم از قدیم در آذربایجان جایگاه برجسته و مهمی داشته و کودکان آذربایجانی همانند دیگر مردم ایران با گلستان سعدی و ... سواد میآموختند و شاهنامه همیشه جایگاه برجستهای در فکر نخبگان و عوام آذربایجانی داشته و الهامبخش بوده و بسیاری از شاعران بزرگ پارسیگوی ما از این دیار و حتی قفقاز برخاسته بودند، و همچنین بعضی از این شاعران در کنار شعر فارسی شعر ترکی هم گفتهاند و کسی با این رویکرد هیچ مشکلی نداشت؛ اما مشکل اینجاست که تحولات اخیر، زبان ترکی را سیاستزده کرد. من از واژه سیاستزدگی استفاده میکنم، نه سیاسی شدن. به دلیل اینکه هر زبانی، خواهی نخواهی یک وجه سیاسی هم دارد. منظور من مبدل شدن زبان به یک «چماق سیاسی» برای الحاقگری و توسعهطلبی غیرمشروع برای دولتهای تازه تأسیس همجوار است، وگرنه وجه فرهنگی هر زبانی برای من محترم، قابل تقدیر و قابل ستایش است.
ناگفته نماند دورهای که ما در آن زندگی میکنیم با زمان ارژنگی تفاوتهای بسیاری پیدا کرده است و من در نتیجهگیری کتاب به آن اشارهای کوتاه و گذرا کردهام و نتیجهگیری اصلی را به خوانندگان واگذاشتهام. این کتاب درواقع انعکاس نقش یکی از کنشگران در مواجهه با بحران آذربایجان بود، ولی باید عنایت داشته باشیم که آن دوره با زمان ما تفاوت زیادی کرده است. بهلحاظ نظری این مهم است که در ایران ترکی آذربایجانی به درستی شناخته و در جایگاه خودش معرفی شود وگرنه در جاهای دیگر و در محافل به ظاهر آکادمیک دیگر کشورها و با تحریفهای دیگر به خورد مردم آذربایجان خواهند داد! یک مثال میزنم: من باور دارم در زمینه زبان ترکی آذربایجانی، باید ریشههای بومی آن را بکاویم. چندی پیش از آقای سجاد آیدنلو که خود آذری است و کتاب پر ارزش «شاهنامه و آذربایجان» را نوشته است، نکتهای شنیدم که بهعنوان مثال نقل میکنم. آقای آیدنلو اشاره میکردند که در ترکی آذربایجانی برای جغد واژهای به کار میرود به اسم بایگوش [یا بایقوش] یا بَیگوش. توجه داشته باشید که جغد، پیش از اسلام و در ایران باستان پرندهای مقدس به شمار میرفت و بعد از اسلام بود که پرندهای شوم شمرده شد. جالب است واژهای که برای جغد در زبان ترکی آذربایجانی به کار میرود، احتمالاً نشانههایی از باورهای ایران باستان را با خود حمل میکند به این معنا که بَی یا بای احتمالا همان بَغ در زبان فارسی قدیم به معنی خداوند است و گوش هم معنی پرنده را ادا میکند و به طور کل این واژه معنی پرنده مقدس میدهد که یادآور باورهای باستانی ما درباره این پرنده است. از این دست واژهها و ترکیبها در زبان ترکی آذربایجانی بسیار است و احتمالاً یادگارهایی از زبان آذری قدیم باشد. خُب ما تا چه میزان روی این موارد و ارزشها کار کردهایم؟ آیا محافل بهاصطلاح آکادمیک غیرایرانی، این ارزشها را لحاظ میکنند؟! سخن من این است که خود ما ایرانیها باید متولی میراث فرهنگی خودمان باشیم وگرنه قطعاً متولیهای نامشروعی پیدا خواهند شد که به نفع ما نخواهد بود؛ و البته بگذریم از اینکه کرسی زبان ترکی در دانشگاه تبریز تأسیس شد اما چطور و با چه منابع و توسط چه کسانی؟!

رسّام ارژنگی
در کتاب اشاره کردهاید که مواجهه با تحولات سیاسی و فرهنگی همسایگان شمالی مهم و آموزنده است. چه آموزههایی میتوان در این خصوص گرفت؟
همه این رویاروییها، راههای طی شده تاریخ معاصر ایران هستند و به تجربیات ما در این خصوص افزودهاند. من از کسانی هستم که باور دارم یکی از کارکردهای مطالعه تاریخ، استفاده امروز ما از تجربیات گذشته است. چند وقت پیش مصاحبهای از آقای عباس امانت دیدم که نکته قابل توجهی گفتند؛ با این مضمون که «ابداً تضمینی نیست آنچه در گذشته واقع شده، راهنمای آینده باشد». البته این نکته مهم است؛ بنابراین بهتر است بگویم: من تاریخ را به امید استفاده از تجربیات گذشته و به امید اینکه امروز از آن بهره ببرم میخوانم. متأسفانه همسایگان شمالی ما هنوز سیاستهای نامشروع توسعهطلبانه و الحاقگرایانه را پیگیری میکنند و این بحران چه بسا نسبت به گذشته پر رنگتر هم شده است. بنابراین تجربیات گذشته و آن راههای طی شده تاریخ ما، به کار امروز ما و برنامهریزیهای آینده ما خواهند آمد.

رسّام ارژنگی
ارژنگی در این دوران پرتلاطم، غیر از بحث زبان، چه دغدغههای دیگری در خصوص آذربایجان داشت؟
بخشی از دغدغههای او رویارویی با پانترکیسم بود. همانطورکه در کتاب هم نوشتم، در اوایل سده گذشته خورشیدی، جریان تُرکگرایی در ترکیه با نوشتن بعضی مقالات و سخنرانیها، عملاً در امور ایران و ایالت آذربایجان مداخله میکرد. در آن زمان ارژنگی در روزنامه ناهید مشغول بود و نسبت به این مسئله واکنش نشان داد و کاریکاتوری مرتبط با این دخالتها در ناهید چاپ کرد که بهتفصیل درباره آن کاریکاتور نوشتهام. همچنین در سالهای ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ که فرقه دموکرات در آذربایجان تشکیل شد، به مقابله فکری با این جریان پرداخت؛ در این زمینه نمایشنامهای که در دوران رضاشاه نوشته بود یعنی نمایشنامه «آذربایگانی چطور ترکزبان شد» را با هزینه شخصی خودش چاپ کرد و نسخههای انبوهی از آن را به آذربایجان فرستاد. همه اینها سبب شده بود که فرقهچیها نسبت به فعالیتهای او حساس شوند و طبق دستنوشته منتشر نشدهای از ارژنگی حتی قصد جان او را کرده بودند. با سقوط فرقه دموکرات هم تابلوی معروف ۲۱ آذر ۱۳۲۵ را کشید که عموم مردم او را با این تابلو میشناسند. بخش دیگری از دغدغههای ارژنگی شامل مفاخر آذربایجان از جمله صائبتبریزی یا نقاشان آذربایجانی و ... میشد که از عشق و علاقه شدید او به زادگاهش نشأت میگرفت.

رسّام ارژنگی
در خصوص حیات ارژنگی، بهجز موضوعی که کار کردید، به اسناد جدید دیگری هم دست یافتید؟
بله. نوشتههای دیگری هم پیدا کردم. مثلاً دفترچه کوچکی دیدم که جنبه خاطرهنویسی دارد و تا به حال منتشر نشده است و با آن خاطرات چاپ شده متفاوت است. میدانید که آن خاطرات شناختهشده رسام ارژنگی دو مرتبه چاپ شده؛ یکی سال ۱۳۹۸ و دیگری سال ۱۴۰۳. اما دفترچهای که من پیدا کردم متفاوت از چیزی است که قبلتر منتشر شده. این یادداشتهای نویافته درواقع جُنگ یا کشکولی از خاطرات ارژنگی هستند. درواقع، هنرمند، خاطرات خودش را به صورت بخشبخش که لزوماً ارتباطی با هم ندارند بهصورت کشکول خاطرات آورده که بعضی از آنها صریحتر و جالب توجهتر از خاطرات منتشرشده او است. بعضی از خاطرات این مجموعه با آذربایجان هم در ارتباط هستند و من این قسمتها را در کتاب اخیرم نیاوردم تا این کشکول خاطرات که اتفاقاً در اواخر عمر استاد ارژنگی نوشته شده و من فعلا درحال پژوهش روی این متن هستم، در آینده یکجا و در یک مجموعه جداگانه بیاورم. تمام این خاطرهها و اسناد و یادداشتها نشان میدهند که ما با هنرمندی دست به قلم روبهرو هستیم که آیندگان را از تجربیات و مشاهدات خود بینصیب نگذاشته است.
نظر شما