سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، سیدعباس حسینینیک، رئیس هیئتمدیره انجمن فرهنگی ناشران کتاب دانشگاهی: موضوعی که امروز در جامعه نشر مطرح شده، موضوع شرکت پلتفرمهای کتاب الکترونیک در نمایشگاه بینالمللی کتاب است. مباحث مختلفی در این خصوص مطرح شده اما من از دیدگاه حقوقی به این موضوع خواهم پرداخت.
از آنجا که کتابفروشان در نمایشگاه بینالمللی کتاب شرکت ندارند و فقط ناشران میتوانند کتاب خود را عرضه نمایند، سوال اساسی آن است که آیا پلتفرمهای کتاب الکترونیک، ناشرند یا کتابفروش؟
اگر ناشرند شرکت آنها در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران بر خلاف آییننامه نیست و بلکه حضورشان باعث تقویت اهداف نمایشگاه خواهد بود و اگر کتابفروشند مانند دیگر کتابفروشان اجازه حضور ندارند.
پاسخ حقوقی به این سوال میتواند رافع اختلافات موجود باشد:
چرخه نشر کتاب از پدیدآور آغاز شده و بعد از ناشر به کتابفروش میرسد. پدیدآور دارای حقوق معنوی و مادی اثر خود است که ممکن است حقوق مادی را به ناشر واگذار نماید. بنابراین ناشر فقط میتواند با شرایطی، حقوق مادی پدیدآور را مالک شود.
این حقوق مادی دارای انواعی است. حق نشر چاپی، حق نشر الکترونیکی، حق ترجمه، حق اقتباس، حق نشر صوتی و هر نوع حقی که مشروع باشد. پدیدآور میتواند همه این حقوق مادی را به ناشر واگذار نماید و یا نه، فقط تعدادی از آن را واگذار یک ناشر و بقیه را نزد خود نگه دارد یا به دیگری واگذار کند.
در بسیاری از قراردادهای ناشران، فقط حق نشر کتاب چاپی واگذار شده و در موارد زیادی، مبهم گذاشته شده است. در نظام حقوقی حق مولف که نظام مالکیت فکری ماست، مولف محوری حاکم است و در زمان ابهام، حق را به جانب مولف میدانیم. بنابراین ناشران محترم توجه داشته باشند که قرارداد مبهم به نفع آنها نیست.
متوجه شدیم که واگذاری حق انتشار چاپی کتاب لزوما به معنای واگذاری حق نشر الکترونیک یا صوتی یا ... نیست. نتیجه آن که حقوق مادی نشر شامل حق نشر چاپی و الکترونیکی و صوتی میشود و ممکن است همه این موارد در قرارداد یک ناشر جمع شود و ممکن است ناشران متعدد این حقوق را دارا باشند.
احصاء حالتهایی که ممکن است پیش بیاید میتواند به روشن شدن بحث کمک کند:
- پدیدآور حقوق مادی کتاب چاپی خود را به یک ناشر واگذار کرده و حقوق مادی کتاب الکترونیکی همان اثر را به ناشر دیگری که میتواند یک پلتفرم موجود باشد، واگذار میکند.
- پدیدآور حقوق مادی خود را به هیچ ناشر کتاب چاپی نداده و فقط آن حقوق را به یک پلتفرم کتاب الکترونیک واگذار کرده است.
- پدیدآور همه حقوق مادی خود را به یک ناشر واگذار کرده و ناشر اختیار واگذاری این حقوق را به ناشر الکترونیکی نیز دارد. توجه شود نشر الکترونیک در قالب پلتفرم صورت میگیرد و کمتر ناشری امکان ساخت پلتفرم اختصاصی دارد.
در دو حالت نخست، نه تنها نمیشود ناشر الکترونیک را از نمایشگاه حذف کرد که باید تلاش کرد همه این آثار در نمایشگاه شرکت داشته باشند.
اما حالت سوم مورد اختلاف است. آیا پلتفرم نشر الکترونیک، ناشر محسوب میشود یا کتابفروش؟ پاسخ آن است همچنانکه برای حقوق پدیدآور، انواع اصلی و تبعی وجود دارد، برای حق نشر نیز چنین است. پدیدآور برای خلق اثر خود دارای حق اصلی است اما مترجمی که با اجازه پدیدآور اقدام به ترجمه میکند، دارای حق تبعی خواهد بود.
در حق نشر هم چنین است، ناشری که اجازه نشر چاپی و الکترونیکی و صوتی اثر را از پدیدآور گرفته به عنوان ناشر اصلی میتواند این حق را در جهت منافع خود و پدیدآور، به ناشر دیگری در محیط الکترونیکی یا صوتی و مانند آن به عنوان ناشر تبعی واگذار نماید.
این که عرضه کتاب الکترونیکی در پلتفرمها با عرضه کتاب چاپی در کتابفروشیها مقایسه شود و به این دلیل از نمایشگاه بینالمللی کتاب حذف شوند، مقایسه درستی نیست. چرا؟
چون ناشر کتاب چاپی بخشی از حقوق مادی خود را به یک پلتفرم واگذار کرده در حالی که هیچ حقوق مادی نشر اثر را به کتابفروشی واگذار نمیکند بلکه فقط کتاب چاپ شده به مثابه یک کالا را به مشتریای به نام کتابفروش فروخته است.
حقوق مادی اثر که به ناشر منتقل میشود با مالکیت کتاب چاپ شده که به کتابفروش منتقل میشود، تفاوت دارد. بنابراین یکی دانستن پلتفرمهای نشر الکترونیک و کتابفروشان صحیح نیست و نمیتوان به این دلیل مانع از حضور پلتفرمهای نشر الکترونیک در نمایشگاه بینالمللی شد اما برای ساماندهی این حضور لازم است دو تدبیر اندیشیده شود:
نخست آن که در زمان ثبتنام نمایشگاه، ناشران کتاب چاپی که دارای حقوق اصلی هستند، امکان عرضه کتاب الکترونیکی را تیک بزنند و یا به هر نوع دیگر، موافقت یا مخالفت خود را در این خصوص اعلام نمایند. دوم آن که محیط کتاب چاپی و الکترونیکی از هم مجزا باشد تا هرکدام بر دیگری تاثیر منفی نداشته باشند. با این تدابیر میتوانیم حقوق همه اجزای جامعه نشر را مورد حمایت قرار دهیم.
نظر شما