سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- محمد صادقی؛ گاهی احساس، و فشار برآمده از تنهایی، تهیبودن، غریببودن، رنج و بیپناهی، رمق انسان را میگیرد و حتی او را از پای درمیآورد. چنین وضعیتی، برای نمونه، در فیلم سینمایی "پرسونا" ساختهی اینگمار برگمان، کارگردان سوئدی، به خوبی نشان داده میشود. الیزابت وگلر با بازی درخشان لیو اولمان (Liv Ullmann) هنگام اجرای نقش خود در یک نمایش، قدرت سخنگفتن را از دست داده و سکوت اختیار میکند. سپس بستری شده و وظیفه مراقبت از او برعهده پرستاری به نام آلما، با بازی بیبی اندرسون (Bibi Andersson) قرار میگیرد. تختخوابِ الیزابت از بیمارستان به یک نقطه آرام و ساحلی منتقل میشود بلکه با این تغییر، امکانی برای تغییر در وضعیتِ پیش آمده از ایجاد شود... الیزابت در درون نمایشی (تئاتری) و در مواجهه با نمایشی بزرگتر (زندگی) در سکوت فرو رفته، هرچند آن نمایش بزرگتر نیز سرانجام در برابر دوربین فیلمبرداری "نمایش در نمایشی" را پیش روی ما میگذارد تا شاید دایرهواربودنِ این وضعیتِ پیچیده بهتر شناسانده شود.
در این فیلم با دو شخصیت مواجه هستیم؛ هنرپیشهای به نام الیزابت و پرستاری به نام آلما و نیمرخهایی که تا اندازهای شبیه به یکدیگر به نظر میرسند و سرانجام، سیاهیِ نیمرخِ الیزابت با نیمرخ آلما کامل میشود! تفاوت میان این دو، تفاوت میان "بیمعنایی" و "بیهدفی" به نظر میرسد، و تکمیلِ تدریجیِ دو نیمرخ در یکی از چهرهها، نقاببرداشتن از حقیقت است و بیان حقیقتِ زندگی در وضعیتی که الیزابت را به سکوت وامیدارد. در سکانسی که آلما خاطره و تجربهاش در یک ساحل (به همراه کاترینا) را برای الیزابت بازگو میکند، آنچه بیان میشود چنان قدرتمند و برانگیزاننده است که نیاز به تماشای تصاویر تکمیلی (در یک فلاش بک) برای توضیح بیشتر را منتفی ساخته و تنها واکنشی که از الیزابت میبینیم سکوت و لبخندی آرام است که تا پایان گریه-هقهقهای آلما ادامه مییابد. وقتی هر واژه میتواند باری از دروغ را منتقل کند، وقتی امتداد بازی تنها به کتمان بیهودگی منجر شود و بازیگری در وجه کاملی از نمایش-زندگی در یک مکث کوتاه، فرد را با لحظه انهدام خویش مواجه سازد، سکوت الیزابت چیزی نیست جز واکنشی به یک لحظه مانده به فروپاشی کامل، درست یک لحظه.

اینگمار برگمان، چنانچه در کتاب "تصویرها-زندگی من در سینما" آمده، کار نوشتن فیلمنامه پرسونا را زمانی آغاز میکند که وضعیت جسمی-روحی نامناسبی داشته است:«از پا افتاده بودم... به منظور درمان کامل در بیمارستان سلطنتی سوفیاهمت بستری شدم. همانجا کار نوشتن پرسونا را آغاز کردم اساساً به این علت که فرایند خلاقیتام قطع نشود... اینک لازم بود تا چیزی بنویسم که احساس پوچیام را دور سازد.» سپس با اشاره به مقالهای که نوشته بوده، وضعیت درونی خود را این گونه تشریح میکند:«حالِ زندانیای را دارم که پس از حبسی طولانی، ناگهان تلوتلوخوران وارد جاروجنجال زندگی میشود. در چنگ کنجکاویِ غیرقابل مهاری گرفتارم. توجه میکنم، مشاهده میکنم، به همه جا مینگرم؛ همه چیز غیرواقعی، خیالانگیز، ترسناک و یا مضحک است... احساس میکنم که نبرد نهایی به سرعت نزدیک میشود. نباید بیش از این به تأخیرش اندازم. باید با وضوح تمام وارد شوم وگرنه برگمان قطعاً به جهنم خواهد رفت.» پرسونا، توصیفِ زیستی تجربهشده را پیش روی ما نمیگذارد، بلکه کوششی هنرمندانه از نزدیکشدن به وضعیتی است که بازگشتناپذیر به نظر میرسد، شاید تجربهای شبیه به مرگ. وسواس فیلمساز در برداشتهای دوباره (به دلیل نارضایتی از راشهایی که گرفته شده بوده) نشانه دشواریِ نزدیکشدن به این احساس (بیمعنایی) است، برگمان مینویسد:«هدف این است که جهانی را به خود و مخاطبان آشفتهتر از خود نشان دهد... خانم وگلر در تمنای حقیقت میسوزد. همه جا به دنبال آن بوده و گاهی به نظر میرسد که حقیقتی، حقیقت پایداری را برای تکیهزدن یافته است. اما ناگهان زمین زیر پای او سست میشود. حقیقت فرو میپاشد و ناپدید میگردد یا در بدترین حالت دروغ از کار در میآید.»

خوشبختی و رنج
پرسش دربارهی "معنایزندگی" از آن پرسشهایی است که همواره ذهن انسانها و بویژه فیلسوفها را به خود مشغول کرده و در دوره مدرن، که میتوان آن را دوره "پرسش" نامید، بحث و نقد و نظر درباره زندگی و معنای آن، بر اساس دانش جدید، عقل و فهم انسان، گستردهتر شده، پرسشهای دیگری را نیز پدید آورده و تصور ضروریپنداشتن پاسخ به آن نیز به تأخیر افتاده است. تری ایگلتون هم در کتاب "معنایزندگی" از دشواری پرسشها سخن میگوید، و جستجوگرانه بر حجم پرسشها میافزاید نه بر حجم پاسخها؛ چرا به جای آنکه چیزی وجود نداشته باشد، چیزی وجود دارد؟ هستی چگونه بهوجود آمد؟ اگر این تکه از زندگی معنادار است و آن تکه هم همینطور، در این صورت مجموع این تکهها چه معنایی دارند؟ و... به تعبیر ایگلتون:«معنای زندگی در جستجو برای معنای زندگی نهفته است.» او با اشاره به آرای نیچه (و زایش تراژدی) میگوید که معنای حقیقی زندگی وحشتناکتر از آن است که ما بتوانیم با آن روبرو شویم و به همین دلیل است که برای تحمل آن به توهمات آرامبخش نیاز داریم. به نظر میرسد، ماهیتِ تراژیک و سیزیفوارِ زندگی و پرسشی دیگر (یافتن معنای زندگی چه نسبتی با زندگی بهتر خواهد داشت؟) است که موجب میشود او داوری غمانگیز گروه همسرایان در "اودیپشاهِ" سوفوکل را با خود زمزمه کند:«هیچ انسانی مادام که نمرده و از قید رنج رها نشده است خوشبخت نخواهد بود.» وقتی وجه تراژیک زندگی، فرصت و مهلتی برای بازسازی ساختههای تخیل باقی نمیگذارد. این چگونه وضعیتی است؟ «اگر معنای زندگی چیزی باشد که ما به هیچ قیمت نمیتوانیم آن را کشف کنیم» درگیرشدن با این پرسش و اندیشیدن به آرای نویسندگان و فیلسوفان، شاید «چه باید کرد؟» را در درونهای تکهتکه شده، به اندازهای در تعلیق نگه دارد تا سرانجام سخنِ تامس نیگل (فلسفه و معنای زندگی، نگاه معاصر، ۱۳۹۰) به خوبی فهم شود:«بیمعنایی زندگی نه شایسته این اندازه اضطراب و نه شایسته این اندازه مقاومت است.»
وقتی هر حقیقتی میتواند هذیانی باشد برای گریز از واقعیت (رنج) و به تعبیر شارل بودلر؛ جایی شبیه به یک بیمارستان، که افراد با تغییردادن محل تختخواب خود -به قصد شفا و کاهش درد- در این سو و آن سو، و در یک جابهجایی مستمر (تغییرمکان) دست و پا میزنند... و آنجا که نیستند خود را خوشبخت میدانند! وضعیتی شبیه به آنچه در فیلم سینمایی "دیروز امروز فردا" ساختهی ویتوریو دسیکا و از زبان آنا مولتنی (سوفیا لورن) و از درون زیستی زیباییشناسانه و لذتجویانه، و شاید تا اندازهای خوشبخت، چنین بیان میشود:«در درون من چیزی نیست، مگر یک تُهی بزرگ» با این تفاوت که آنا مولتنی، گهگاه مجال مواجهه با خویش را مییافت اما شاید شهامت و جرأت اندیشیدن را نداشت، بنابراین برای گریز از ملال، گاهی با تعویض راه و گاهی با تعویض یار، انتقال مقصد از این نقطه به آن نقطه و... میکوشید بلکه در این فرار مستمر از سرنوشتی همچون سرنوشت جورج سندرز بگریزد. جورج سندرز (بازیگر) در مادرید خودکشی کرد.

لئو تولستوی نیز در کتاب "اعتراف" که با ترجمهی آبتین گلکار منتشر شده، کشمکش های درونی خود دربارهی معنای زندگی را بیان کرده و به شرح بحران عمیقی میپردازد که او را تا مرز خودکشی و جنون کشانده بوده:«زندگیام کاملاً متوقف شد. میتوانستم نفس بکشم و بخورم و بیاشامم و بخوابم، و از این کارها گریزی هم نداشتم. اما زندگیای در کار نبود، چرا که هیچ آرزویی نبود که برآورده شدنش را معقول بدانم. اگر آرزویی داشتم، از قبل میدانستم که چه آن را برآورده کنم یا نه، چیزی از آن حاصل نمیشود. اگر شعبدهبازی پیدا می شد و به من پیشنهاد برآورده شدن آرزوهایم را میداد، نمیدانستم از او چه بخواهم. اگر در لحظاتی از روی عادت آرزوهایی داشتم در لحظات هشیاری میدانستم که این احساسات فریبی بیش نیستند و واقعاً هیچ آرزویی ندارم. حتی نمیتوانستم آرزو کنم حقیقت را بدانم، زیرا ماهیت آن را حدس میزدم...» تولستوی در این نوشته، در طرح مساله و شرح تناقضهایی که با آنها مواجه بوده است، با ظرافت وصفناپذیری دغدغهها و درونیات خود را بیان میکند. اما در "پرسونا"، و در عبور از مرزهای میان رویا و واقعیت، سانسور ضمیر خودآگاه شکسته میشود تا واژهها و تصویرها بتوانند به بیانی آزاد و ساده نزدیکتر شوند. خواستهای سرکوب و فراموششده به ناخودآگاه رانده نمیشوند تا مجال مواجههای سنگین و تمامعیار با" خود" فراهم گردد.

سایهی سنگین ملال
دایاجینیس الن در کتاب "سه آستانه نشین" که با ترجمه رضا رضایی منتشر شده، شیوه های زندگی (زیباییشناسانه، اخلاقی و دینی) را از دیدگاه کییر کگارد شرح داده و می نویسد؛ یأس و سرخوردگی در بطن زندگی زیباییشناسانه قرار دارد. این یأس به صورت دلزدگی و ملال رخ مینماید. از این رو ملال دشمن بزرگ زیباییشناس است و او مدام میکوشد با سفر رفتن، امتحانکردن یک مدل موی تازه، خریدن لباسهای جدید، عوضکردن خانه، تمرینکردن یوگا، نامنویسی در یک دوره تحصیلی و... آن را از خود دور سازد. زیباییشناس به دنبال تنوع، نوگرایی، مشغولیتهای تازه و سرگرمی میرود و با هزار ترفند میکوشد ملال را از خود براند. اما ملال جنبه تصادفی ندارد و در بطن زندگی لذتجویانه است. وی با اشاره به اینکه سرحال ماندن و پس راندنِ سایهی پوچی و بیمعنایی به شیوههای تصنعی دشوار است، به ماجرای خودکشی جورج سندرز (بازیگر) در مادرید میپردازد. سندرز در نامهای که از خود باقی گذاشت، نوشته بود که همه چیز را امتحان کرده اما چنان ملول بوده که دیگر نمیتوانسته ادامه دهد. این مسأله را به تعبیری دیگر در لابهلای نوشتههای آلبر کامو نیز میتوان یافت. در "یادداشتها" میخوانیم:«مردی که همهگونه نویدی به آیندهاش بوده است و اکنون در ادارهای کار میکند. کاری جز این نمیکند که به خانه برمیگردد، تا وقت شام دراز میکشد و سیگار میکشد، و دوباره به بستر برمیگردد و تا صبح روز بعد میخوابد. یکشنبهها خیلی دیر بیدار میشود و دم پنجره میایستد و آفتاب یا باران، عابران یا خیابان خلوت را تماشا میکند. همه مدت سال. منتظر است. منتظر مرگ. نویدها به چه کار میآیند، وقتی که به هر حال...»

آرای اندیشمندان
یکی از کتابهای پرباری که در آن به موضوع معنا و فلسفه زندگی پرداخته شده، کتاب "فلسفه و معنای زندگی" ترجمهی محمد آزاده است که سالها قبل از سوی نشر نگاه معاصر راهی بازار کتاب شد و تجدیدچاپ هم شده، و دربردارنده مقالههایی است که ما را با دیدگاههای اندیشمندان دربارهی معنای زندگی آشنا میسازد و بسیار خواندنی و سودمند است. این کتاب دربردارندهی نه مقاله است که در چهار بخش تنظیم شدهاند. بخش اول کتاب دربردارندهی مقالهای است از لئو تولستوی با نام «یک اعتراف». تولستوی در این کتاب داستان زندگی خود را مرور کرده، و تنشها و احوال پریشان درونی خود را در زمانی دشوار توصیف کرده است. همچنین در بخش دوم و سوم این کتاب مقالههایی ارزشمند از جولیان یانگ، کِی نیلسن، تامس نیگل و ریچارد تیلور میخوانیم، و بخش چهارم و پایانی کتاب نیز دربردارندهی سه مقاله (برگرفته از کتاب مرگ خدا و معنای زندگی اثر جولیان یانگ) است که به بررسی آرای فردریش نیچه، ژان پل سارتر و مارتین هایدگر میپردازد.
نظر شما