سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- نشست تخصصی «حل مسائل کشور» با موضوع «الزامات کاربرد رویکرد تاریخی در سیاستگذاری، نظام تصمیمسازی و مدیریت سازمانی کشور» با همکاری معاونت پژوهشی دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی در سالن شهید مطهری این دانشکده برگزار شد.
جای تاریخدانان در تصمیمسازی کشور خالی است
در این نشست، اسماعیل شمس، مدیر گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبائی و دبیر علمی نشست، با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از ظرفیت دانش تاریخ در شناخت و حل مسائل کشور، به تشریح جایگاه رویکرد تاریخی در سیاستگذاری، نظام تصمیمسازی و مدیریت سازمانی پرداخت. او با انتقاد از کمتوجهی به دانش تاریخ در ساختار اجرایی و مدیریتی کشور، گفت: رویکرد تاریخی حلقه مفقوده بسیاری از تصمیمگیریها و سیاستگذاریهای کشور است و ضروری است هر وزارتخانه دستکم یک مشاور متخصص تاریخ یا دفتری برای امور تاریخی داشته باشد.
شمس در ادامه سخنان خود با اشاره به عنوان «حل مسائل کشور»، اظهار کرد: مسائل کشور آنقدر پیچیده و گسترده هستند که نمیتوان انتظار داشت با برگزاری یک نشست یا حتی صدها نشست، همه آنها حل شوند؛ بااینحال، هر رشته علمی میتواند از منظر تخصصی خود سهمی در شناخت و حل مسائل کشور داشته باشد.وی با تأکید بر اهمیت مسئلهشناسی، افزود: «شاید طرح درست مسئله و اینکه اساساً مسئله چیست، از حل آن مهمتر باشد.
مدیر گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: پس از تعریف صحیح مسئله، باید اولویتها نیز مشخص شوند و روشن شود که کدام مسئله در شرایط موجود از اهمیت بیشتری برخوردار است.وی با بیان اینکه علوم انسانی و بهویژه دانش تاریخ میتوانند در این فرآیند نقشآفرین باشند، بر ضرورت توجه به ظرفیت رشتههای مختلف علمی در شناسایی و تحلیل مسائل کشور تأکید کرد.
وی با انتقاد از حضور محدود تاریخدانان در ساختارهای اجرایی و مدیریتی کشور، بیان کرد: برای مشاهده میزان کمتوجهی به دانش تاریخ، کافی است به ترکیب مدیران و تصمیمگیران در وزارت علوم و سایر دستگاههای اجرایی طی دهههای گذشته نگاهی بیندازیم. بخش قابل توجهی از مسئولیتهای مدیریتی و تصمیمگیری، حتی در حوزههای مرتبط با علوم انسانی، در اختیار متخصصان رشتههای دیگر بوده و سهم تاریخدانان در این ساختار بسیار محدود است.
شمس این وضعیت را یکی از چالشهای مهم نظام تصمیمسازی کشور دانست و بر ضرورت بازنگری در نحوه بهرهگیری از دانش تاریخی در مدیریت و سیاستگذاری تأکید کرد.شمس در ادامه با تشریح پیشنهاد خود به وزیر علوم، بیان کرد: هدف این نیست که الزاماً یک استاد تاریخ بهعنوان وزیر، استاندار یا عضو نهادهای عالی تصمیمگیری منصوب شود؛ بلکه حداقل انتظار آن است که در ساختار وزارتخانهها و دستگاههای اجرایی، از مشاوران متخصص تاریخ استفاده شود.
دبیر علمی نشست گفت: حضور متخصصان تاریخ در کنار مدیران و سیاستگذاران میتواند به شناخت دقیقتر پیشینه مسائل، بررسی تجربههای گذشته و جلوگیری از تکرار برخی خطاهای تصمیمگیری کمک کند. منظور از بهرهگیری از دانش تاریخ، استفاده از استادان و پژوهشگرانی است که دارای سابقه علمی، آموزشی و پژوهشی معتبر هستند و با روششناسی و رویکرد تاریخی آشنایی تخصصی دارند.
شمس با بیان اینکه تاریخ دانشی تخصصی با روشها و مبانی علمی مشخص است، اظهار کرد: گاهی افرادی با تخصصهایی در حوزههای پزشکی، مهندسی، شیمی یا فیزیک، درباره مسائل تاریخی اظهارنظر میکنند، درحالیکه با مبانی و روشهای پژوهش تاریخی آشنایی کافی ندارند. وی با هشدار نسبت به پیامدهای بیان مطالب تاریخی نادرست تأکید کرد: یک اظهارنظر غیرعلمی در حوزه تاریخ میتواند پیامدهای گستردهای داشته باشد و حتی به شکلگیری تنشها و برداشتهای نادرست در سطح جامعه و روابط بینالمللی منجر شود.
مدیر گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به هدف اصلی نشست بیان کرد: انتظار داریم استادان و صاحبنظران حاضر در این برنامه، از منظر تخصصی خود تبیین کنند که دانش تاریخ چگونه میتواند به سه حوزه سیاستگذاری، نظام تصمیمسازی و مدیریت سازمانی کشور کمک کند.
حکمرانی بدون اندیشه فلسفی راه به توسعه نمیبرد
غلامرضا زکیانی، استاد فلسفه و رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی در آغاز سخنانش ضمن خوشامدگویی به استادان، پژوهشگران و دانشجویان حاضر در نشست، از تلاشهای اسماعیل شمس، مدیر گروه تاریخ دانشگاه علامه طباطبائی و دبیر علمی نشست، برای برگزاری این برنامه و نشستهای علمی مشابه قدردانی کرد. او با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از عقلانیت فلسفی و تجربه تاریخی اندیشمندان ایرانی در نظام حکمرانی، گفت: یکی از نیازهای اساسی امروز کشور، احیای رویکرد تاریخی به فلسفه و استفاده از ظرفیت فیلسوفان و اندیشمندان منتقد در سیاستگذاری و تصمیمسازی است؛ چراکه تجربه تاریخی نشان میدهد در دورههایی که اندیشه فلسفی مجال رشد و اثرگذاری یافته، زمینه پیشرفت در سایر حوزهها نیز فراهم شده است.
زکیانی با اشاره به اینکه موضوع نشست را از منظر فلسفی بررسی میکند، بیان کرد: ویژگی اساسی فلسفه، دقت در مبانی و اصول اولیه است و چنین دقتی مستلزم بازاندیشی و بازسازی مستمر نظام اندیشگانی است.وی افزود: فیلسوف واقعی از بازاندیشی در اصول و مبانی خود و تجدیدنظر در آنها، در صورت ضرورت، ابایی ندارد؛ زیرا فلسفه بیش از آنکه با امور جزئی و روزمره سروکار داشته باشد، به مسائل بنیادین هستی، معرفت و انسان میپردازد.
رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی با استناد به بیت معروف سعدی «یا مکن با پیلبانان دوستی، یا بنا کن خانهای در خورد پیل»، بر ضرورت افزایش ظرفیت نقدپذیری و تحمل دیدگاههای متفاوت در میان سیاستمداران تأکید کرد.وی گفت: سیاستمداران باید ظرفیت و سعهصدر خود را برای مواجهه با اندیشههای بنیادین و انتقادی افزایش دهند؛ در غیر این صورت، فیلسوفان ترجیح میدهند سکوت کنند و یافتههای کلان خود را در اختیار نظام تصمیمگیری قرار ندهند.زکیانی با تأکید بر اهمیت ارتباط میان اندیشهورزان و مدیران اجرایی تصریح کرد که بهرهگیری از دیدگاههای فلسفی در سیاستگذاری، نیازمند فراهمشدن فضایی برای گفتوگوی آزاد، نقد و بازاندیشی در مبانی تصمیمات است.
وی در ادامه با بیان اینکه فلسفه به معنای اندیشیدن نقادانه به جهان و انسان، همواره یکی از پیشرانهای تاریخ بوده است، اظهار کرد: بررسی تاریخ ایران نشان میدهد در دورههایی که فلسفه و فیلسوفان از جایگاه علمی و اجتماعی قدرتمندی برخوردار بودهاند، رشد و پیشرفت در سایر حوزههای علمی و فرهنگی نیز رخ داده است. فلسفه در دوران شکوفایی خود نهتنها موجب تضعیف سایر علوم نشده، بلکه زمینه رشد و بالندگی آنها را نیز فراهم کرده است.وی با تأکید بر پیوند میان تفکر فلسفی و کرامت انسانی، گفت: اندیشه فلسفی اصیل با پرسشگری، نقد و بازاندیشی همراه است و فیلسوف واقعی نمیتواند نسبت به کرامت انسان و حق اندیشیدن بیتفاوت باشد.
زکیانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه ابوعلی سینا در تاریخ فلسفه ایران، از او بهعنوان نمونهای برجسته از تأثیر اندیشه فلسفی بر تحولات علمی و فرهنگی یاد کرد.زکیانی با اشاره به سدههای چهارم و پنجم هجری قمری افزود: این دوره در برخی پژوهشهای تاریخی با عنوان «رنسانس اسلامی» یا «میانپرده ایرانی» شناخته میشود؛ دورانی که ابنسینا و دهها فیلسوف و اندیشمند دیگر در آن زندگی میکردند و زمینه گسترش دانش و اندیشه فراهم بود.وی بیان کرد: یکی از درسهای مهم پیوند فلسفه و تاریخ برای جامعه معاصر ایران آن است که حضور مؤثر فیلسوفان در فضای علمی، اجتماعی و سیاسی میتواند به تقویت عقلانیت و فراهمشدن زمینه پیشرفت کمک کند.
رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی، احیای رویکرد تاریخی به فلسفه را یکی از نیازهای اساسی امروز کشور دانست و گفت: یکی از مسائل مهم امروز ما، زندهکردن رویکرد تاریخی به فلسفه و تزریق عقل فلسفی و تجربه سیاسی فیلسوفان ایرانی به نظام مدیریتی و سیاستگذاری کشور است. او با اشاره به نقش مشاوران و اندیشمندان در ساختارهای حکمرانی، افزود: حضور فیلسوفان منتقد در حلقه مشاوران و اتاقهای فکر مدیران و سیاستگذاران میتواند به تقویت عقلانیت در نظام حکمرانی کمک کند.
زکیانی در ادامه با طرح پرسشی درباره جایگاه فیلسوفان در هویت تاریخی ملتها، اظهار کرد: چرا هنگامی که از یونان و غرب باستان سخن گفته میشود، نامهایی مانند سقراط، افلاطون و ارسطو به ذهن میآیند و فیلسوفان به نمادهای هویت تاریخی آن تمدن تبدیل شدهاند؟ پرسش مهم دیگر این است که وقتی فردی غیرایرانی درباره هویت تاریخی ایران سؤال میکند، چه شخصیتهایی به ذهن ما میآیند و چه کسانی را بهعنوان نمادهای تاریخ و تمدن ایرانی معرفی میکنیم؟
رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به جایگاه اندیشمندانی همچون ابوعلی سینا، سهروردی، خیام و ناصرخسرو، اظهار کرد: نظام آموزشی و پژوهشی کشور باید بهگونهای به تاریخ علم و فلسفه بپردازد که این چهرهها بهعنوان نمادهای برجسته هویت تاریخی و علمی ایران در جهان شناخته شوند.
زکیانی با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوه آموزش فلسفه و تاریخ در کشور، گفت: ساختار آموزشی و فرهنگی نباید صرفاً به آموزش فلسفه، تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ اکتفا کند، بلکه باید به بررسی نسبت اندیشه فلسفی با تحولات اجتماعی و سیاسی در دورههای مختلف تاریخی نیز بپردازد.وی افزود: باید بررسی کنیم که در کدام دورههای تاریخ ایران، نخبگان و فرهیختگان با رویکردی فلسفی به تاریخ و هویت کشور خود اندیشیدهاند و چگونه با جهان و انسان پیرامون خود تعامل کردهاند.
رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: همچنین باید مطالعه شود که در کدام دورهها، حاکمان برای فیلسوفان و اندیشمندان جایگاه و احترام قائل بودهاند و در چه دورههایی، آنان با تبعید، مجازات یا محدودیت مواجه شدهاند و پیامدهای هر یک از این رویکردها چه بوده است.زکیانی تأکید کرد: بررسی این تجربههای تاریخی میتواند درسهای ارزشمندی برای نظام حکمرانی، سیاستگذاری و تصمیمسازی امروز کشور به همراه داشته باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر اینکه مسئولیت تقویت پیوند میان فلسفه و مسائل کشور تنها بر عهده سیاستگذاران نیست، خواستار توجه بیشتر فیلسوفان به مسائل بنیادین جامعه شد. بر فیلسوفان کشور ما نیز فرض است که مسائل بنیادین را معطوف به حل مسائل اساسی کشور مطرح کنند.
وی افزود: ضروری است مباحث فلسفی از محدودشدن به مسائل صرفاً انتزاعی فاصله بگیرند و به سمت پرسشهای بنیادینی حرکت کنند که میتوانند زمینهساز شناخت و حل مسائل اساسی جامعه امروز باشند. رئیس دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبائی در پایان ابراز امیدواری کرد: با تقویت ارتباط میان فلسفه، تاریخ و نظام تصمیمگیری، ظرفیت اندیشهورزان و تجربههای تاریخی ایران بیش از گذشته در سیاستگذاری و مدیریت کشور مورد توجه قرار گیرد.
بیتوجهی به تاریخ، سیاستگذاری را به بنبست میکشاند
وحید شالچی، معاون فرهنگی و اجتماعی وزیر علوم با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از شناخت تاریخی در نظام حکمرانی، گفت: ایران موجودیتی تاریخی، پیچیده و چند هزارساله است که نمیتوان هویت آن را به یک دوره یا روایت خاص محدود کرد. وی هشدار داد: سیاستگذاری بر پایه برداشتهای ناقص و گزینشی از تاریخ، به حذف بخشهایی از جامعه از روایت هویت ملی، افزایش شکافهای اجتماعی و شکست سیاستهای فرهنگی و اقتصادی منجر میشود. معاون وزیر علوم با اشاره به تجربه سیاستهای هویتی در تاریخ معاصر، اظهار کرد: در دورههای مختلف، گاهی تنها بخشی از تاریخ ایران برجسته شده و سایر بخشها مورد غفلت قرار گرفته اند. وی افزود: چنین رویکردهایی نمیتوانند تمامی پیچیدگیها و لایههای تاریخی جامعه ایرانی را توضیح دهند.
وی بیان کرد: هویت ایرانی حاصل پیوند و تعامل دورهها، سنتها و تجربههای گوناگون تاریخی است و نمیتوان آن را با یک روایت محدود و یکبعدی تعریف کرد. در هویت ایرانی، سنتهای مختلفی مانند سنت ایرانشهری، اندیشههای خسروانی، میراث اسلامی، فرهنگ شیعی و تجربههای مواجهه با تجدد و بسیاری سنن فرهنگی در جایجای کشور نقش داشته اند وهر فرد ممکن است از نظر فکری و فرهنگی با بخشی از این میراث ارتباط بیشتری برقرار کند، اما در جایگاه سیاستگذاری نمیتوان یک بخش را اصیل دانست و سایر بخشها را نادیده گرفت. تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که تعامل میان سنتهای مختلف فرهنگی، در موارد بسیاری به آفرینش دستاوردهای تازه منجر شده و نمیتوان تاریخ کشور را صرفاً از منظر تقابل این سنتها بررسی کرد.
شالچی هشدار داد: وقتی سیاستگذار تنها بخشی از هویت تاریخی ایران را به رسمیت بشناسد، گروههایی از جامعه که خود را در آن روایت نمییابند، احساس طردشدگی میکنند. چنین وضعیتی میتواند به شکلگیری مقاومت اجتماعی، افزایش شکافها و فرسایش سرمایه اجتماعی منجر شود و حتی بر موفقیت سیاستهای اقتصادی و روابط خارجی تأثیر بگذارد.
وی با اشاره به تداوم تاریخی ایران، اظهار کرد: ایران مانند درختی چند هزارساله از طوفانهای تاریخی عبور کرده است. در طول قرنها، حکومتها و تمدنهای بسیاری ظهور کرده و از میان رفتهاند، اما ایران توانسته است موجودیت تاریخی خود را حفظ کند. او همچنین با اشاره به نقش زبان و ادبیات فارسی در شکلگیری هویت ایرانی، از تعامل میراث فرهنگی پیش از اسلام با فرهنگ و تمدن اسلامی بهعنوان یکی از زمینههای شکوفایی ادبیات فارسی یاد کرد. شالچی با اشاره به حساسیتهای تاریخی برخی گروههای اجتماعی و قومی، افزود: شناخت این تجربهها برای جلوگیری از سوءتفاهم، افزایش اعتماد اجتماعی و طراحی سیاستهای فراگیر ضروری است
معاون فرهنگی و اجتماعی وزیر علوم در بخش دیگری از سخنان خود، حفظ حافظه نهادی را یکی از مهمترین کارکردهای تاریخ در نظام مدیریتی کشور دانست.وی اظهار کرد: بسیاری از سیاستها و برنامههایی که امروز اجرا میشوند، در گذشته نیز با شکلهای مشابه تجربه شدهاند و ممکن است نتایج موفق یا ناموفقی داشته باشند.شالچی افزود: اگر مدیران از پیشینه این برنامهها آگاه نباشند، ممکن است تصمیماتی را دوباره اتخاذ کنند که پیشتر آزموده شده و نقاط ضعف آنها مشخص شده است.
وی با تأکید بر تفاوت میان دانستن تاریخ و تاریخی اندیشیدن، گفت: آنچه در سیاستگذاری اهمیت دارد، تنها اطلاع از رویدادهای گذشته نیست، بلکه توانایی تحلیل فرآیندهای تاریخی و استفاده از تجربههای انباشتهشده در تصمیمگیری است. شالچی با اشاره به مفهوم «وابستگی به مسیر» در تحلیل تاریخی، افزود: تصمیمات و تحولات گذشته، نهادها را در مسیرهایی قرار میدهند که تغییر آنها بهسادگی امکانپذیر نیست و سیاستگذار باید این محدودیتها را بشناسد.
معاون فرهنگی و اجتماعی وزیر علوم با اشاره به نقش تاریخ در پیشبینی پیامدهای تصمیمات، اظهار کرد: در حوزه مسائل انسانی و اجتماعی، امکان آزمایش مستقیم بسیاری از سیاستها مانند علوم آزمایشگاهی وجود ندارد. در چنین شرایطی، تجربههای تاریخی میتوانند بهعنوان منبعی برای بررسی پیامدهای احتمالی سیاستها مورد استفاده قرار گیرند. مطالعه تجربههای مشابه در گذشته به سیاستگذاران کمک میکند تا واکنشهای احتمالی جامعه، محدودیتهای اجرایی و نتایج ناخواسته تصمیمات را بهتر ارزیابی کنند.
وی در پایان با خطاب قرار دادن دانشجویان تاریخ حاضر در نشست، بر مسئولیت نسل جوان در بهرهگیری از تجربههای گذشته تأکید کرد و گفت: امیدوارم نسل آینده با شناخت عمیقتر تاریخ و پرهیز از تکرار اشتباهات گذشته، در ساختن ایرانی بهتر نقشآفرینی کند.
تجربه تاریخی ایران راهگشای مسائل امروز کشور است
احمد مسجدجامعی، وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی و قائممقام رئیس مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی با بررسی جایگاه تاریخ در ساختارهای علمی، فرهنگی و مدیریتی کشور، به تشریح نقش تجربههای تاریخی در شناخت مسائل اجتماعی، تقویت هویت ملی، توسعه شهری و تصمیمسازی پرداخت.اوبا تأکید بر ضرورت بهرهگیری از دانش تاریخ در سیاستگذاری و مدیریت کشور، گفت: تاریخ با تمامی رشتههای علمی و حوزههای اجتماعی پیوند دارد، اما زمانی که روایت آن تابع قدرت و ملاحظات سیاسی شود، از ماهیت علمی خود فاصله میگیرد و به ایدئولوژی تبدیل میشود. وی شناخت میراث تاریخی، حفظ پیوستگی هویت ایرانی و استفاده از تجربههای گذشته در برنامهریزی توسعه را از ضرورتهای امروز کشور دانست.
وی افزود: فلسفه، ادبیات، پزشکی، اقتصاد، سیاست و سایر حوزههای علمی و اجتماعی، هر یک دارای تاریخ و سیر تحول ویژه خود هستند و شناخت دقیق آنها بدون توجه به این پیشینه امکانپذیر نیست.این ویژگی، دانش تاریخ را به حوزهای میانرشتهای تبدیل کرده است که میتواند در شناخت تحولات و تحلیل مسائل کشور نقش مؤثری ایفا کند.
او تاریخپژوهی را فعالیتی دشوار دانست و گفت: یکی از دلایل دشواری کار تاریخدانان، ارتباط ناگزیر تاریخ با سیاست و قدرت است؛ ارتباطی که گاه استقلال علمی پژوهشگران را تحت تأثیر قرار میدهد. وی در همین زمینه به وضعیت برخی استادان برجسته تاریخ، از جمله عبدالحسین زرینکوب، عباس زریاب خویی و شماری از پژوهشگران تاریخ و باستانشناسی پس از انقلاب اسلامی اشاره کرد و برخوردهای صورتگرفته با آنان را نمونهای از تأثیر سیاست بر سرنوشت پژوهشگران دانست.مسجدجامعی با یادآوری جایگاه علمی زریاب خویی و فعالیتهای آموزشی او در حوزه تاریخ اسلام، این پرسش را مطرح کرد که چرا استادانی با چنین پیشینه علمی باید از ادامه فعالیت دانشگاهی محروم شوند؟
مسجدجامعی همچنین به وضعیت باستانشناسی در سالهای نخست پس از انقلاب اشاره کرد و گفت: در مقطعی حتی موضوع انحلال رشته باستانشناسی مطرح بود، درحالیکه امروز اهمیت این دانش در شناخت تاریخ و تمدن ایران بیش از گذشته آشکار شده است. او با اشاره به نقش عزتالله نگهبان در توسعه باستانشناسی ایران و همچنین تلاشهای عبدالمجید ارفعی در خوانش اسناد تاریخی، بر ضرورت پاسداشت سرمایههای علمی کشور تأکید کرد.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه، با اشاره به تجربه خود در حوزه تدوین کتابهای درسی علوم انسانی، به تغییر رویکردها در آموزش تاریخ ایران پرداخت.وی اظهار کرد: در دورهای، کتابهای درسی تاریخ ایران پیش از اسلام با کیفیت مناسب و بهرهگیری از آثار هنری و خوشنویسی منتشر میشدند، اما بعدها این شیوه کنار گذاشته شد و در تدوین محتوای آموزشی تغییراتی به وجود آمد.
مسجدجامعی با انتقاد از تأثیرگذاری ملاحظات غیرتخصصی بر تدوین منابع تاریخی، تأکید کرد: تاریخ باید بر اساس شواهد، اسناد و روشهای علمی مطالعه و روایت شود.وی گفت: اگر تاریخ تنها زمانی مورد توجه قرار گیرد که در خدمت قدرت باشد، دیگر نمیتوان آن را دانشی مستقل دانست؛ زیرا در چنین شرایطی، تاریخ به ابزاری ایدئولوژیک تبدیل میشود.به گفته وی، استقلال دانش تاریخ و امکان بررسی آزادانه دورههای مختلف گذشته، از ضرورتهای شناخت درست هویت ملی و استفاده از تجربههای تاریخی در تصمیمسازی است.
او با اشاره به مجموعه تاریخی تخت جمشید، اظهار کرد: بررسی معماری و عناصر هنری این مجموعه نشان میدهد که تمدن ایران باستان با فرهنگها و تمدنهای مختلف جهان ارتباط داشته است. در آثار بهجامانده از این مجموعه میتوان نشانههایی از سنتهای هنری و معماری تمدنهای یونان، مصر، هند و دیگر مناطق جهان باستان مشاهده کرد.به گفته وی، این عناصر نشاندهنده آن است که ارتباط میان تمدنها تنها در سطح مناسبات سیاسی و نظامی محدود نبوده، بلکه در هنر، معماری و ساختارهای اجتماعی نیز جلوه یافته است.
مسجدجامعی همچنین با اشاره به اسناد اقتصادی و اداری دوره هخامنشی و پژوهشهای انجامشده درباره آنها، بر اهمیت مطالعه شیوههای کار، پرداخت دستمزد و مشارکت زنان و مردان در فعالیتهای اقتصادی آن دوره تأکید کرد. وی خاطرنشان کرد: چنین شواهدی میتواند مبنایی برای ارائه روایتهایی دقیقتر و متنوعتر از تاریخ ایران باشد؛ روایتهایی که بهجای تأکید یکجانبه بر جنگها و منازعات، ظرفیتهای تعامل فرهنگی و اجتماعی را نیز نشان میدهند.
وی در ادامه با اشاره به جایگاه کوروش و میراث هخامنشی در تاریخ ایران، بر ضرورت برخورد علمی و منسجم با شخصیتها و رویدادهای تاریخی تأکید کرد.مسجدجامعی با اشاره به برخی فعالیتهای فرهنگی و بینالمللی مرتبط با میراث کوروش و استوانه مشهور او، از نقش کشور تاجیکستان در پیگیری موضوعات فرهنگی مرتبط با این میراث قدردانی کرد. میراث تاریخی ایران متعلق به تمامی دورههای تاریخ این سرزمین است و باید با رویکردی علمی، مستمر و بهدور از برخوردهای هیجانی مورد مطالعه و معرفی قرار گیرد.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به جایگاه شاهنامه در حفظ روایتهای تاریخی و اساطیری ایران، اظهار کرد: فردوسی با بهرهگیری از منابع و روایتهای پیشین، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ایران را در قالب اثری ماندگار حفظ کرده است.مسجدجامعی با بیان اینکه تاریخ ایران مجموعهای پیوسته است، افزود: تقسیمبندی تاریخ به دورههای پیش از اسلام و پس از اسلام، اگر به معنای گسست هویتی میان این دو دوره تلقی شود، میتواند شناخت ما از کلیت تاریخ ایران را تحت تأثیر قرار دهد.وی تأکید کرد: ایران دارای تاریخی طولانی و دورههای گوناگون تمدنی است و هیچیک از این دورهها را نمیتوان از هویت تاریخی کشور جدا کرد.
او افزود: وجود آثار تمدنی در مناطق خشک و کمآب ایران نشان میدهد که جوامع گذشته با بهرهگیری از دانش و تجربه خود، راهکارهایی برای سازگاری با محیط طبیعی یافتهاند. تاریخ میتواند این تجربهها را شناسایی و معرفی کند و نشان دهد که هویت ایرانی تنها بر پایه رویدادهای سیاسی شکل نگرفته، بلکه حاصل مجموعهای از دستاوردهای علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی است.به گفته وی، تاریخ تنها ثبت وقایع گذشته نیست، بلکه مجموعهای از تجربهها و اطلاعاتی است که میتواند برای شناخت شرایط کنونی و طراحی مسیر آینده به کار گرفته شود.
مسجدجامعی با اشاره به برخی تصمیمات سیاسی و سرزمینی در دوره اتحاد جماهیر شوروی، به اهمیت شناخت پیشینه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ملتها در تصمیمگیریهای کلان پرداخت. وی تأکید کرد: تصمیمات سیاسی و مدیریتی، بهویژه در موضوعاتی که با هویت ملتها و روابط تاریخی آنها ارتباط دارند، میتوانند پیامدهایی بلندمدت داشته باشند و ازاینرو، نیازمند شناخت دقیق پیشینه تاریخی هستند
ت. در بخش دیگری از سخنان خود، با تأکید بر استمرار تاریخی ایران، هویت ملی را حاصل تجربهای طولانی و فراتر از دورههای مختلف سیاسی دانست.وی با اشاره به دیدگاهی که بقای ایران را وابسته به یک ساختار سیاسی خاص میداند، اظهار کرد: ایران در طول تاریخ خود با تحولات و دشواریهای فراوانی روبهرو بوده، اما هویت و موجودیت تاریخی آن استمرار یافته است.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کرد که شناخت این ظرفیت تاریخی میتواند به تقویت انسجام اجتماعی و اعتماد به تواناییهای فرهنگی و تمدنی کشور کمک کند. مسجدجامعی در پایان با تأکید دوباره بر ضرورت بهرهگیری از دانش تاریخ در مدیریت و سیاستگذاری خاطرنشان کرد: یکی از راههای مهم بهبود شرایط کشور، مراجعه به مطالعات تاریخی، شناخت تجربههای گذشته و استفاده از آنها در تصمیمگیریهای امروز است. ضمنآنکه امیدوارم دانشگاهها و نهادهای تصمیمگیر با توجه بیشتر به ظرفیت پژوهشگران تاریخ، زمینه پیوند مؤثرتر میان دانش تاریخی و مسائل اجرایی و مدیریتی کشور را فراهم کنند.
حکمرانی بدون حافظه تاریخی پرهزینه است
شهرام یوسفیفر، استاد تاریخ و معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در آغاز سخنانش با اشاره به پیچیدگی مسائل کشور، گفت: مسائل جامعه ابعاد و وجوه گوناگونی دارند و هیچ رشته علمی نمیتواند ادعا کند که بهتنهایی قادر به حل آنهاست. آنچه در این نشست باید مورد توجه قرار گیرد، تعیین جایگاه دقیق دانش تاریخ در شناخت و حل مسائل کشور است؛ اینکه تاریخ در چه حوزههایی میتواند نقشآفرینی کند و چگونه میتوان از ظرفیت آن در فرآیندهای تصمیمسازی و سیاستگذاری بهره گرفت.
او با تأکید بر ضرورت تبدیل دانش تاریخ به ابزاری کاربردی در نظام حکمرانی، گفت: بسیاری از تصمیمات کوتاهمدت، پرهزینه و ناپایدار در کشور، ناشی از بیتوجهی به تجربههای تاریخی و پیشینه نهادها و سازمانهاست. وی خواستار ایجاد سازوکارهای نهادی برای حضور تاریخدانان در فرآیند سیاستگذاری، تدوین پیوستهای تاریخی برای تصمیمات کلان و تقویت سواد تاریخی مدیران شد.وی با بیان اینکه استفاده از دانش تاریخ در نظام تصمیمگیری کشور هنوز به یک رویه منظم و نهادینه تبدیل نشده است. برای بهرهگیری مؤثر از این دانش، باید علاوه بر شناخت ظرفیتهای علمی تاریخ، سازوکارهای مشخصی برای ارتباط میان مورخان و مدیران اجرایی ایجاد شود.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه بحث اصلی، اثبات سودمندی تاریخ نیست، تصریح کرد: امروز باید از مرحله بیان اهمیت دانش تاریخ عبور کنیم و به این پرسش پاسخ دهیم که چگونه میتوان «تاریخ کاربردی» را به قابلیتی نظاممند در حکمرانی تبدیل کرد. یوسفیفر با بیان اینکه حکمرانی خردمندانه بر دو پایه دانش و تجربه استوار است، اظهار کرد: ترکیب دانش علمی با تجربههای آزمودهشده میتواند زمینه تصمیمگیری عقلانیتر و کاهش خطاهای مدیریتی را فراهم کند.
معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران با انتقاد از برداشت محدودکنندهای که تاریخ را صرفاً مطالعه گذشته میداند، گفت: سیاستها و تصمیمات در خلأ شکل نمیگیرند، بلکه حاصل فرآیندهایی هستند که در طول زمان ایجاد شده و بر یکدیگر انباشته شدهاند.به گفته یوسفیفر، شناخت چگونگی شکلگیری نهادها، تغییر ساختارهای سازمانی، روابط میان کنشگران و تأثیر تصمیمات گذشته بر وضعیت امروز، از مهمترین ظرفیتهای روش تحلیل تاریخی در سیاستگذاری است.
این استاد تاریخ با اشاره به وابستگی نهادها به مسیر تحولات گذشته خود، اظهار کرد: هر سازمان در طول فعالیتش تحت تأثیر تصمیمات و انتخابهایی قرار گرفته که ساختار و رفتار کنونی آن را شکل دادهاند. شناخت نقاط عطف، گسستهای تاریخی، تغییر مسیرها و بازخوردهای سیاستی میتواند به مدیران کمک کند تا ظرفیتها و محدودیتهای واقعی سازمان خود را بهتر بشناسند.
به گفته وی، دانش تاریخ بهویژه در دو موقعیت میتواند نقش تعیینکنندهای داشته باشد؛ نخست هنگام تأسیس نهادها و ساختارهای جدید و دوم زمانی که سازمانها با توقف، بحران یا بنبست مواجه میشوند. دانش تاریخی با قرار دادن وضعیت کنونی سازمان در بستر تحولات گذشته، امکان شناخت دقیقتر مسائل و انتخاب راهکارهای متناسب با شرایط را فراهم میکند.
وی همچنین از نبود ارتباط مؤثر میان تاریخدانان و سیاستگذاران انتقاد کرد و گفت: مورخان و مدیران اجرایی در بسیاری از موارد در کنار یکدیگر فعالیت میکنند، اما گفتوگوی تخصصی و همکاری سازمانیافته میان آنها شکل نمیگیرد.معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنان خود، «حافظه نهادی و سازمانی» را یکی از مهمترین نقاط پیوند تاریخ و سیاستگذاری معرفی کرد.
یوسفیفر بیان کرد: هر سازمان در طول فعالیت خود مجموعهای از تجربهها، طرحها، ایدهها، موفقیتها و شکستها را پشت سر گذاشته است که در مجموع، سرمایه تاریخی آن سازمان را تشکیل میدهند.یوسفیفر افزود: این تجربهها میتوانند به افزایش بهرهوری، پویایی سازمانی و بهبود کیفیت مدیریت کمک کنند، اما در بسیاری از دستگاهها بهدرستی ثبت، حفظ و تحلیل نمیشوند.
وی با تأکید بر ضرورت فعالسازی حافظه سازمانی، گفت: حافظه یک سازمان تنها روایت رسمی مدیران از گذشته نیست، بلکه باید مجموعهای از تجربهها و دیدگاههای کارکنان، کارشناسان و گروههای مختلف را در بر گیرد. این استاد دانشگاه با اشاره به نقش دیدگاههای انتقادی در شناخت مسائل سازمانها، اظهار کرد: در بسیاری از نهادها، برخی روایتها و صداهای انتقادی به حاشیه رانده میشوند یا در حافظه رسمی سازمان جایی ندارند.
یوسفیفر یکی از دلایل فاصله گرفتن مورخان از عرصه سیاستگذاری را نگرانی از سوءاستفاده از دانش تاریخ دانست.وی اظهار کرد: تاریخ به دلیل ارتباط مستقیم با حافظه جمعی و هویت اجتماعی، همواره در معرض استفاده ابزاری قرار دارد.این استاد دانشگاه افزود: گاهی از روایتهای تاریخی برای مشروعیتبخشی به قدرت، ساختن هویتهای خاص، ایجاد تسلی عاطفی یا توجیه تصمیماتی استفاده میشود که پشتوانه کارشناسی کافی ندارند. وی راه برونرفت از این وضعیت را تقویت سواد تاریخی مدیران و ایجاد سازوکارهای علمی برای استفاده معتبر از دانش تاریخ دانست.مدیران باید بتوانند مسائل کنونی را در امتداد تحولات گذشته تحلیل کنند و نسبت به پیامدهای بلندمدت تصمیمات خود حساس باشند.
معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران با اشاره به انتقادهای مطرحشده درباره کاربردی نبودن علوم انسانی، گفت: نباید تمام مسئولیت تبدیل دانش نظری به راهکار اجرایی را بر عهده دانشگاه گذاشت.وی افزود: یکی از وظایف اصلی دانشگاه، تولید و توسعه دانش است، درحالیکه کاربردیسازی یافتههای علمی به ساختارها و تجربههای متفاوتی نیاز دارد.این استاد دانشگاه همچنین خاطرنشان کرد: تاریخدانانی که قصد مشارکت در حل مسائل سازمانی را دارند نباید تنها به نقد سیستم بپردازند، بلکه باید علاوه بر تسلط علمی، با ساختار اداری، فرآیندهای تصمیمگیری و تجربههای واقعی نهادها آشنا باشند.
یوسفیفر در بخش دیگری سخنان خود، ایجاد واحدهای تخصصی «تاریخ کاربردی» را از راهکارهای ضروری برای پیوند دانش تاریخی با نظام حکمرانی دانست. وی با تأکید بر مسئولیت مشترک مدیران و تاریخدانان، گفت: از یکسو باید سواد تاریخی کارگزاران افزایش یابد و از سوی دیگر، پژوهشگران تاریخ نیز برای حضور مؤثر در عرصه اجرایی و ارائه راهکارهای کاربردی آمادگی داشته باشند. با تبدیل دانش تاریخ به قابلیتی نظاممند در حکمرانی، ظرفیت علمی و تاریخی ایران بیش از گذشته در خدمت رشد، توسعه و پیشرفت کشور قرار گیرد.
کشوری با تمدن چند هزارساله نباید گرفتار مسائل حلنشده بماند
نصرالله صالحی استاد تاریخ و رئیس پیشین دانشگاه فرهنگیان البرز، با تأکید بر اینکه حل مسائل کشور بدون احیای خودآگاهی تاریخی و تعهد ملی در میان مدیران امکانپذیر نیست، گفت: ایران با برخورداری از تمدنی چند هزارساله، منابع انسانی ارزشمند و تجربهای طولانی در کشورداری، بیش از هر چیز به مدیرانی نیاز دارد که منافع ملی را بر منافع فردی، گروهی و جایگاه سازمانی خود مقدم بدانند. وی با اشاره به نقش چهرههایی همچون بزرگمهر، خواجه نظامالملک، امیرکبیر و محمدعلی فروغی در تاریخ ایران، تأکید کرد که آگاهی تاریخی و مسئولیتپذیری ملی، از مهمترین ویژگیهای مدیران اثرگذار در دورههای حساس کشور بوده است.
این استاد تاریخ با اشاره به تلاش ایرانیان برای آشنایی با دانش و تمدن جدید در دورههای گذشته، از تأسیس دارالفنون و اصلاحات امیرکبیر بهعنوان نمونههایی از کوشش برای نوسازی کشور یاد کرد. وی همچنین با اشاره به انقلاب مشروطه، انقلاب اسلامی و دیگر جنبشهای اجتماعی تاریخ معاصر ایران، این تحولات را از منظر خود نشانه مطالبه تاریخی جامعه برای دستیابی به شیوههای مطلوبتر حکمرانی دانست. جامعه ایرانی در دورههای مختلف نشان داده است که خواهان پیشرفت، نوسازی و برخورداری از مدیریتی متناسب با ظرفیتها و جایگاه تاریخی کشور است.
رئیس پیشین دانشگاه فرهنگیان البرز با اشاره به حضور شمار زیادی از متخصصان و دانشمندان ایرانی در دانشگاهها و مراکز علمی داخل و خارج از کشور، اظهار کرد: ایران از نظر منابع انسانی و استعدادهای علمی با کمبود مواجه نیست. صالحی با بیان اینکه مسئله اصلی را باید در نحوه بهرهگیری از این ظرفیتها جستوجو کرد، گفت: وقتی کشوری از چنین سرمایههای انسانی برخوردار است، باید بررسی شود که چرا نظام تصمیمگیری نمیتواند از همه این توانمندیها بهدرستی استفاده کند وآگاهی تاریخی، خودآگاهی ملی چگونه به رفع این مشکل و حکمرانی کارآمد کمک میکند.
صالحی با تأکید بر اینکه نباید مسائل دانش تاریخ را صرفاً از منظر صنفی بررسی کرد و گفت: نگاه من به تاریخ، نگاهی ملی است و معتقدم اگر تاریخدانان بتوانند نگاه ملی را در کشور تقویت کنند، بسیاری از مسائل مربوط به جایگاه دانش تاریخ نیز حل خواهد شد. مسئله اصلی، تنها حضور متخصصان تاریخ در ساختارهای اجرایی نیست، بلکه باید آگاهی تاریخی و شناخت هویت ملی در میان کسانی که مسئولیت اداره کشور را بر عهده دارند، تقویت شود.
این استاد دانشگاه با اشاره به تجربههای تاریخی ایران، تصریح کرد: کشورداری در ایران دارای سنتی طولانی است و در طول قرنها، نظام دیوانسالاری ایرانی با وجود تغییر حکومتها و ساختارهای سیاسی، بخش مهمی از تجربه مدیریتی خود را حفظ کرده است.
صالحی در تشریح ساختار تاریخی حکمرانی ایران، به دو گروه اصلی «اهل قلم» و «اهل سیف» در منابع تاریخی اشاره کرد.وی اظهار کرد: این دو گروه را میتوان به زبان امروز، کشوریان و لشکریان یا اهل دیوان و اهل میدان نامید که در کنار مردم، اضلاع اصلی ساختار اداره کشور را تشکیل میدادند. در رأس این ساختار، قدرت سیاسی قرار داشت و کیفیت اداره کشور تا حد زیادی به میزان کارآمدی و هماهنگی میان این بخشها وابسته بود.
صالحی با بیان اینکه در بررسی تاریخی خود چهار وضعیت کلی را شناسایی کرده است، به تشریح پیامدهای کارآمدی یا ناکارآمدی اهل دیوان و اهل میدان پرداخت. این استاد تاریخ، نخستین و مطلوبترین وضعیت را کارآمدی همزمان اهل دیوان و اهل میدان دانست و اظهار کرد: هرگاه هر دو بخش از توانایی و کارآمدی لازم برخوردار بودهاند، کشور از ثبات بیشتری بهرهمند شده و زمینه پیشرفت و رفاه عمومی فراهم آمده است.
وی افزود: در وضعیت دوم، زمانی که هر دو بخش ناکارآمد باشند، ساختار حکمرانی با بحران مواجه میشود و پیامدهای آن در زندگی مردم آشکار خواهد شد. صالحی درباره وضعیت سوم ادامه داد: اگر اهل میدان کارآمد باشند، اما نظام دیوانی از توانایی لازم برخوردار نباشد، ممکن است امنیت حفظ شود، اما مشکلات اقتصادی، اجتماعی و بیعدالتی همچنان باقی بماند.
وی وضعیت چهارم را کارآمدی نظام دیوانی در کنار ضعف بخش نظامی و امنیتی دانست و گفت: در چنین شرایطی، ممکن است امور داخلی تا حدودی سامان یابد، اما ضعف در تأمین امنیت، کشور را در برابر تهدیدهای خارجی آسیبپذیر میکند. صالحی بیان کرد: تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که کارآمدی همزمان بخشهای اجرایی و دفاعی، همراه با توجه به منافع ملی، از ضرورتهای ثبات و پیشرفت کشور است.
وی افزود: تداوم تاریخی ایران تا حد زیادی مرهون حضور مدیران و نخبگانی بوده است که در مقاطع حساس، مسئولیت اداره امور را بر عهده گرفتهاند.صالحی با اشاره به سرنوشت برخی چهرههای برجسته تاریخ ایران، از حذف و کنار گذاشته شدن نخبگان بهعنوان یکی از مسائل قابل تأمل در تجربه تاریخی کشور یاد کرد.وی اظهار کرد: امیرکبیر تنها نمونه از میان رفتن فرصتهای مدیریتی و علمی در تاریخ ایران نیست و در دورههای مختلف، شخصیتهای توانمندی با وجود برخورداری از دانش و تجربه، از عرصه تصمیمگیری کنار گذاشته شدهاند.
مطالعه سرنوشت این شخصیتها میتواند نشان دهد که حذف نخبگان چه پیامدهایی برای نظام مدیریتی و مسیر پیشرفت کشور داشته است.وی همچنین از محمدعلی فروغی و احمد قوام بهعنوان نمونههایی از رجال سیاسی یاد کرد و گفت: به اعتقاد او، در مقاطع حساس تاریخ معاصر با تکیه بر شناخت شرایط و مسئولیت ملی تصمیمگیری کردهاند.
صالحی با بیان اینکه مدیران اثرگذار تاریخ ایران از ویژگیهایی همچون شجاعت، جسارت و مسئولیتپذیری برخوردار بودهاند، اظهار کرد: این افراد در تصمیمگیری، بیش از آنکه نگران حفظ جایگاه و مقام خود باشند، به سرنوشت کشور میاندیشیدند. آگاهی تاریخی و خودآگاهی ملی سبب میشد که چنین شخصیتهایی مسئولیت خود را فراتر از یک منصب اداری ببینند.این استاد تاریخ تأکید کرد: زمانی میتوان انتظار کارآمدی در نظام حکمرانی داشت که منافع ملی به دغدغه مشترک مدیران و مسئولان تبدیل شود.به گفته وی، اگر منافع فردی، گروهی، صنفی یا حفظ موقعیت سازمانی بر مصالح کشور تقدم پیدا کند، زمینه بروز ناکارآمدی و بحران فراهم خواهد شد.
وی با اشاره به انتشار کتاب «سفارتنامه ارزنه الروم»، اظهار کرد: این اثر حاصل سالها پژوهش در اسناد و آرشیو وزارت امور خارجه است و بخشی از فعالیتهای دیپلماتیک امیرکبیر را پیش از رسیدن به صدارت نشان میدهد.
صالحی افزود: امیرکبیر در آغاز فعالیت خود در سنت دیوانسالاری و مکتب قائممقامها پرورش یافت و سپس با ورود به مسئولیتهای نظامی، تجربه فعالیت در حوزه امنیتی و دفاعی را نیز به دست آورد.وی ادامه داد: امیرکبیر پس از طی این مراحل، بار دیگر به حوزه مدیریت سیاسی و اجرایی بازگشت و به مقام صدراعظمی رسید.این پژوهشگر تاریخ، چنین مسیری را نمونهای از پیوند موفق تجربه دیوانی و میدانی دانست و گفت: امیرکبیر به دلیل شناخت هر دو حوزه، توانایی بیشتری برای درک مسائل کشور و اتخاذ تصمیمات کلان داشت.
صالحی با اشاره به شیوه مدیریت امیرکبیر، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای برجسته او، تلاش برای شناسایی افراد توانمند و استفاده از ظرفیت نخبگان، حتی در خارج از حلقههای شناختهشده قدرت بود. وی افزود: امیرکبیر خود را مسئول سرنوشت سرزمینی با پیشینه تمدنی طولانی میدانست و همین شناخت تاریخی، در شیوه تصمیمگیری و مدیریت او تأثیر داشت.وی افزود: این شیوه نشان میدهد که آگاهی تاریخی میتواند در تقویت اعتمادبهنفس ملی و دفاع از منافع کشور در عرصه دیپلماسی نقش داشته باشد.
رئیس پیشین دانشگاه فرهنگیان البرز در جمعبندی سخنان خود، بر ضرورت بازتعریف مفهوم تعهد در نظام مدیریتی کشور تأکید کرد و گفت: در دورههایی از تاریخ معاصر، درباره دو مفهوم تخصص و تعهد بسیار سخن گفته شده است، اما باید توجه داشت که تعهد مدیران، پیش از هر چیز، باید در مسئولیتپذیری آنان نسبت به کشور و منافع ملی نمود پیدا کند. او با اشاره به مسئولیت استادان و دانشجویان تاریخ، گفت: تاریخدانان باید نسبت به وظیفه خود در شناخت و معرفی تجربههای تاریخی ایران آگاه باشند و در تقویت خودآگاهی ملی جامعه نقشآفرینی کنند.این استاد تاریخ در پایان خاطرنشان کرد: تا زمانی که خودآگاهی ملی و تعهد به منافع ایران در ذهن و عملکرد مسئولان و مدیران، از سطوح عالی تا بخشهای اجرایی، جایگاه محوری پیدا نکند، حل مسائل بنیادین کشور با دشواری روبهرو خواهد بود.
نظر شما