به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در سروستان، کتابخانههای عمومی از مهمترین پایگاههای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه به شمار میروند؛ مکانهایی که علاوه بر فراهم کردن دسترسی به منابع اطلاعاتی و کتاب، میتوانند زمینهساز تعامل اجتماعی، رشد فرهنگی و تقویت عادت مطالعه در میان گروههای مختلف جامعه باشند. در این میان، کتابداران نقشی اساسی در پویایی کتابخانهها و برقراری ارتباط میان کتاب و مخاطبان ایفا میکنند.
راحله شبان سروستانی از مهرماه سال ۱۳۸۹ فعالیت حرفهای خود را در کتابخانه عمومی علامه طباطبایی سروستان آغاز کرده و در طول حدود ۱۶ سال فعالیت، مسئولیتهایی همچون کتابداری، مسئولیت کتابخانه و ریاست اداره کتابخانههای عمومی شهرستان را بر عهده داشته است. او معتقد است علاقه به انسانها، خلاقیت، مسئولیتپذیری و شناخت نیازهای جامعه از مهمترین ویژگیهای یک کتابدار موفق است.
به مناسبت هفته کتاب، با راحله شبان سروستانی درباره تجربههای حرفهای، ویژگیهای شغل کتابداری، نقش کتابخانههای عمومی در زندگی اجتماعی مردم و ضرورت آشنایی کتابداران با نیازهای مخاطبان گفتوگو کردهایم.

در طول سالهای فعالیت حرفهای خود چه مسئولیتهایی بر عهده داشتهاید و از چه زمانی وارد حرفه کتابداری شدهاید؟
من از مهرماه سال ۱۳۸۹ فعالیت حرفهای خود را در کتابخانه عمومی علامه طباطبایی سروستان آغاز کردم. در طول این ۱۶ سال، در جایگاههای مختلفی از جمله کتابدار، مسئول کتابخانه و رئیس اداره کتابخانههای عمومی شهرستان فعالیت داشتهام. هرکدام از این مسئولیتها تجربه متفاوتی برای من به همراه داشته و باعث شده از زاویههای مختلفی با حرفه کتابداری و نیازهای جامعه آشنا شوم.
چه عاملی باعث شد حرفه کتابداری را انتخاب کنید؟
من در خانوادهای بزرگ شدم که کتاب و کتابخوانی جایگاه ویژهای داشت. داشتن کتابخانه شخصی و کتابهای متنوع همیشه در خانواده ما مایه افتخار و تشویق بود و همین موضوع باعث شد از کودکی با فضای کتابخانه و دنیای کتاب مأنوس باشم. البته انتخاب رشته کتابداری در دانشگاه، در ابتدا بدون شناخت چندانی از ماهیت این رشته بود؛ اما به مرور و با بهرهگیری از دانش و تجربه استادان خوب و توانمند دانشگاه شیراز، به این رشته علاقهمند شدم.
یکی از موضوعاتی که برای من جذابیت داشت، تنوع و ماهیت میانرشتهای کتابداری بود. در این رشته با حوزههای مختلف علوم انسانی آشنا میشوید و همین گستردگی و تنوع موضوعی با روحیه و علایق من سازگاری داشت. بهتدریج علاقهام به رشته تحصیلیام به علاقهای جدی به حرفه کتابداری تبدیل شد.
به نظر شما کتابداری به ویژگیها و مهارتهای خاصی نیاز دارد؟
به نظر من، یک کتابدار بیش از هر چیز باید به حرفهاش، محیط کارش و از همه مهمتر به انسانها علاقهمند باشد. کتابداری شغلی است که بخش مهمی از موفقیت در آن به علاقه و انگیزه درونی وابسته است. کسی در این حرفه موفق میشود که بداند کاری که انجام میدهد، فراتر از امانت دادن کتاب است و میتواند بر نگرش، آگاهی و حتی مسیر زندگی افراد تأثیر بگذارد.
در کنار علاقه، صبر، مسئولیتپذیری، توانایی برقراری ارتباط با گروههای مختلف سنی و اجتماعی و البته خلاقیت نیز اهمیت زیادی دارد. از طرف دیگر، کتابدار باید بهروز باشد و خودش را با تغییرات جامعه همراه کند. شناخت دغدغهها، نیازها و علایق مردم کمک میکند خدمات و برنامههای کتابخانه متناسب با زندگی واقعی آنها باشد.
به نظرم کتابدار موفق کسی است که علاوه بر شناخت کتاب و منابع اطلاعاتی، انسانها و جامعه پیرامونش را هم بشناسد و بتواند میان دنیای کتاب و نیازهای مردم ارتباط برقرار کند.
فعالیت در کتابخانه عمومی علامه طباطبایی سروستان چه تجربههایی برای شما به همراه داشته است؟
کتابداری در شهری مثل سروستان، با وجود محدودیت امکانات فرهنگی، اما با پیشینه ارزشمند مردم در حوزه فرهنگ، کتاب و هنر، تجربه متفاوتی دارد.
کتابخانه عمومی علامه طباطبایی سروستان که از سال ۱۳۴۷ فعالیت خود را آغاز کرده است، همواره فراتر از یک محل برای امانت کتاب، بهعنوان پایگاهی فرهنگی و اجتماعی در شهر شناخته شده است. به همین دلیل، کتابدار این مجموعه در واقع میراثدار یک امانت ارزشمند از نسلهای گذشته است؛ امانتی که حفظ و گسترش آن نیازمند نگاهی فراتر از وظایف معمول کتابداری است. در چنین فضایی، کتابدار باید متناسب با نیازها و علایق مردم، برای برنامهریزی و اجرای فعالیتهای فرهنگی، ترویج خواندن و ایجاد فرصتهای تعامل اجتماعی تلاش کند.
برای من، یکی از ارزشمندترین تجربههای کار در سروستان، همین پیوند نزدیک کتابخانه با زندگی فرهنگی و اجتماعی مردم و شناخت ظرفیتهای فرهنگی این شهر بوده است.
آیا کتابدار باید یک کتابخوان حرفهای باشد یا شناخت کتاب و منابع اطلاعاتی نیز به همان اندازه اهمیت دارد؟
قطعاً کتابدار باید کتابخوان باشد، اما به نظر من کتابخوان بودن بهتنهایی برای این حرفه کافی نیست؛ کتابدار باید کتابشناس هم باشد. یعنی علاوه بر مطالعه مستمر، با حوزههای موضوعی مختلف، نویسندگان، ناشران، گونههای مختلف ادبی و آثار شاخص هر حوزه آشنایی داشته باشد و بتواند متناسب با نیاز و علاقه مخاطب، کتاب مناسبی به او معرفی کند.
به اعتقاد من، میان کتابخوان حرفهای و کتابدار تفاوتی وجود دارد. ممکن است یک کتابخوان در حوزه مورد علاقه خودش مطالعه عمیق و گستردهای داشته باشد، اما کتابدار باید افق مطالعاتی وسیعتری داشته باشد.
طبیعی است که یک کتابدار فرصت خواندن تمام کتابها را ندارد، اما باید آنقدر شناخت کتابشناختی و موضوعی داشته باشد که حتی درباره کتابهایی که فرصت مطالعه مستقیم آنها را نداشته است، بتواند با شناخت نویسنده، موضوع، محتوای اثر و جایگاه آن در حوزه مربوط، مخاطب را راهنمایی کند.
در واقع، کتابدار باید همیشه در حال مطالعه و یادگیری باشد تا بتواند میان کتابها و نیازهای متنوع مخاطبان ارتباط برقرار کند.
به افرادی که به حرفه کتابداری علاقهمند هستند، چه توصیهای دارید؟
اول از همه باید بگویم کتابداری را نباید صرفاً یک شغل با ساعات کاری مشخص دانست. گاهی با افرادی مواجه میشویم که تصورشان از کتابداری، کار در محیطی آرام و بدون چالش است؛ در حالی که واقعیت این حرفه، بهویژه در کتابخانههای عمومی، بسیار متفاوت است.
کتابدار در ایران با چالشهای مختلفی از جمله محدودیت امکانات، فرسودگی برخی ساختمانهای کتابخانهای، کمبود منابع و تجهیزات، مسائل معیشتی و شرایط خاص ساعت کاری و شیفتبندی روبهروست. بنابراین کسی که وارد این حرفه میشود، باید شناخت واقعبینانهای از شرایط آن داشته باشد. اما به نظرم مهمتر از کنار آمدن با این محدودیتها، توانایی خلق فرصت و ارائه راهحلهای تازه است. کتابدار باید پویا، خلاق، صاحب ایده و توانمند در برنامهریزی و اجرای فعالیتهای فرهنگی باشد. نباید همیشه منتظر فراهم شدن همه امکانات بماند؛ بلکه باید بتواند با شناخت ظرفیتهای موجود، ایدههایش را عملی کند.
توصیه من این است که اگر به انسانها، ارتباط با آنها و کار فرهنگی علاقه دارید و از یادگیری و تجربه کردن خسته نمیشوید، کتابداری میتواند حرفه ارزشمندی برای شما باشد؛ زیرا کتابخانه یک ارگانیسم زنده و پویاست و برای زنده و اثرگذار ماندن، به کتابدارانی باانگیزه، خلاق و علاقهمند نیاز دارد.
در طول حدود ۱۶ سال فعالیت در حرفه کتابداری، چه خاطره یا تجربهای بیش از همه برای شما ماندگار شده است؟
شاید نتوانم به یک خاطره مشخص اشاره کنم، اما یکی از ارزشمندترین تجربههای من در این سالها، دیدن تأثیر کار کتابداری بر زندگی آدمهاست.
در تمام سالهای فعالیتم، بهویژه در ارتباط با کودکان و نوجوانان، همیشه تلاشم این بوده است که رابطهای سازنده، صمیمی و تشویقکننده با آنها برقرار کنم و کتابخانه برایشان فضایی دوستداشتنی و الهامبخش باشد.
امروز، بعد از حدود ۱۶ سال فعالیت، گاهی با افرادی در کتابخانه روبهرو میشوم که در دوران نوجوانی یا سالهای ابتدایی فعالیتم با آنها آشنا شدهام. حالا بزرگسال شدهاند، بعضی از آنها پدر و مادر هستند و بعضی در جایگاههای اجتماعی و حرفهای مؤثری، مانند معلمی، فعالیت میکنند. جالبتر اینکه خودشان امروز مشوق دیگران برای مراجعه به کتابخانه و کتابخوانی هستند.
وقتی میبینم بعضی از این افراد از کتابخانه و کتابدار بهعنوان بخشی تأثیرگذار از مسیر رشد و زندگی خود یاد میکنند، احساس میکنم شاهد به ثمر رسیدن دانههایی هستم که سالها پیش کاشته شدهاند.
برای من، این یکی از شیرینترین پاداشهای کتابداری است؛ اینکه گاهی یک ارتباط ساده، یک کتاب معرفیشده یا یک تشویق بهموقع، سالها بعد در زندگی یک انسان اثر خودش را نشان میدهد.
شاید زیباترین بخش کتابداری همین باشد که گاهی نتیجه کاری را که امروز انجام میدهی، سالها بعد در زندگی آدمها میبینی.
نظر شما